سرصفحه
نوروز پیروز
نوروز همچنین نمادی است از پیروزی نیکی بر بدی. از همین رو آیین نیایش رپیثون در نوروز برگزار می‌شود. «رپیثون» سرور گرمای نیمروز و ماه‌های تابستان است. با یورش دیو زمستان به زمین، رپیثون به زیر زمین فرو می‌رود تا با گرم نگاهداشتن آب‌های زیرزمینی، گیاهان و ریشه درختان را از مرگ نجات بخشد. بازگشت سالانه او در بهار نمادی است از پیروزی نهایی خیر بر شر، به همین مناسبت جشن و نیایشی ویژه در مراسم نوروزی به ایزد مذکور تعلق داشته است.
یکی از نوشته‌های پهلوی به نام «ماه فروردین روز خرداد» این معنا، پیروزی نیکی بر بدی، را بسیار یادآور می‌شود. در این متن، این روز، روزی است که تهمورث اهریمن دروند (گناهکار) را سی سال به باره کرد، منوچهر به خونخواهی ایرج بیرون آمد و سلم و تور را هلاک کرد، سام نریمان بر سناوذک دیو پیروز شد، کیخسرو به خونخواهی پدر خویش، سیاووش، افراسیاب را هلاک کرد، منوچهر و آرش زمین را از افراسیاب بازستاندند، و بالاخره در ماه فروردین، روز خرداد، اورمزد فرمان رستاخیز دهد و جهان را بی مرگ و بی زرمان (بی‌پیری) و بی‌پتیاری (بی عیب و ناآلوده) کند. آن زمان است که اهریمن با دیوان و دروجان … همگی ناکار گردند.
نوروز روز دین و روز پادشاهی
در ماه فروردین، روز خرداد، فریدون جهان را تقسیم کرد. روم را به سلم، ترکستان را به تور و ایرانشهر را به ایرج داد، کیخسرو سیاووشان را به لهراسب سپرد، زردشت دین مزدیسنان را از اورمزد پذیرفت و کی گشتاسپ شاه دین را از زردشت، و در این روز پشوتن رواج دین خواهد کرد.
و نیز روایت شده است که کوروش پس از پیروزی بر بابل پسر خود کمبوجیه را در جشن نوروز (گموک بابلی) به عنوان پادشاه بین‌النهرین معرفی کرد.
نوروز و سلیمان
در روایات ایرانی آمده است که چون سلیمان بن داود انگشتر خویش را گم کرد سلطنت از دست او بیرون رفت. اما پس از چهل روز بار دیگر انگشتر خود را بازیافت و پادشاهی و فرماندهی به او بازگشت و مرغان به دور او گرد آمدند، و ایرانیان گفتند: «نوروز آمد».
نوروز در ایران
برگ برگ صفحات تاریخ این قوم گواهی می‌دهد نوروز باستانی همواره کهن‌ترین سنت قوم ایرانی و عزیزترین روز سال نزد ایرانیان بوده است. «نوروز» بر جای مانده از روزگاری است که جز با کمک خیال و اوهام و جز به مدد افسانه و اسطوره راهی به آن دیار نیست. در گردونه‌ی سالانه‌ی تکرار تکرار تنها «نوروز» یک تنوع روحی و یک انبساط روانی است، خاصه‌ی قوم ایرانی که دوام خویش را در فراز و نشیب تاریخ مدیون این سنت دیرینه و خردمندانه است.
با طلوع اسلام در این سرزمین «نوروز» زیباتر گردید و بزرگترین حادثۀ تاریخ اسلام به خصوص تشیع یعنی اعلام ولایت علی (ع) در روز غدیرخم از سوی پیامبر اکرم (ص) در نخستین روز بهار مصادف با «نوروز» باستانی بوده است. تشیع از همان ابتدا که با فرهنگ ایرانیان عجین گشت، هیچگاه به «نوروز» بی‌مهری نکرد و آن را مورد تقدیر قرار داده چرا که هر جزئی از آیین «نوروز» نمادی از ستایش زیبایی و اخلاق انسانی و مهردوستی است.
«نوروز» در ایران اگر چه یک سنت ملی و برآمده از روزگاران بسیار دور است در عین حال با حال و هوایی معنوی و روحانی عجین است.
نوروز در جمهوری آذربایجان
یکی از جشن‌های بزرگ مردم آذربایجان «نوروز» است. عید نوروز سال‌ها پیش از میلاد در آذربایجان برگزار می‌شده و مردم برخی از احساسات بشردوستانه و جهان‌بینی خود را با این جشنواره مربوط می‌دانند، زیرا در اوستا کتاب مقدس زرتشتیان، نوروز به منزله جشن ستایش رفاه مقدسات محسوب می‌شود و گفته می‌شود که نوروز عید فراوانی کِشت و سرآغاز تندرستی و برکت و وفور است.
در جمهوری آذربایجان در خصوص پیدایش جشن «نوروز» اسطوره‌ها و افسانه‌های گوناگونی نقل شده است. مثلا در روایتی در خصوص «نوروز» آمده است، سیاوش پسر کیکاووس به کشور افراسیاب سفر می‌کند افراسیاب از وی به نحو قابل توجهی پذیرایی می‌کند و حتی دخترش را به عقد وی درمی‌آورد و سیاوش به یاد سفرش از دیار افراسیاب دیوار بخارا را بنا می‌کند. ولی دشمنان که از این امر ناخرسند بوده‌اند میان سیاوش و افراسیاب را بر هم زده به طوری که افراسیاب تصمیم به قتل سیاوش می‌گیرد و پس از هلاک سیاوش دستور می‌دهد جنازه‌اش را روی کنگره‌های دیوار بخارا قرار دهند. آتش‌پرستان جسد وی را برداشته و قدمگاه دروازه شرقی دفن می‌کنند و مرثیه‌های بسیاری در وصف سیاوش و مرگش سرودند به طوری که این مرثیه‌ها بین مردم گسترش یافت و در همین مرثیه‌ها روز دفن سیاوش را آتش‌پرستان «نوروز» نامیدند.
مردم جمهوری آذربایجان به واسطه اعتقادات شدید به آیین و مراسم نوروز برای باشکوه‌تر انجام شدن جشن نوروز برای این مدارسم تدارک ویژه‌ای می‌بینند از قبیل سرودن ترانه‌ها پیش از نوروز – تدارک بساط شادی ایام نوروز – تهیه لوازم و مواد مورد نیاز سفرۀ نوروز – تهیه چیستان‌های نوروزی – ستایش و نفرین‌های نوروزی – پند و امثال نوروزی – اعتقادات نوروزی – عادات نوروزی – تماشای نوروزی – آزردنی‌های نوروزی – انجام آیین و مراسم نوروزی.
در میان مردم آذربایجان رسم بر این است پیش از رسیدن «نوروز» پوشاک نو خریده به خانه و حیاط سر و سامان داده، فرش و پلاس نو بافته و به استقبال نوروز می‌روند، در رابطه با عید نوروز جای مهمی به اعتقادات و فال‌ها داده می‌شود به طوری که در شب چهارشنبه سوری دختران نورسیده در ته‌دل فالی گرفته و مخفیانه پشت در نیمه باز به انتظار ایستاده و اگر در این هنگام حرف خوب و موافقی بشنوند آرزویشان برآورده شده و اگر حرف نامناسبی می‌شنیدند نیتشان عملی نمی‌گشته است. بنابراین بر مبنای آیین عید مردم از بدگویی و حرف نامناسب دوری می‌جویند.
در میان عادات نوروزی مراسم خاطره‌انگیزی همچون ارسال خوان سمنو، انداختن کلاه پوستین به در ها، آویزان کردن کیسه و توبره از سوراخ بام در شب عید و درخواست تحفه عید در این سرزمین موسوم است.
نوروز در قزاقستان
مردم قزاقستان «نوروز» بهاری می‌دانند و بر این باورند که در این روز ستاره‌های آسمانی به نقطه ابتدایی می‌رسند و همه جا تازه می‌شود و روی زمین شادمانی برقرار می‌شود. همچنین قزاق‌ها معتقدند که نوروز آغاز سال است و در میان آنان عبارات زیبایی درباره‌ی «نوروز» وجود دارد. «نوروز روزی است که یک سال منتظرش بوده‌اند»، «نوروز روزی است که خیر بر زمین فرود آمده»، و بالاخره «نوروز روزی است که سنگ نیلگون سمقرند آب می‌شود».
در شب سال تحویل تا شب قزیر صاحبخانه دو عدد شمع در بالای خانهاش روشن می‌کند و خانهاش را خانه تکانی کرده و چون مردم قزاق عقیده بر این دارند که تمیز بودند خانه در آغاز سال نو باعث می‌شود افراد آن خانه دچار بیماری و بدبختی نشوند آنان بر این مسأله ایمان دارند و آن را هر ساله رعایت می‌کنند.
در شب نوروز دختران روستایی قزاق با آخرین گوشت باقیمانده از گوشت اسب که «سوقیم» نام دارد غذایی به نام «اویقی آشار» همراه با آواز می‌پزند و از جوان‌هایی که دوستشان دارند پذیرایی می‌کنند. آنان نیز در قبال آن به دختران آیینه و شانه و عطر هدیه می‌کنند که آن را «سلت اتکیتر» می‌نامند و به معنی علاقه‌آور می‌باشد.
در عید نوروز جوانان یک اسب سرکش را زین کرده و عروسکی که ساخته دست خودشان است با آویز زنگوله‌ای به گردنش در ساعت سه صبح که ساعتی معین از شب قزیر است رها نموده تا از این طریق مردم را بیدار نمایند. عروسک در حقیقت نمادی از سال نو است که آمدن خود را سوار بر اسب به همه اعلام می‌کند.
«نوروز» برای قزاق‌ها بسیار مقدس بوده و اگر در این روز باران یا برف ببارد آن را به فال نیک گرفته و معتقدند سال خوبی پیش رو خواهند داشت. در عید نوروز مردم لباس نو و سفید به تن می‌کنند که نشانه شادمانی است. دید و بازدید اقوام در این ایام با زدن شانه‌ها یه یکدیگر از آیین و رسوم مردم قزاق در ایام عید نوروز می‌باشد، همچنین پختن غذایی به نام نوروزگوژه (کوژه = آش) که تهیه آن به معنی خداحافظی با زمستان و غذاهای زمستانی است و از هفت نوع ماده غذایی تهیه می‌شود در این ایام جزو آیین و رسوم این سرزمین می‌باشد.
مسابقات معروفی نیز در ایام عید نوروز در قزاقستان برگزار می‌شود که از مهم‌ترین آنان می‌توان به «قول توزاق» اشاره نمود که بین گروه‌های مرد و زن برگزار می‌شود. اگر برنده زن‌ها باشند قزاق‌ها معتقدند آن سال، سال خوب و پربرکتی است؛ اگر مردها پیروز شوند آن سال نامساعد خواهد بود. از دیگر مسابقات می‌توان به کوکپار، برداشتن بز از مکانی مشخص توسط سواران، آودار یسپاق، کُشتی، قیزقوو و آلتی باقان اشاره نمود.
در عصر نوروز نیز مسابقه «آیتیس» آغاز می‌شود که مسابقه شعر و شاعری است.
نوروز در تاجیکستان
«عید نوروز» برای مردم تاجیکستان بخصوص بدخشانیان تاجیکستان عید ملی اجداد است و از آن به عنوان رمز دوستی و زنده شدن کل موجودات یاد می‌کنند و به اسم «خیدیر ایام» یعنی عید بزرگ معروف است.
مردم تاجیکستان بخصوص بدخشانیان تاجیک در ایام عید نوروز خانه را پاک کرده و به اصطلاح خانه تکانی می‌کنند، همچنین ظروف خانه را کاملاً شسته و تمیز می‌کنند تا گردی از سال کهنه باقی نماند و برابر رسم دیرینه نوروز قبل از شروع عید «نوروز» بانوی خانه وقتی که خورشید به اندازه یک سرنیزه بالا آمد دو جارو را که سرخ رنگ است و در فصل پاییز از کوه جمع‌آوری کرده‌اند و تا جشن نوروز نگاه داشته‌اند در جلوی خانه راست می‌گذارند. چون رنگ سرخ برای این مردم رمز نیکی و پیروزی و برکت است. پس از طلوع کامل خورشید هر خانواده‌ای سعی دارد هر چه زودتر وسایل خانه را به بیرون آورده و یک پارچه قرمز را بالای سردر ورودی خانه بیاویزد که این معنی همان رمز نیکی و خوشی ایام سال جدید است. پس از شروع عید تنها زن خانه است که بایستی وارد خانه شود و اسباب و اثاثیه را در داخل خانه مرتب چیده و با باز کردن در و پنجره به نوعی هوای نوروزی و بهاری را که معتقدند حامل برکت و شادی است وارد خانه نماید.
در این سرزمین پختن شیرینی مخصوص و غذاهای متنوع جزء رسم و رسوم این ایام است، همچنین برگزاری مسابقاتی از قبیل، تاب‌بازی، تخم‌مرغ بازی، کبک جنگی، خروس جنگی، بُزکشی، کُشتی محلی نیز در این ایام به شادی آن می‌افزاید. یکی از غذاهای معروف این ایام «باج» نام دارد. در این غذا کله‌پاچه گوسفند را با گندم پخته و دیگران را با آن مهمان می‌کنند.
نوروز در ترکمنستان
در کشور ترکمنستان طبق رسم قدیم و جدید دو بار در سال جشن نو گرفته می‌شود. یکی از این جشن‌ها با استناد به تقویم میلادی که به تأیید سازمان ملل رسیده به عنوان جشن بین‌المللی (سال نو) شناخته می‌شود و دیگری برگزاری «عید نوروز» به نشانه‌ی احیای دوباره‌ی آداب و رسوم دیرینه مردم ترکمنستان است.
مردم ترکمنستان عقیده دارند زمانی که جمشید به عنوان چهارمین پادشان پیشدادیان بر تخت سلطنت نشست آن روز را «نوروز» نامیدند.
مردم ترکمنستان در این ایام با پختن غذاهای معروف نوروزی مانند: نوروزکجه، نوروزبامه، سمنی (سمنو) و اجرای بازی‌های مختلف توسط جوانان ترکمن حال و هوای دیگری به این جشن و شادی می‌دهند.
در ایام «نوروز» مسابقات مختلفی در ترکمنستان برگزار می‌شود که می‌توان به مسابقات اسب‌دوانی، کُشتی، پرش برای گرفتن دستمال از بلندی، خروس جنگی، شاخ‌زنی میش‌ها، شطرنج‌بازی، مهره‌بازی، تاب‌بازی اشاره نمود.
دید و بازدید در ایام نوروز در میان مردم ترکمن از جایگاه و منزلت خاصی برخوردار می‌باشد.
نوروز در قرقیزستان
عید نوورز در قرقیزستان تنها یک روز آن هم در روز اول یا دوم فروردین ماه است که به 29 روز یا 30 روز بودن اسفند بستگی دارد. اگر اسفند 29 روز باشد اول فروردین و اگر 30 روز باشد در روز دوم فروردین برگزار می‌شود. تا قبل از فروپاشی شوروی سابق این مراسم به دست فراموشی سپرده شده بود ولی پس از فروپاشی دوباره حیات یافت و هر ساله باشکوه‌تر از سال قبل برگزار می‌شود.
مراسم جشن این روز را در شهرها دولت تدارک می‌بیند و در روستاها بزرگان و ریش‌سفیدان در برگزاری آن دخالت دارند. در شهرها در میادین بزرگ و در روستاها در بیابان‌های اطراف این جشن برگزار می‌شود.
در قرقیزستان در این روز پختن غذاهای معروف قرقیزی مثل «بش بار ماق»، «مانته»، «برسک» و «کاتما» مرسوم است که به صورت رایگان بین حاضران در جشن توزیع می‌شود.
در قرقیزستان در این روز علاوه بر جشن برگزاری یکسری مسابقات از قبیل سوارکاری و غیره نیز مرسوم است و به نحو چشمگیری در این روز مسابقات دنبال می‌شود و جوایز ارزنده‌ای به نفرات برتر داده می‌شود.
نوروز در پاکستان
در پاکستان «نوروز» را «عالم افروز» یعنی روز تازه رسیده که با ورود خود جهان را روشن و درخشان می‌کند می‌نامند.
در میان مردم این سرزمین تقویم و روزشمار و یا سالنمای نوروز از اهمیت خاصی برخوردار است. بدین جهت گروه‌ها و دسته‌های مختلف دینی و اجتماعی در صفحات اول تقویم‌های خود به تفسیر و توضیح نوروز و ارزش و اهمیت آن می‌پردازند و این تقویم را در پاکستان «جنتری» می‌نامند.
از آداب و رسوم عید نوروز در میان مردم پاکستان می‌توان به خانه تکانی یا به عبارتی پاکیزه کردن خانه و کاشانه و پوشیدن لباس و تهیه نمودن انواع شیرینی مثل «لدو»، «گلاب حامن»، «رس ملائی»، «کیک»، «برفی»، «شکرپاره»، «کریم رول»، «سوهن حلوا» و همچنین پختن غذاهای معروف این ایام و عیدی دادن و گرفتن و دید و بازدید اقوام اشاره نمود.
در ایام نوروز مردم پاکستان از گفتار نامناسب پرهیز نموده و با نواختن و نوازش یکدیگر با احترام و اخلاص یکدیگر را نام می‌برند. همچنین سرودن اشعار نوروزی به زبان‌های اردو، دری و عربی در این ایام مرسوم است که بیشتر در قالب قصیده و غزل بیان می‌شود.
پاکستانی‌ها بر این باورند که مقصد نوروز، امیدواری و در امن و صلح و آشتی نگهداشتن جهان اسلام و عالم انسانیت است تا آنجا که آزادی و آزادگی، خوشبختی و کامیابی، محبت و دوستی و برادری و برابری همچون بوی خوش گلهای بهاری در دل و جان مردمان جایگزین می‌گردد.
نوروز در افغانستان
نوروز در افغانستان یا به عبارتی در بلخ و مرکز آن مزار شریف هنوز به همان فرّ و شکوه پیشین برگزار می‌شود. در روزهای اول سال همه دشت‌های بلخ و دیوار و پشت‌بام‌های گلی آن پر از گل سرخ می‌شود گویی بلخ سبدی از گل سرخ است یا به عبارتی مانند اجاق بزرگی که در آن لاله می‌سوزد. این گل فقط در بلخ به وفور و کثرت می‌روید و از این رو جشن «نوروز» و جشن «گل سرخ» هر دو به یک معنی به کار می‌رود.
در اولین روز «عید نوروز» عَلَم معروف به عَلَم مبارک علی (ع) با مراسم خاص و باشکوهی در صبح آن روز برافراشته می‌شود. با افراشته شدن آن جشن «نوروز» نیز رسماً آغاز می‌شود و تا چهل شبانه‌روز ادامه می‌یابد و در این چهل شبانه‌روز حاجتمندان و بیماران برای شفا در پای این عَلَم مقدس به چله می‌نشینند. گفته شده بسیاری از بیماران لاعلاج در زیر همین علم شفا یافته‌اند. مردم این سرزمین بر این باورند که اگر در برافراشته شدن علم، علم به آرامی و بدون لرزش و توقف از زمین بلند شود سالی که در پیش است نیکو و میمون است.
از آیین و رسم نوروزی در سرزمین بلخ می‌توان به شستشوی فرش‌های خانه و زدودن گرد و غبار پیش از آمدن نوروز و انجام مسابقات مختلف از قبیل بزکشی، شترجنگی، شترسواری، قوچ‌جنگی و کُشتی خاص این منطقه اشاره نمود.
نوروز در سرزمین ما و در تاریخ ما و در همه سرزمین‌هایی که مردمانش با ما تبار مشترک و جهان‌بینی و آیین‌های مشترک و همسان دارند جشن آفرینش انسان و بازآفرینی طبیعت و جشن بزرگ شگفتی و نوزایی بوده و هست.
آیین خنیاگری و نغمه‌های نوروزی
آنچه امروز از موسیقی مربوط به بهار و نوروز به دست ما رسیده است در چهار گروه اصلی قابل تقسیم است:
1- آیین نوروزخوانی
نوروزخوانی (بهارخوانی) از جمله آیین‌های کهن ایرانی است که تا چند دهه پیش به شکل گسترده‌تری در بسیاری از نواحی ایران به ویژه البرز شمالی و جنوبی، مازندران، گیلان و تالش و دیلمان، کومش، طالقان و… رواج داشت و امروز به شکل خیلی پراکنده در روستاهای دوردست نواحی یاد شده مشاهده می‌شود. گمان می‌رود که مضمون این آیین در قبل از اسلام، علاوه بر توصیف طبیعت و بشارت بهار، در ستایش اهورا مزدا، مدح شاهان، امیران، بزرگان و مردم گشاده‌دست و خوشرو بوده است. این آیین پس از اسلام – به ویژه از دوران صفوی – خود را با مضامین، روایات و ا حادیث اسلامی – به‌ویژه شیعه – منطبق کرده و به حیات خود ادامه داده است.
نوروزخوانان (خنیاگران) گمنان و دوره‌گردی بودند که از حدود 15 روز مانده به نوروز، بر در هر خانه‌ای بهار را با شعر و آواز نوید می‌دادند. خصوصیات مهم نوروزخوانان – به مانند همه خنیاگران – بداهه‌سرایی و حافظه قوی شعری بوده است. کار نوروزخوانان با فرا رسیدن بهار به پایان می‌رسید. نوروزخوانان غالباً مایل نبودند تا از طرف مردم محل سکونتشان شناخته شوند و به همین دلیل در مناطقی دور از محل سکونت خود، به نوروزخوانی می‌پرداختند. بسیاری از اوقات نوروزخوانان کومشی و طالقانی به مازندران می‌رفتند و نوروزخوانان مازندرانی در کومش و طالقان به نوروزخوانی می‌پرداختند. نوروزخوانان یکی از عوامل مهم تبادلات و نقل و انتقالات فرهنگی و موسیقایی در شمال و جنوب البرز محسوب می‌شدند. اشعار مورد استفاده توسط نوروزخوانان به زبان فارسی و نیز لهجه‌ها و گویش‌های محلی است. این اشعار از بخش‌های مختلفی تشکیل می‌شود که هر بخش نغمۀ مخصوص به خود داشته است. نوروزخوان غالباً در بخش اول، پس از ستایش خداوند و مدح پیامبر (ص) به توصیف امامان (ع) می‌پردازد. در پایان این بخش ممکن است برخی روایت‌ها و داستان‌ها، مانند قصه آدم و حوا ، حضرت ابراهیم و… نیز استفاده شود. در بخش دوم، نوروزخوانان در توصیف صاحبخانه بداهه‌سرایی می‌کنند. در این بخش امکان ارایۀ طنز و هجو یا ستایش و تمجید وجود دارد. بخش سوم، در توصیف بهار و نوروز است. این توصیف یا به صورت مستقل در قسمتی از نوروزخوانی انجام می‌شود یا به صورت ترجیع‌بند توسط همراهان نوروزخوان در جابه‌جایی بخش اول انجام می‌شود.
نغمه‌های نوروزخوانی بسیار ساده و روان است. این سادگی و روانی به دلیل این است که نوروزخوانان معمولا موسیقیدانان حرفه‌ای نبوده و از جمله مردم عادی روستا بوده‌اند. همچنین مخاطبین اصلی نوروزخوانی که مردم عادی روستا بودند نیز در سادگی و پالایش نغمه‌های نوروزی موثر بوده‌اند. جمله‌های موسیقی غالبا کوتاهند و دامنه صوتی آنها معمولا از یک تتراکورد (دانگ) فراتر نمی‌رود. این جمله موسیقی مرتبا تکرار شده و با هر تکرار – به خاطر انطباق با شعر – تغییراتی چندی را پذیرا می‌شوند . نوروزخوانی یک موسیقی صرفاً آوازی است و در اجرای آن از هیچ سازی استفاده نمی‌شود. موضوعات مطرح شده در آیین نوروزخوانی دامنه وسیعی داشته است. نوروزخوان به توصیف و بازگویی احساسات مردم در بازنگری دوباره بهار و نوروز می‌پردازد، نوروزخوان به تبلیغ افکار آیینی و اعتقادات مذهبی می‌پردازد، نوروزخوان در بازگویی وقایع ناگوار سیاسی – اجتماعی به شیوه تمثیلی و کنایی و غالباً درقالب طنز و هجو به عنوان ناقل اخبار و وقایع از نقطه‌ای به نقطه دیگر عمل می‌کرده است.
2- ترانه‌های نوروزی
در برخی از نواحی ایران که آیین نوروزخوانی بدان گونه که ذکر شد متداول نبوده است، توصیف بهار و نوروز در قالب ترانه‌هایی چند صورت می‌گرفته است. از آنجا که این نوع ترانه‌ها غالبا توسط خنیاگران حرفه‌ای اجرا می‌شده، معمولا از پیچیدگی بیشتری در موسیقی برخوردار بوده است و از نظر فرم نیز تشکل‌یافته‌تر می‌باشند. این ترانه‌ها اغلب توسط یک یا چند ساز متداول در محل همراهی می‌شده است.
3- ردیف د ستگاهی و موسیقی قدیم ایران
امروزه در ردیف دستگاهی موسیقی ایران، چند گوشه با عناوین «نوروز عرب»، «نوروز صبا» و «نوروز خارا» در دستگاه راست پنجگاه و همایون اجرا می‌شود. قدرمسلم آن است که این گوشه‌ها بازمانده و تداوم یافته نمونه‌هایی در موسیقی مقامی قدیم ایران هستند. در موسیقی قدیم ایران «نوروز خارا» شعبه‌ای از مقام نوا، «نوروز عرب» و «نوروز عجم» شعبه‌هایی از مقام رهاوی و «نوروز ساده» شعبه‌ای از مقام بوسلیک و حسینی بوده است.
در رساله موسیقی بهجت الروح:
نوا آمد که افتد در جهان شور / بود «نوروز خارا» فرع و ماهور
* . * . *
رها وی شد مقام و شعبه او / تو «نوروز عرب» را و «عجم» گو
اگر «نوروز» می‌خواهی ببینی / بجوی از بوسیلک و از حسینی
بدان نوروز را ای مرد هشیار که می‌آید ز چارم نغمه، هشدار
* . * . *
دو عینم بوسیلک است و حسینی / بود «نوروز اصلم» زین دو عینی
• . * . *
گوشه‌ها و شعبه‌های یاد شده، احتمالا ریشه در موسیقی پیش از خود و شاید موسیقی قبل از اسلام داشته‌اند. در رساله موسیقی مقاصدالاحال (قرن نهم هـ) از عبدالقادر مراغی، عناوین «نوروزات»، «نوروز اصل»، «نوروز حجازی»، «نوروز خارا»، «نوروز عجم» و «نوروز عرب» ذکر شده است. در رساله جامع‌الالحان از همان مؤلف نیز از «نوروز»، «نوروز اصل»، «نوروز اصل صغیر»، «نوروز بیاتی»، «نوروز خارا»، «نوروز عجم»، «نوروز عرب» و «نوروز کبیر» به عنوان الحان موسیقی دوره عبدالقادر مراغی (قرن نهم هـ) سخن به میان آمده است. در منظومه خسروشیرین نظامی نیز در فصل صفت باربد مطرب، در ضمن ذکر 30 لحن موسیقی دوره ساسانی، نام «ساز نوروز» یا «باد نوروز» یا «ناز نوروز» (لحن نوزدهم) آمده است.
در بسیاری دیگر از متون منظوم و منثور، تاریخ‌ها، لغت‌نامه‌ها و… نیز عناوین دیگری در ارتباط با نغمه‌های نوروزی آمده است، ازجمله:
منوچهری دامغانی:
نوروز برزگم بزن ای مطرب امروز / زیرا که بود نوبت نوروز به نوروز
* . * . *
همچنین:
گاه زیر قیصران و گاه تخت اردشیر / گاه «نوروز بزرگ» و گه نوای بشکنه
* . * . *
حافظ:
می اندر مجلس آصف به «نوروز جلالی» نوش
که بخشد جرعه جامت جهان را «ساز نوروزی»
4- نمایش‌ها و خرده‌نمایش‌های منسوخ شده همراه با موسیقی
در این رابطه می‌توان به چند نمایش نمادین اشاره کرد:
الف) «کوسه بر نشین»
محتوای این نمایش آیینی، بیرون راندن نمادین سرما و زمستان و استقبال از بهار بوده است. این نمایش تا چند دهه گذشته به ویژه در روستاهای آذربایجان رواج داشته است. نمایش کوسه پیش از اسلام رواج داشته و پس از اسلام نیز به حیات خود ادامه داده است. این نمایش احتمالا در قرن 6-5 هجری با تغییراتی در شکل و هنگام برگزاری به دسته‌های «میرنوروزی» یا «پادشاه نوروزی» بدل شده است.
حافظ:
سخن در پرده می‌گویم، چو گل از غنچه بیرون آی
که بیش از پنج روزی نیست حکم «میرنوروزی»!
ب) «آتش‌افروز»
آتش‌افروزان، بازیگران دوره‌گردی بودند با لباس‌های رنگارنگ زنگوله‌دار و صورتک که از دسته‌های نوروزی‌خوانان محسوب می‌شدند. اینان با خواندن آواز و رقصیدن و پرداختن به طنز و هجو و لودگی، ضمن سرگرم نمودن مردم، نوروز و بهار را نوید می‌دادند.
ج) «آتش‌باز»
آتش‌بازان نیز به مانند آتش‌افروزان از جمله دسته‌های نوروزی‌خوانان بوده‌اند. اینان با لباس‌های رنگارنگ، اغلب مسخره و آرایش غلیظ به آتش‌بازی، خواندن آواز و انجام رقص می‌پرداختند.
جملگی آنچه ذکر شد، در چهارچوب آیین خنیاگری قابل تبیین و قابل توضیح است. با تغییر مناسبات اجتماعی در قرن اخیر، وجوه مختلف آیین خنیاگری رو به زوال گذاشته و می‌رود تا به طور کلی از صفحه فرهنگ و هنر این سرزمین محو گردد.
سخن خود را با بیتی از سعدی شیراز به پایان می‌برم. سعدی می‌فرماید:
کامجویان را ز ناکامی چشیدن چاره نیست
بر زمستان صبر باید طالب نوروز را!
نوروزخوانی در گیلان و مازندران
«سرودهای نوروزی که با آهنگ مخصوص خود اکنون در مازندران و گرگان در پیشباز سال نو و روزهای نوروز می‌خوانند ظاهراً سابقه بسیار قدیمی دارد. اشعار قدیمی آن را ایرانیان پس از اسلام فراموش کردند و یا دگرگون کردند و اکنون اصل آنها در دست نیست لیکن از مضمون برگردان و موضوع آن می‌توان دریافت که یادگارهای پیش از اسلام است. اشعار نوروزی معمولا در مقام شور خوانده می‌شود و برگردان‌ها را ضربی و تند می‌خوانند و آهنگهای ضربی و غیرضربی شهر وانو، زهرا زهرا، قمرناز (در مایۀ ترک و افشاری) بویژه آهنگ کتولی یا لیلی که بعضی از آنها ظاهرا بسیار قدیمی است هنوز متداول است. آهنگ لیلی جان چون با جملۀ «هی لیلی جان» آغاز می‌شود به هر دو نام لیلی جان یا کتولی معروف است. این آهنگ با عبارت «دلبر بنالم وای» پایان می‌گیرد. بعد از خواندن کتولی بلافاصله آهنگ ضربی را در دنباله آن می‌خوانند.»
مراسم میرنوروزی در کردستان
«از سنت‌های ارزنده معمول در کردستان، مراسم مربوط به «میرنوروزی» است که در گذشته با تفصیل و تشریفات زیاد برگزار می‌شده و هم‌اکنون مختصراً در مهاباد بر پا می‌شود. در این رسم نیز آوازخوانان و سرودخوانان نقش دارند.
ساززن‌ها که معمولاً تعدادشان به 25 نفر می‌رسد و آوازخوان‌ها و سرودخوانان که گاهی دسته‌جمعی و گاهی نوبتی و بعضی به صورت مشاعره آواز می‌خوانند.»