سرصفحه
4. صهيونيسم ؛ طلايه دار تهاجم فرهنگي در جهان :
جريان تهاجم فرهنگي دنيا امروز در دست بين المللي قرار دارد . در زمينه مطبوعات ؛ 70 درصد رسانه هاي گروهي غرب در اختيار بانكداران صهيونيست است م هفي نفري كه در راس سه بنگاه عظيم خبري – تصويري آمريكا قرار دارند و تمام اخبار روزانه آمريكا و جهان را به اطلاع مردم مي رسانند ، همگي صهيونيست هستند . 33 نفر از كساني كه رسانه هاي جهان را در انحصار دارند تماماً از سرشناس ترين صهيونيست هاي جهان هستند . در ايالات متحده مردي صهيونيست و ميلياردر با نام ((روبرت مردوخ)) زندگي مي كند كه به تنهايي در هر روز 3 ميليون روزنامه و در هر هفته 4 ميليون مجله و هفته نامه منتشر مي نمايد . در بعد علمي –تحقيقاتي نيز به گفته استاد مطهري (ره) 90 درصد از بزرگترين اسلام شناسان دنيا را دانشمندان يهودي تشكيل مي دهند . آنان نه تنها در مورد اسلام شناسي فعاليت هاي بسياري كرده اند بلكه در زمينه هنر ، ادبيات ، روانشناسي ، جامعه شناسي ، سيلست صنايع اتمي ، ژنتيك و ساير رشته هاي حساس و حياتي علوم نيز داراي تحقيقات گسترده هستند و از رهگذر اين تحقيقات ، رؤياي سيلست و سروري بر جهان را در سر مي پرورانند . در بعد هنر نيز در زمينه هاي مختلفي چون موسيقي ، نقاشي ، مجسمه سازي و سينما سرمايه گذاري كرده اند . از ميان هنر هاي نامبرده ؛ هنر هفتم به دليل فراگيريش به طرز عجيبي ؛ مورد توجه صهيونيست ها قرار گرفته است تا از اين طريق بتوانند آرمان هاي خود را بر فكر و روح و احساسات ملل جهان سوم و پيشرفته تزريق نمايند . دليل اين مدعاً ، آنكه كمپاني هاي معروف فيلمسازي توسط يهوديان اداره مي گردد و بخش عمده ي از توليدات هاليوود زير نظر آنان انجام مي گيرد كه اين توليدات 80 درصد نياز مردم جهان را بر طرف مينمايد .
حسن ختام ايت مقال را سخني زيبا از امام راحل (ره) قرار مي دهيم :((ما مسلمانان خار چشم صهيونيسم هستيم و از اين خوشبختي كه خداوند به ما عطا فرموده است خوشحاليم . اسرائيل غده سرطاني است و بايد از ميان بر داشته شود )) .
5- يك فرهنگي بسيجي
هنر شگفت معلمي نيز از آن خداوند است . مقام معلم بودن خداوند قبل از آفرينش اوست . تعليم و تربيت از شنون الهي است و خداوند اين موهبت را به پيامبران و اولياي خويش ارزاني فرموده تا مسير هدايت را به بشر بياموزند . انسان نيز با پذيرش اين مسئوليت . نام خويش را در اين گروه و در قالب واژه مقدس معلم ثبت كرده است . اين دست تواناي معلم است كه چشم انداز آينده ي انسانها را ترسيم مي كند .اگر در سخن پيشواي بزرگ اسلام علي بن ابيطالب (ع)
بنگريم كه ((منم علمني حرفاً فقد صيرني عبداً )) به اين حقيقت بزرگ پي مي بريم كه معلمان چه حق بزرگي بر تمام بشريت دارند .
تعليم و تربيت ، اساس و بنيادي است كه قوام و پايداري دين و آيين بر روي آن استوارگرديده است و جامعه ي بشري از اين طريق به رشد و تعالي مي رسد و به كسادي و نابودي در امان مي ماند .
انتقال و تعليم اندوخته هاي علمي به ديگران از مهمترين عبادات بلكه مؤكدترين واجبات كفايي است كه در تعاليم روح بخش اسلام به آن پرداخته شده است . معلم كه روشني افزاي محفل انسانها و خرمي بخش باغ وجود است ، چنين مسئوليتي دارد .
معلم در كاروان علم و دانش بشري پيشتاز و قافله سالار اين كاروان به سوي نور هدايت مي باشد . اگر چنين است كه مقام علم و دانش از ساير عبادات برتر است .مقام علم و معلمي و فضيلت آن نسبت به مقام عبادت كنندگان ، همانند برتري ماه شب چهارده ، نسبت به ساير ستارگان آسمان است ، كه رسول خدا (ص) فرمودند :
فضل العالم العابدكفضل القمر علي سائرالنجوم ليله البدر
ريرا معلم هدايتگري است كه در پرتوي هدايت معنوي خود ، جامعه را از تباهي مي رهاند و هدايت و نجات جوامع جز به دست معلمان خود ساخته ميسر نخواهد بود . حضرت امام خميني(ره) با تاًكيد بر اين حقيقت تابناك مي فرمايد :
(( ملت عزيز ايران و ساير كشور ها ي مستضعف جهان اگر بخواهند از دام شيطنت ابر قدرتها ي بزرگ تا آخر نجات پيدا كنند . چاره اي جز اصلاح فرهنگ و استقلال آن ندارند و اين ميسر نيست جز با دست اساتيد و معلمان متعهدي كه در دبستانها تا دانشگاهها راه يافته و يا تعليم و كوشش در رشته هاي مختلف علوم و تربيت صحيح در مراكز تربيت صحيح معلم از عناصر منحرف و كج انديش ، نو باوگان را …… به حسب تعاليم اسلامي تربيت و تهذيب نمايند . ))
معلم از اين جهت بر ديگران برتري دارد كه حامل و ناشر علم است و علم هفت امتياز دارد كه به همين جهت از زخارف دنيا و مال و ثروت ، اين فضيلت را در سخنان امام لي بن ابيطالب (ع) باز مي يابيم .
1. علم ميراث انبياست و مال ، ميراث فرعون ها .
2. علم را هر چه نفاق نمايي كم نمي شود ولي مال را هر چه خرج كني كم خواهد شد
3. مال ، احتياج به حافظ و نگهبان دارد و صاحب مال بايد در نگهداري آن مراقبت كند ولي علم ، نه تنها احتياج به مراقبت ندارد ، بلكه صاحب خود را هم از خطرها و ضررها حفظ مي كند .
4. علم تا قيامت همراه آدمي است اما مال و ثروت بعد از مرگ رها مي شود .
5. مال براي مؤمن و كافر حاصل مي شود اما علم (نوراني ) فقط براي اهل ايمان حاصل مي شود .
6. تمام مردم در امور دين خود نياز مند اهل علم اند ، اما نيازمند صاحبان ثروت نيستند .
7. علم در هنگام عبور از صراط ، صاحبش را ياري مي كند اما ثروت در عبور از صراط .
معلم در مقام هدايت ، پدر روحاني انسانهاست بر اين اساس بر پدر جسماني برتري دارد .
نخستين عامل سرنوشت ساز ، در انسان مربي و معلم است ادمي همواره براي شكل دادن
شخصيت خود ،نمونه و سر مشق مي طلبد و عشق او به كمال جو يي ، همانند سازي و قهرمان يابي ،طبيعي است ومعلم معمار شخصيت انسان و الگو ،قاعده و دستوري مجسم است كه ادمي ،آگاهانه يا نا خودآگاه از وي تقليد مي كند و شخصيت خود را همسان با او مي سازد .
معلم ومربي فقط آموز گار انسان نيست بلكه اسوه ي تربيت و اخلاق و الگوي علمي براي فراگيران است . امام چهارم ((ع)) مي فرمايد (( آن كسي كه فرزانه اي ارشادگر ندارد ، هلاك خواهد شد .))
بر اين پايه عموماً اهل علم و دانش و خصوصاً معلمان و مربيان و استادان را صفاتي است كه آراستگي به آن صفات و فضائل ، بر شرافت و مكانت آنان مي افزايد ، علمشان را مؤيد به نور مي سازد و باغ جانشان را با زلال نور علم و دانش شكوفا مي نمايد . به برخي ازاين صفات و بايسته ها اشاره مي شود .
امام چهارم مي فرمايد :
آن كسي كه فرزانه اي ارشاد گر ندارد ، هلاك خواهد شد .
ايمان و اعتقاد به ذات خداوندي
شاخصه بزرگ عالمان ، به ويژه آنان كه گامهاي راسخ و استواري در علم برداشته اند ، ايمان است . و الراسخون في العلم يقولون امنا .
ايمان به خداوند ، حقايق انكار ناپذير هستي ، ايمان به معاد ، باز خواست قيامت و ايمان به آيات پروردگار ، ويژگي بزرگ اهل علم است .
معلم شهيد (( استاد مطهري )) نقش ايمان را در كنار علم آموزي و معرفت اندوزي چنين ترسيم مي نمايد.
علم ، ابزار مي سازد ، ايمان قصد علم ، سرعت مي دهد و ايمان جهت.
علم ، به ما روشنايي و توانايي مي بخشد و ايمان عشق و اميد و گرمي .
علم ، جهان را جهان آدمي مي كند و ايمان ، روان را روان آدميت مي كند .
علم ، طبيعت ساز است و ايمان انسان ساز .
علم ، زيبايي انديشه و ايمان زيبايي احساس .
معلم علاوه بر تاًثير گذاري علمي ، ايمان را بر لوح جان و ضميرهاي پاك حك مي كند و نداي فطرت را به گوش همه ي فراگيران مي رساند . دغدغه ي معلم هميشه اين است كه حيات بشر بر مدار ايمان ، ارزشها و كرامتهاي انساني بچرخد تا بدين وسيله به شناخت خداوند ، شناخت مكتب الهي و راه كمال ، بيانجامد و هيچ بيگانه اي را مجال تجاوز به فرهنگ و ارزشهاي الهي ، و ديني و حريم انسانيت راه نباشد .
خشوع و انعطاف دروني
بايد نتيجه ي علم و دانش ، ترس از خداوند و به دست آوردن مقام خشيت باشد كه به تقواي الهي مي انجامد . ان اللذين اوتوا العلم .. يزيد هم خشوعاً .
براستي كساني كه از علم بهره مند گشتند ، آنگاه كه آيات خداوند بر آنان خوانده مي شود . . . بر خشوع آنها بيفزايد .
خدا ترسي ويژگي بزرگ اهل دانش است .
انما يخشي الله من عباده العلماء .
از ميان بندگان خدا ، تنها دانشمندان از خداي مي ترسند .
معلم شهيد (( استاد مطهري )) نقش ايمان را در كنار علم آموزي و معرفت اندوزي چنين ترسيم مي نمايد .
علم ، ابزار مي سازد ، ايمان قصد علم سرعت مي دهد و ايمان جهت .
علم ، به ما روشنايي و توانايي مي بخشد و ايمان عشق و اميد و گرمي .
علم ، جهان را جهان آدمي مي كند و ايمان ، روان را روان آدميت مي سازد .
علم ، طبيعت ساز است وايمان انساز ساز .
علم . زيبايي انديشه است و ايمان زيبايي احساس .
آراستگي درون و پاكي سيرت
تهذيب نفس ، آرايش روح و پاكي سيرت در كنار فراگيري علم و دانش ، مقدم صفات و بايسته هاي معلمي است . امام علي (ع) در سخن مي فرمايد :
((كسي كه خود را در معرض پيشوايي و رهبري مردم قرار مي دهد ، بايد قبل از آموزش ديگران ، به تعليم خويش بپردازد و پيش از آنكه به زبان چيزي گويد و با سخن ديگران را ادب كند ، لازم است نفس خويش را ادب نمايد . ))
حضرت امام خميني (ره) عارف كامل و معلم بزرگ انقلاب درباره ي نيازمندي انسان به استاد اخلاق و تربيت براي تهذيب نفس مي فرمايد :
(( در زمينه ي تهذيب و تزكيه ي نفس و اصلاح اخلاق ، برنامه تنظيم كنيد ، استاد اخلاق براي خود معين نماييد . جلسه ي وعظ و خطابه و پند و نصيحت تشكيل دهيد ، خودرو نمي توان مهذب شد . ))
ايشان سپس مي فرمايد :
(( كراراً شنيده ام سيد جليلي معلم اخلاق و معنويات مرحوم شيخ انصاري بوده است . ))
استادان و معلماني كه ابتدا خويش را در معرض تربيت و فيض بخشي عالمان رباني ومعلمان خود ساخته اي كه مقام خشيت و تقوا جان را فرا گرفته و طهارت درون روحشان را مصفا نموده قرار مي دهند ،شايسته ي تربيت نسل هاي پس از خود مي با شند .
حضرت امام خميني (ره) عارف كامل و معلم بزرگ انقلاب درباره ي نيازمندي انسان به استاد اخلاق و تربيت براي تهذيب نفس مي فرمايد :
(( در زمينه ي تهذيب و تزكيه ي نفس و اصلاح اخلاق ، برنامه تنظيم كنيد ، استاد اخلاق براي خود معين نماييد . جلسه ي وعظ و خطابه و پند و نصيحت تشكيل دهيد ، خود رو نمي شود
مهذب شد .))
ايشان سپس مي فرمايد :
((كراراً شنيده ام سيد جليلي معلم اخلاق و معنويات مرحوم شيخ انصاري بو ده است .))
سعه صدر
از صفات بارز ديگري كه شايسته ي كار بسيار عظيم معلمان و مربيان است (( سعه ي صدر )) است . سعه ي صدر يعني گشادگي سينه و مقصود ، همان صبر و حو صله و بدست اوردن
مقام تحمل است . معلمي ، در حقيقت ، نوع رسالت براي تعليم و تربيت است . رسالتي است كه ابزار بزرگ ان تحمل و شكيبايي است .
موسي بن عمران در مقام تبليغ رسالت خويش در مقابل موانعي بزرگ كه يكي از ان موانع وجود فرعون بود ، از خداوند بزرگ تقاضاي شرح صدر نمود كه : (( رب اشرح لي صدري ))
(( خداوندا سينه ي مرا گشاده گردان ))
در سخني امام صابران علي بن ابيطالب ( ع) ،ابزارمهم رهبري و هدايت جامعه را (( سعه صدر )) مي داند .
(( اله الريا سه سعه صدر ))
بويژه در امر تعليم و تربيت ،انچنان بايد حو صله ي فراوان به خرج داد تا فرا گيران به مر حله ي شكو فايي برسند . در مقام تعليم ، به دست اوردن علم و دانش و معرفت بدون سعه صدر و شكيبايي محال و نا ممكن است .
سعدي براي ارايه نمونه اي از شرح صدر ، داستاني را از امام علي (ع) نقل مي كند كه با وجود مقام والاي امامت و خلافت مسئله ، قبول نمي كند ، بزرگوارانه در او نظر مي كند ، از جواب او استقبال مي نمايد و هرگز بر افروخته نمي شود .
كسي مشكلي برد پيش علي / مگر مشكلش را كند منجلي
امير عدو بند كشور گشاي / جوابش بگفت ازسر علم و راي
شنيدم كه شخصي درآن انجمن / بگفتاچنين نيست يا بالحسن
نرنجيد از او حيدر نامجوي / بگفتا تو داني سخن به بگوي
از نشانه هاي (( سعه صدر )) آن است كه انسان تحمل شنيدن سخنان مخالفان خود را داشته باشد و هرگز خود را عقل كامل تصور ننمايد ، در نتيجه ، از تنگ نظري و تعصبات بي جا به دور مي ماند و سخن منطقي و درست را حتي از مخالفان خود مي پذيرد .
البته سعه صدر در مقام تعليم و تربيت كار بسيار دشواري است كه به راستي رياضت مي طلبد . و تاكسي خود ، در جايگاه معلمي قرار نگيرد ، چنين مقامي را در نمي يابد .
حفظ حيثيت علم
شايسته است معلم ، و استاد ،همواره حيثيت و آبروي علم را حفظ نموده و نا اهلان را در مسير تعاليم خويش قرار ندهد .
در مقابل زخارف و مقامات دنيوي ، علم فروشي نكند و علم را به خواري و ذلت نكشاند .
زهري گفته است : (( نشانه ي ابتذال و خواري علم و دانش ، آن است كه معلم و استاد ، آنرا به سوي خانه ي شاگرد خود ، حمل كند .)) يعني ( به عنوان معلم سرخانه ، مقام علم و دانش را تنزل دهد . )
نبايد مقام علم و دانش ، آنقدر تنزل كند كه با درهم و دينار معاوضه شود . اگر چنين شود مقام معلم پايين مي آيد و صاحبان زر و زور در ميان مردم ، بر ارباب علم و فضيلت برتري جسته و در چنين حالي است كه بايد دريغا گوي مقام معرفت بود .
علماي بزرگ اسلام هرگز در بر خورد با صاحبان ثروت و رياست ، علم را خوار نمي كردند .
در احوال ميرزاي شيرازي صاحب فتواي تحريم تنباكو آورده اند :
ميرزاي شيرازي در سال 1282 در زمان خلافت شريف عبد الله حسني ، به حج مشرف شد و در خانه ي موسي بغدادي در مكه سكني گزيد . صاحبخانه ورود ميرزا را به اطلاع شريف رساند . تكليف كرد كه ميرزا را نزد او ببرند . او قضيه را براي ميرزا نقل كرد . ميرز ا براي شريف پاسخ فرستاد (( اگر علما را بر سراي پادشاهان يافتيد ، بگوييد ، اينان بدترين علما هستند و بدترين پادشاهان و اگر پادشاهان را بر سراي علما ديدي ، بگوييد ، اينان بهترين علما هستند و بهترين پادشاهان . )) شريف ، چون اين سخن را شنيد ، خود به ديدار ميرزاي شيرازي آمد .
يكي از راه هاي حفظ حيثيت علم ، تكريم و احترام به معلمان و حرمت داري كتاب و قلم است .
چنين احترامي را در برخورد بزرگان دين به اين مقام والا مي يابيم . آيه الله العظمي بروجردي ، از استادشان ، مرحوم آقا ميرزا عبد المعاني اصفهاني نقل نموده كه ايشان مي فرمودند :
(( اگر در اطاقي قلمي باشد كه با آن قلم ، فقه شيعه نوشته شده باشد . من در آناطاق نمي خوابم و اگر بخوابم ، به احترام ، اول قلم را بيرون مي برم و بعد مي خوابم . ))
نرمخويي
اصولاً تعليم و تربيت هنگامي نتيجه بخش خواهد بود كه همراه با نرمخويي و بر خورد هاي محبت آميز باشد . در مقام تبليغ به نرمي سخن گفتن و رعايت لطافت و ظرافت در كلام ، تاًثير بسيار شگرفي در مخاطب ايجاد مي كند .
هنگامي كه موسي ، پيامبر خدا (ع) به سوي فرعون رفت ، خداوند فرمود :
(( به نرمي با او سخن بگو ، شايد متذكر شود يا از خدا بترسد . ))
امام علي (ع) مي فرمايد : (( با نرمخويي است كه نفوس مردم با انسان انس مي گيرد . ))
تند خويي ، ملامت و پرخاشگري در تربيت ، هرگز مؤثر نيست بلكه مخاطب را به انگيزه هاي انفعالي مي كشاند و عناد و ستيز و لجاج وي را بر مي انگيزد .
در كار تعليم و تربيت براي يك مربي و معلم اصل بر لطافت و نرمي است و درشت خويي يا قاطعيت در مرحله پس از آن قراردارد .
استغناي نفس
از ويژگي هاي مطلوب معلمي ، بي نيازي نسبت به مال و منال و جاه ديگران است . شرافت معلمي اقتضا مي كند كه او چشم اميد و دست نيازش به سوي خداوند قادر واهب باشد .
شهيد ثاني در متاب ارزشمند ((منية المريد)) مي نويسد :
((عالم و متعلم نبايد بر هيچ كس و بر هيچ چيزي متكي باشد بلكه بايد زمام امور خود را در زندگاني و رزق و روزي و امثال آن به خداوند متعال واگذار نمايد تا از اين رهگذر ، نفخات قدس الهي و الطاف پاكيزه پروردگار و لحظات انس و الفت با خداوند بر او تجلي كند و مشكلات وي حل و گشوده گردد و امور زندگي او به صلاح باز آيد .))
در شرافت مؤمن حضرت امام صادق (ع) مي فرمايد :
(( شرافت مؤمن به پا خاستن در شبانگاهان براي عبادت است و عزت او در بي نيازي دانستن خود از مردم است .))
نشانه ي استغفاي نفس ، آن است كه انسان ، راضي به رضاي حق باشد . بويژه در مورد ماديات ، هرگز تاًسف مال ديگران را نخورد و با وجود سرمايه ي بسيار عظيم علم و دانش و معرفت ، بخاطر متاع ناچيز و حقير دنيا ، بر در ارباب بي مروت دنيا نمي نشيند . و آنان را احترام نمي كند .
بكار گرفتن علم
بهترين و مؤثرترين روش ، جهت رشد متعلم ، عمل معلم به دانسته هاي خويش است . هنگامي كه دانش آموز ، تعليمات خود را در (( رفتار )) معلم نظاره كند . بهتر مي پذيرد و اين تعليمات در عمق جان او جاي مي گيرد . يقيناً موعظه عالم بي عمل بي اثر است ، چنانكه از عالم آل محمد ، حضرت صادق (ع) روايت است :
(( عالمي كه عمل نمي كند ، موعظه ي او از قلب شنونده مي رود همانند باراني كه از كوه صفا مي ريزد ومي رود .))
پلورالیسم دینی
پلورالیسم به معنای همزیستی مسالمت آمیز با ادیان مورد قبول است .
اسلام تنها شریعت پذیرفته شده الهی است هر چند ادیان ، دارای مشترکات و گزاره های صادقی هستند.
هادی بودن خداوند تکویناً در نظام خلقت برای همه انسانها وجود دارد و اگر کسی به اختیار خود حقیقتی را نپدیرفت منافاتی با هادی بودن خداوند ندارد .
پلورالیسم دینی گاهی در بعد نظری و فکری و گاه در بعد علمی مطرح می شود . منظور از پلورالیم دینی در بعد عملی یعنی احترام به عقیده طرف مقابل و هر مذهب و دینی که بدان معتقد است و یا به عبارت دیگر منظور تکثر گرایی در صحنه اجتماع و زندگی مسالمت آمیز پیروان ادیان گوناگون در کنار یکدیگر است.
پلورالیسم دینی در بعد نظری به معنای حقانیت همه ادیان و مذاهب است .
حق در اینجا به معنای صدق ، و مقصود از حقانیت ادیان ، صادق بودن گزاره های دینی در هر دین است .
1- پلورالیسم دینی در بعد نظری
الف ) ارکان و شروط اصلی :
پلورالیسم دینی در بعد نظری در ديدگاه طرفداران اين نظريه مخصوصاً « جان هيك » اركان و شروطي دارد كه بايد مورد توجه قرار گيرد .
1/ الف ) مقصود از دين در بحث لوراليسم ديني فقط اديان توحيدي نيست بلكه شامل اديان غير توحيدي مانند بودائي نيز مي شود .
2/ الف) تنوع و كثرت اديان در يك كشور و يا در جامعه جهاني و وجود پيرواني براي آنها محل نزاع نيست .
3/ الف) در پلوراليسم ديني افزون بر اين كه پيروان اديان گوناگون اهل نجاتند، آموزه هاي همه اديان توحيدي و غير توحيدي و اعتقادشان درست ، حق و مطابق با واقع است . يعني نمي توان ادعا كرد كه ديني در ميان اديان ،منحرف و باطل است. محل نزاع اصلي و محوري ميان طرفداران و مخالفان پلوراليسم ، مسأله حقانيت اديان گوناگون است . يعني طرفداران پلوراليسم ديني معتقدند كه ادعاي متخالف و متناقض اديان مختلف در عين تناقض ، با واقع ، صادق و حق است .
4/ الف) مقصود از حقانيت اديان ،حقانيت در عرض هم است ، نه در ظول هم.
مقضود اين نيست كه مثلاً دين موسي (ع) در زمان خودش حق است ، بلكه در زمان واحد ،همه اديان حق هستند يا بهره اي از حق دارند.
5/ الف) مقضود از حقانيت اديان ، حقانيت در مشتركات نيست ، بلكه در مختصات است . يعني معتقدند ؛ اديان در موارد اختلافي بر حقند . اعم از اينكه اين اختلاف در اصول دين يا در فروع و در جزئيات اصول يا در جزئيات فروع باشد .
ب) حقانيت اديان از ديدگاه برون ديني
منظور از نگاه برون ديني به پلوراليسم ،اين است كه انسان صرفاً با اتكا به ادله غير ديني ( مانند ادله عقلي و تجربي ) اين امر را بررسي مي كند كه آيا مي تواند مدعي حقانيت همه اديان در زمان واحد شد؟
طرفداران پلوراليسم ديني ادله اي را مطرح نموده اند كه چند مورد از آنها را به اختصار بررسي نموده و جواب مربوط را نيز ارائه خواهيم نمود.
1/ ب)گوهر و صدف ديني : يكي از ادله آنها اين است كه بايد ميان گوهر و صدف دين تفكيك قائل شد. نقش گوهر دين متحول كردن شخصيت انسانهاست و گزاره هاي ديني نقش صدف دين را دارند . گوهر همه اديان يك چيز «تحول شخصيت انسان »بوده است و بايد به اين گوهر واحد تمسك جست و تفاوت گزاره هاي ديني در اديان گوناگون نبايد ما را به گمراهي بكشاند.
در جواب بايد گفت كه اولاً آيا گزاره هاي گوناگون و گاهي متناقض اديان مانند اينكه « خدا واحد است » و « خدا واحد نيست » مي توانند از آن گوهر واحد حكايت كنند ؟ دوم اينكه هم خوردن شراب و هم ترك آن نمي توان
انسان را به خداي متعال نزديك سازد يا در زندگي انسان تحولي پديد آورد . چگونه دو فعل و رفتار متناقض مي تواند درنفس انسان تأثير واحد داشته باشد ؟ ديگر اينكه كمال انسان به صرف نيت حاصل نمي شود و حسن رفتا ر نيز در حصول نتيجه بايستي وجود داشته باشد .
2/ ب) تفاوتهاي مفهومي و زباني : اين دليل ،تفاوت ميان اديان را صوري و مفهوم و حقيقت آنها را واحد مي داند . به عبارت ديگر ، تعدد و اختلاف اديان را ظاهري مي شمرد . اين دليل قابل قبول نيست ،زيرا اختلاف اديان مفهومي و حقيقي است . آيا ديني كه اولين سخنش اين است كه « خدا يكي است » با مسيحيتي كه دعوت به تثليت مي كند ،داراي اختلاف صوري هستند ؟قرآن درمورد تثليت مي گويد : « از اين سخنان ، نزديك است كه آسمانها از هم پاشيده شود و زمين از هم بشكافد و كوهها پاره پاره گردند »
3/ ب )تفاوت نظرگاه : دربحث صراط هاي مستقيم ،يكي از مباني پلوراليسم ،اختلاف ديدگاهها عنوان شده و سر اختلاف اديان ،تجلي هاي گوناگون خداوند در عالم و درنتيجه تنوع شريعت مي باشد .
طرح اين مطلب كه هر پيامبري از يك زاويه خاص به حقيقت نظر كرده ويا خدا بر هر پيامبري از ز اويه خاصي تجلي نموده و در نتيجه اديان مختلف ايجاد شده است ، درست نيست ،زيرا بديهي است ملاحظه يك حقيقت واحد و ايجاد دو تجربه متناقض ، به بطلان يكي از آنها خواهد انجاميد . لازمه مطلب دوم نيز اين است كه حاصل تجلي خداوند بر دو پيامبر ،متناقض با يكديگر باشد كه اين نيز با حكمت خداوند سازگار نمي باشد . افزون بر اين ، اختلاف نظريه ها ،صرفاً تكثر آنها را ثابت مي كند نه حقانيت آنها را .
4/ ب) تنگناهاي معرفت بشري : چهار محدوديت انسان ( تاريخي ،زباني ،اجتماعي وجسماني ) درتجربه اش اثر مي گذارد ،بدين جهت چون فرهنگهاي انبياء با هم متفاوت بوده است – درعين اين كه تجربه واحدي داشته اند ، اما تعبيرهاي آنها متقاوت بوده و گزاره هايي كه به صورت « عقايد » بيان شده اند ، به اشكال گوناگون نمودار شده اند – همه آنها از حقيقت بهره مند هستند .
اين دليل نيز بي اعتبار است ، چون كه وحي به انبياء همان تجربه ديني نيست و خطا در آن راه ندارد والا غير قابل اعتماد بوده وهدف از ارسال انبياء از ناحيه خداي متعال تأمين نمي شود .
5/ ب) هدايت عامه : گفته شده است كه اگر واقعاً امروزه ازميان همه طوايف ديندار (بي دينان به كنا ر )كه به ميلياردها نفر مي رسند ،تنها اقليتي اثنا عشري هدايت يا فته اند و بقيه همه ضال و كافرند ،پس نعمت عام هدايت او بر سر چه كساني سايه افكنده است ؟
لازم به توضيح است كه دراين سخن ،ميان هدايت تكويني و تشريعي خلط شده است . زيرا اگر مقصود از هدايت ،هدايت تكويني است ،خداي متعال همه را از جهت تكوين هدايت كرده است . و اگر منظور از هدايت ،هدايت تشريعي است ،لازمه آن ،اين است كه همه انسانها هدايت يافته باشند . زيرا هدايت تشريعي از مخاطبان خود سلب اختيار و اراده نمي كند و صرفاً ارائه طريق است نه اجبار و سلب و الزام آنها در طريق هدايت .
بنابراين ،اسم هادي خداوند منافاتي با اين كه عده زيادي به اختيار خودشان اهل جهنم باشند ،ندارد .
6/ ب)برهان تكثر فهم از دين : مي گويند : « فهم ما از متون ديني بناچار متنوع و متكثر است واين تنوع و تكثر قابل تحويل شدن به فهم واحد نيست . »
اين مطلب بر اين امردلالت دارد كه فهم هاي انسانها ازمتون ديني متفاوت و متعدد است ولي سخن ونزاع اصلي در اصل وجود كثرت فهم ها نيست ، بلكه درحقانيت فهم هاي متعدد است . به عبارت ديگر از اثبات كثرت فهم ها نمي توان حقانيت آن ها را نتيجه گرفت .
ج)حقانيت اديان از ديدگاه درون ديني
منظور از ديد درون ديني اين است كه با قطع نظر از ادله برون ديني مانند ادله عقلي ، به سراغ كتاب هاي مقدس و كلام پيشوايان ديني رفته و نظر دين را درباره اين موضوع به دست آوريم .
عده اي با استفاده از آياتي از قرآن ،معتقدند كه دين اسلام به پلوراليسم ديني و حقانيت همه اديان قائل است . آنها با استفاده از آيه 62 سوره بقره مي گويند كه رسيدن به بالاترين مقام (مقام اولياي خداوند )به ايمان به خدا ، روز قيامت و عمل صالح منوط است وتدين به دين خاص ، ضرورتي ندارد ،پس تدين به هر ديني درست است .
اين گفته صحيح نمي باشد زيرا صرف ادعاي ايمان به خدا بدون پيروي از احكام او ارزشي ندارد . ثانياً براي تشخيص وانجام عمل صالح بايد به شرع مراجعه كنيم و بر طبق دين اسلام عمل كنيم والا پذيرفته نخواهد شد « ومن يتبع غير الاسلام ديناً‌فلن يقبل من » .
سوم اينكه منظور آيه اين است كه اين نامگذاري ها از قبيل مسلمان نصراني نزد خداوند هيچ ارزشي ندارد ، بلكه ايمان واقعي به خدا و روز قيامت و عمل صالح نزد خداوند ارزشمند است . ديگر اينكه درآياتي ، قرآن كريم با عقايد باطل يهود ونصاري مبارزه وحتي آنها را لعن و نفرين كرده است .
2- پلورالیسم دینی دربعد عملی
پلوراليسم ديني در بعد عملي يعني احترام به عقيده طرف مقابل (ازهردين و مذهب )و زندگي مسالمت آميز با پيروان ديگر اديان دركنار يكديگر . پلوراليسم ديني در اين بعد ،بين دو فرقه از يك مذهب يا بين دو مذهب از يك دين ويا حتي بين دو دين مطرح است . مثلاً‌مي توان آن را بين اسلام ، مسيحيت و يهوديت كه در جوامع نزديك به هم وياحتي دريك منطقه جغرافيايي واحد يا دريك شهر زندگي مي كنند ،درنظر گرفت ، به گونه اي كه پيروان اين اديان ، بدون هيچ برخورد فيزيكي با يكديگر به صورت مسالمت آميز زندگي مي كنند . درحالي كه هر كدام خود را حق وديگري را باطل مي داند و حتي با يكديگر مباحثات ومناظراتي را هم انجام مي دهند .
در اسلام چنين مسأله اي وجود دارد . قرآن كريم و سيره پيامبر اكرم (ص)وائمه اطهار (ع)مسلمانان را به داشتن چنين روابطي توصيه مي كنند . درصدر اسلام رابطه مسلمانان با اهل ذمه ، دوستانه و صميمانه بوده و با يكديگر معامله يا مشاركت مي كرده و به يكديگر وام مي داده واز بيماران يكديگر عيادت مي نموده اند ، اما درعين حال ازحيث نظري و فكري هر كدام از آنها دين خودرا برحق مي دانسته است . درهر صورت ، اين موضوع از مسائل قطعي اسلام است . حتي مي توان گفت به نظر اسلام در صورت امضاي قرارداد صلح با مشركان ، مي توان به حكم ثانوي با آنها همزيستي مسالمت آميز داشت كما اينكه درصدر اسلام ما شاهد صلح پيامبر (ص) با مشركان و قرارد اد عدم تعرض جان ومال بين دو طرف هستيم .
جايگاه بحث پلوراليسم ديني
يكي از سئوالات مطرح در مقوله پلوراليسم ديني اين است كه مسأله مورد بحث در كدام حوزه معرفتي جاي مي گيرد ؟ آيا يك بحث نقلي است يا تجربي ويا عقلي ؟ آنچه در پاسخ سئوال ياد شده معقول وموجه مي نمايد اين است كه تكثر گرايي (پلوراليسم )درزمره مسائل عقلي است نه تجربي . دليل سخن اين كه تكثر گرايي به جهان بيني مربوط مي شود ودرجهان بيني يا عقل بايد اظهار كند يا وحي ونقل قطعي . منظور از عقل در اينجا عقلي است كه درمدارقضاياي كلي مي انديشد و برتر و والاتر از مراتب حس و خيال ووهم است ومراد از وحي هم كلام الهي است كه دستخوش تحريفات وتصريفات بشري نگرديده باشد . چون كه مقصود از خبر قطعي و يقيني با شد . تجربه به معنايي كه در علوم تجربي رايج است ،نمي تواند درباره جهان بيني يا تشخيص حق وباطل اظهار نظر كند زيرا چنين تجربه اي درباره مسائل غيرمادي وتجريدي كارآيي ندارد . از آنجا كه تجربه در حوزه عمل دنيايي ومادي خلاصه مي گردد واز سويي بسياري حقايق در حد نظريه و عقيده بوده كه به تجربه وعمل درنمي آيد ،بنابراين اگر بخواهيم از را ه تجربه ،صدق و كذب ويا حق و باطل بودن آن حقايق را شناسايي كنيم به طور حتم با مشكل مواجه مي شويم .
توضيح اينكه دين داراي سه بخش عقايد ، اخلاق واحكام است . محصول وبازده مقدار عمده اي از عقايد نظر برزخ ،صراط ،ميزان ،بهشت ، جهنم و … پس ازمرگ ظاهر مي شود كه دردنيا قابل تجربه نيست ، بخش اخلاق واحكام هم درصورتي همه آن تجربه پذير است كه فقط براي تأمين دنياي مردم باشد و آثارش درهمين دنيا ظاهر شود .
حال آن كه روشن است كه دنيا مزرعه آخرت است بنابرين بخش مهمي از آثار اخلاقي واحكام درسراي باقي ظاهر مي شود و به تجربه دنيايي در نمي آيد . بر اين اساس در تحليل نهايي اين ،حس وتجربه ، احساسي كارآمد نيست بلكه راه صحيح شناخت مسايل جهان بيني ومعارف ديني ، عقل برهاني ، نقل قطعي ونص است . با توجه به اين مطلب جايگاه بحث پلوراليسم ديني اعم از اينكه درحوزه نظر باشد يا عمل ، فلسفه وكلام خواهد بود و بهترين روش ارزيابي و ارزش گذاري آن هم روش عقلي با اتكاء به اصول عقلاني است .
مباني پلوراليسم ديني
پلوراليسم و تكثر گرايي بر آمده از نوع معرفت شناسي افراد وجهان بيني آنان است و از آن جا به دين ومذهب سرايت كرده است . اساس اين نظريه را اموري تشكيل مي دهد كه درفلسفه دين مطرح است و پايه هاي برخي از آن ها در كلام مسيحي شكل گرفته است . اينك به بررسي چند مباني مسلم مي پردازيم :
1- نسبي گرايي مطلب در فهم بشر
نسبيت در فهم به اين معنا ست كه دستگاه معرفت حقيقت را آن چنان كه هست و با قيد مطابقت با واقع در اختيار انسان بگذارد . به عبارت ديگر هيچ چيزي اعم از يك معناي نسبي يانفسي ،محدود يا مطلق ، مورد آگاهي و درك انسان قرار نمي گيرد . معتقدين به پلوراليسم براي تبيين ديدگاه خود از اصل معرفت
« ايمانوئل كانت » آلماني بهره مي گيرند كه معتقد بود ،واقعيات هيچ گاه دست نخورده به دست ما نمي رسد بلكه آن چه از طريق حس وارد دستگاه ادراكي
مي شود با يك رشته قالب هاي پيش ساخته ذهني شكل نمي گيرد . درنتيجه انسان هيچ گاه به واقع – آن چنان كه هست – نمي رسد . جان هيك مي گويد : « كانت چهارچوبي فلسفي فراهم نموده كه ضمن آن چنين فرضيه اي مي تواند بسط و تكامل يا بد » (جان هيك – فلسفه دين – ص 245 )
پيروان پلوراليسم با بهره گيري از اصل مذكور بر اين باورند كه انسان با عقل و انديشه محدود توان دريافت حقيقت جهان نامحدود راندارد بلكه هر انساني به ميزان ظرفيت خود حقيقت را در مي يابد و فهم او حق خواهد بود . بنابراين همه آراء وانديشه ها مي تواند صحيح و حق باشد .
نقد : یکی از زیربرنامه های اساسی این دیدگاه نامحدود دانستن واقعیت است ، اکنون سؤال داده می شود : منظور از این حقیقت و واقعیت چیست ؟ اگر مقصودشان واقعیت های مکانی معین مثل جمادات یا نباتات و … باشد ، این سخن پذیرفتنی نیست زیرا هر واقعیت مادی و خارجی محدود است و شناخت آن ها محذوری نداشته و برای انسان امکان پذیر است ، چه اینکه اگر واقعیت هر یک را نامحدود بدانیم جایی برای تقابل بین او و دیگر موجودات باقی نمی ماند و گرنه لازمه اش جمع بین تعداد متناهی بودن آحاد آن متعدد خواهد بود که جمع متناقضین بوده و از نظر فلسفی باطل است.
اگر منظور نامحدود بودن مجموع حقایق جهان یا نامتناهی بودن ذات اقدس الهی است این سخن درستی است . ولی کسی ادعا نکرده است که فهم همه حقایق گذشته و حال و آینده برایش میسر است یا توان احاطه علمی و معرفتی به ذات الهی را دار. بنابراین محدودیت فهم بشر به صورت مطلق که مدعای آنان است پذیرفتنی نیست گرچه فی الجمله در برخی از واقعیات امکان فهم کامل وجود ندارد.
تکثر گرایی ( پلورالیسم ) در زمره مسائل عقلی است نه تجربی ، دلیل سخن اینکه تکثر گرایی به جهان بینی مربوط می شود و درجهان بینی ، یا عقل باید اظهار نظر کند یا وحی ونقل قطعی .
2- تأثیر پذیری واقعیت از درک انسان
یکی از لوازم نسبیت در فهم که به عنوان مبنای پلورالیسم قرار می گیرد تأثیر پذیری واقعیت از درک انسان به معنی تغایر بین ادراک ذهنی انسان و واقعیات خارجی دارای خاصیت و ویژگی هایی است ولی وقتی به مجاری ادراکی انسان وارد می شود و از کانال های ورودی اندیشه و تفکر می گذرد ، رنگ و قالب های ذهنی به خود می گیرد واز آنجا که مجاری ادراکی انسان ها متفاوت است ، حقیقت و واقعیت خارجی درظرف ادراکی هر کس ، رنگ و قالب همان ظرف را به خود می گیرد . بنابراین هیچ کس درک نمی کند بلکه متناسب با ظرف ادراکی خویش می یابد نه آنگونه که دیگران می شناسند ونه آن گونه که درواقع هست .
معتقدین به پلورالیسم این گونه کثرت بینی را درجهان شناسی پذیرفته و آن را به معرفت دینی نیز سرایت داده اند و می گویند هرکس به مقدار فهم خود ، دین را می فهمد و فهم همگان نیز ، حق است و دیگر تفاوتی بین کلیم و مسیح و حضرت محمد (ص) در هیچ عصری از اعصار نخواهد بود .
نقد : این که درک انسان منحصر در مجاری ادراکی او باشد از نظر فلسفی پذیرفته نیست بلکه مجاری ادراکی ، ابزار کار فکری است وحقیقت انسان و روح مجرد اوست که عهده دار جزم علمی و عزم علمی است .
باتوجه به اینکه فهم و درک انسان مجرد ازماده است ، درقالب زمان ومکان نمی گنجد . به عبارت دیگر قواعد کلی ذهن ، مکان دار و زمان پذیر نیستند یعنی هرگز سئوال نمی شود عمر قضایای مثل « دو دو تا چهار تا » و « هرمعلولی نیازمند علت است »
چقدر است ؟ بنابراین ابزار ادراکی در اثر فعل وانفعالات ، آماده مواجه نزدیک با مسایل علمی می شود تا زمینه برای درک و فهم روح مجرد فراهم شود تا اینکه خود آن ها مدرک معارف باشند درغیر این صورت اگر قرار باشد ادراک مختص مجاری ادراک فرد باشد ، امکان انتقال یکسان آنها به دیگران میسر نمی شود حال آن که یک معلم محصول فکری خود را به دیگران منتقل می کند وهمه هم یک چیز می فهمند وهمان را هم در آزمون منعکس می کنند .
نتیجه اینکه وقتی ادراک مجرد ازماده بود ، تمام خصوصیات مجرد ازماده بود ، تمام خصوصیات مجرد را از جمله تغییر نا پذیری و ثبات را خواهد داشت و برای همه به یک نحو ظهور دارد . پس واقعیت از مجاری ادراکی متأثر نخواهد بود بلکه مجاری ادراکی فقط نقش ابزار و بستر سازی برای فهم را ایفا می کنند .
3- تجربه دینی بودن وحی
مبنای دیگر پلورالیسم این است که وحی تجربه دینی است و حقیقت آن شهود و ادراک بی واسطه خدا و تجلی او بر پیامبر است بدون آن که با فرمانی همراه باشد . آنچه پیامبران به عنوان آموزه های دینی اعم از خبری وانشایی مطرح می کنند در واقع برداشت وتفسیر آن ها از وحی است و حتی به فرض این که محتوای وحی از سوی خدا باشد الفاظ و جملات آن از جانب خود انبیاء است که بر اساس ذهنیت خویش وحی را در چنین قالبی می ریزند و چون آن ها مانند دیگر افراد بشر متأثر از شرایط هستند ، فهم آن ها نیز بشری خواهد بود . لازمه سمبلیک دانستن زبان دین ، تعطیل دانستن فهم و درنتیجه بسته بودن باب هدایت بشر است که با حکمت الهی ناسازگار است و پذیرفتنی نیست .
نقد : خلاصه کردن وحی در شهود و ادراک بی واسطه ، انکار محترمانه وحی است . اگر این مبنا پذیرفته شود لازمه اش عدم حجیت آموزه های دینی انبیاء برای پیروان خواهد بود . علاوه این که دیگر آن ها نمی توانند به عنوان اسوه و الگو مطرح باشند و حتی نمی شود گفت که مأموریت تبیین سعادتمندی بشر به عهده آن هاست . از طرفی دیگر این آموزه ها جنبه بشری پیدا کنند ، هیچ دلیلی بر لزوم پیروی مردم از آن ها وجود نخواهد داشت درنتیجه باب هدایت بشر بسته خواهد ماند واین منافات با حکمت ومشیت الهی دارد که پذیرفتنی نیست .
4- سمبلیک بودن زبان دین
یکی دیگر ازمبانی پلورالیسم دینی سمبلیک دانستن زبان دین است به این معنی که گزاره های دینی ناظر به واقع وحاکی از خارج نیستند وهرگز نمی تواند آن ها را به صورت خبری تفسیر کند در نتیجه فرقی بین مذاهب مختلف در توضیح و تبیین گزاره های دینی وجود ندارد و بالطبع پلورالیسم دینی یا مذهبی امری پذیرفتنی خواهد شد .
نقد : زبان دین با زبان همگان ، هماهنگ بوده وبرای همه انسان ها فهم پذیر است اگر قرار باشد زبان دین سمبلیک ومعما و رمز گونه باشد دیگر برای همگان قابل فهم نخواهد بود و هدایت فراگیر میسر نمی شود درحالی که دین برای هدایت همه انسان ها آمده است . به همین جهت است که خداوند همه انبیاء را با زبان قومشان مبعوث فرموده است ( قرآن کریم – سوره ابراهیم – آیه 4 ) و انبیاء هم با زبان مردم احتجاج کرده اند .
لازمه سمبلیک دانستن زبان دین ، تعطیل دانستن فهم و در نتیجه بسته بودن باب هدایت بشر است که با حکمت الهی ناسازگار است و پذیرفتنی نیست قرآن که کتاب هدایت بشر است ( قرآن – بقره – 185 ) گزاره هایش در قالب اخبار و انشاء وتمثیل ارائه شده است . ( جوادی آملی – دین شناسی – ص 97 – 91 )
منابع
1.مباحث پلورالیسم دینی جان هیک ، ترجمه عبدالکریم گواهی
2.اسلام و کثرت گرایی دین ، محمد لگن ها هاوزن ، ترجمه نرجس جواندل.
3.دین شناسی ، عبدالله جوادی آملی.
4.پلورالیسم دینی یا کثرت گرایی ، جعفر سبحانی.
5.تحلیل و نقد پلورالیسم دینی ، علی ربانی گلپایگانی.
6.کندوکاوی در سویه های پلورالیسم ، محمد حسن قدردان قراملکی.
7.اندیشه سیاسی آشنایی با احزاب و گروه های سیاسی.