منشأ پیدایش عید نوروز (بخش دوم)

سرصفحه

● سوابق کهن جشن ومراسم نوروزی، مراسم برای درگذشتگان میان اقوام کهن
درمیان بسیاری ازملل، جشن های بهاری با مراسم وپیرایه های بسیاررواج داشته و رواج دارد.اما هیچ گاه درجه واعتباروکلیت آن که یکی ازنشانه های بارزملیت وقومیت باشد، همانند نوورزایرانی نبوده است. دراین مبحث ناگزیربه جشن بهاری زگموک می پردازیم که ازدوران های کهن، میان بابلیان رایج بوده است وبسیاری ازعناصرومراسم آن را با نوروزایرانی همانند می یابیم. اما ازسوی دیگرباید به این نکته ی مهم اشاره کرد که جشن نوروزوآغازسال درایران، همیشه همراه ومقارن با اعتدال ربیعی وآغازبهارنبوده است، بلکه گاه جشن سال نوبا آغازتابستان وفصل برداشت محصول، یا کاشت برخی ازمحصول ها همراه بوده است وبه همین جهت ملاحظه می شود که مراسم نوروزی وآغازسال وجشن آب پاشان و… درتیرماه برگزارمی شده است. گاه نیزدراعتدال خریفی وآغازپاییز، جشن سال نوشروع می شد، وابتدای سال ازآغازپاییزبود. دراین مورد بستگی داشت به این که آیا سال را درست چهارفصل سه ماهه حساب می کردند، یا آن چنان که دراوستا بدان اشاره است، به دوفصل تابستان بزرگ وزمستان بزرگ. درصورت اول، جشن درمهرروزازمهرماه(( مهرگان)) آغازمی شد. درصورت دوم، که تابستان هفت ماهه وزمستان پنج ماهه محسوب می گشت، سال ازآذرماه شروع می شد والبته دراین مورد یایداحتساب پنجه ها وکبیسه را نیزکرد. دراین صورت است که متوجه می شویم مراسم نوروزازآذرماه شروع شده وجشن آب پاشان وکوسه برنشین و… دراین ماه یاد شده است. درسال فصلی، یعنی چهارفصل تمام سه ماهه، زمانی نیزبوده که سال با آغاززمستان شروع می شد، یعنی دی ماه، که روزنخست آن را خرم روزمی نامیدند وجشن خرم روز دراول دی ماه، مطابق می شود با آخردسامبر درتقویم میلادی جدید که به شرح آن خواهیم پرداخت. دی، ازواژه ی دذوه درآمده به معنی آفریدگاروخداوند( دَثوشَه).
ابوریحان بیرونی می گوید)): دی ماه، وآن را خورماه نیزمی گویند. نخستین روزآن خرم روزاست واین روز واین ماه هردو به نام خدای تعالی که هرمزد است نامیده شده…)) دربخش دهم، زیرعنوان جشن خرم روز این جشن شرح شده است. اما دراین جا ازلحاظ آن که آغازسال زمانی ازتاریخ، با زمستان شروع می شده، اشاراتی نقل می شود. در این گونه موارد، ملاحظه می شود که جشن آغاز سال، با هر فصلی که شروع می شده است، مراسم نوروزی منتقل بدان بوده است. درمهرگان، که سال با آغازاعتدال خریفی یا پاییز شروع می شد، ملاحظه می شود که مراسم بارعام شاهان ودادخواهی مردمان و… که غزالی وجاحظ وبیرونی ونظام اللملک ودیگران یاد کرده اند ودرنوروز انجام می شد- درمهرگان نیزبرقراراست وبیرونی همین مراسم را درآغازدی ماه وروزنخست آن خرم روز گفته است.
دربابل کهن ترین سندی که دردست است مربوط به دوران گودِه آ Gudea حدود۲۳۰۰ سال پیش ازمیلاد می باشد، درباره ی جشن بهاری زَگموک، ازاشارات اندکی که درمنابع پهلوی است، تا اشاراتی که به تفصیل درآثارمورخان ونویسندگان پس ازساسانیان به تازی وپارسی واشعاردرباره ی نوروز باقی است، تا رسومی که امروزه هنوز رایج ومرسوم است، حتا مراسم سیزده به در وافکندن سبزه های نوروزی به آب روان دراین روز، وبسا مراسم دیگری چون هفت سین ومراسم کوسه برنشین ومیرنوروزی واین که نوروزهم جشن وشادی بهاری یاد شده میان مردم بین النهرین باستان ملاحظه می شود که درمطالب بعدی شرحی درباره ی آن نقل شده است.
دراین جا فقط اشاره به موردی ویژه ودرخور توجه می شود، وآن این که بابلی ها وارث تمدن وفرهنگ سومری ها بودند. بسا ازمحققان وباستانشناسان برآنند که سومری ها اقوامی به احتمال آرایایی بوده اند که پس ازورود به فلات ایران که طی مهاجرت هایی صورت گرفت، ازکناره های جنوب شرقی دریای خزر، مهاجرت هایی صورت گرفت، ازکناره های جنوب شرقی دریای خزر، مهاجرت خود را به سوی غرب فلات ادامه داده ودرمیانرودان( = بین النهرین) مستقرشدند. یافته های باستانی این مردم ازکناره های دریای خزر تا بین النهرین مورد بررسی وتحقیق قرارگرفته. زبان ورسوم وقوانین واحکام ودین واساطیرشان به ویژه با ایرانیان نزدیکی فراوان دارد، وبابلی ها، وارث مستقیم همین سومری ها به شمارمی روند. این تنها اشاره ای است جهت دقت و ره گیری برای شناخت همانندی ها.
جشن زَگموک را به نام و افتخارخداوند بزرگ، مردوک Marduk جشن می گرفتند. دراین روزهمه ی خدایان درمعبد بزرگ واصلی که ویژه مردوک بود، حضورمی یافتند. شاه نیز درچنین روزی درمعبد حاضر می شد وبه عنوان تجدید عهد وپیمان، دست تندیس یا پیکره ی مردوک را می گرفت. یکی ازآداب مهم جشن، مقارن با سال نو، افروختن آتش بود. خدایان دراین نشست ومجمع، درباره ی روند حوادث سال جاری تصمیم گرفته وخط مشی رویدادها وسرنوشت و وظایف شاه وخوبی وبدی محصول وهبوط ونزول بلایای ارضی وسماوی وبخت وسرنوشت مردم ومقدرات آنان را رقم می زدند( قابل سنجش با مطالب فرگرد دوم وندیداد). این امر، دراقتدار مردوک بوده وتعیین کننده ی سرنوشت ومقدرات مردم اوبوده که درروزهای هشتم ویازدهم ازجشن، درحالی که خدایان با احترام دربرابرش ایستاده بودند، تصمیم می گرفت. بی گمال این چنین مراسم ومجمعی، الگویی بوده است برای مراسم دربارشاهان هخامنشی وساسانی درچنین ایامی- که شاهنشاه بارعام می داد. بزرگان وصاحبان مناصب حضور می یافتند وشاه مقامات ومناصب مملکتی را به کسانی که می خواست واگذار می کرد وازآنان که می خواست بازپس می گرفت ومالیات های تازه را اعلام می کرد وحقوق ومزایای والیان وحُکام را تعیین می کرد ودستورمی داد تا حقوق کارکنان کشوری ولشکری وهزینه های دیوانی پرداخت شود. وچنان که درشرح نوروزاست وبیرونی ودیگران گفته اند ، نوروز، روز تعیین برات ومقدرات ازسوی شاه است، وبه اشاره خواهد آمد که در(( فرگرد دوم وندیداد )) نیزازمراسم همانندی یاد شده است.
چنین مراسمی، میان یزیدی ها Yezidis نیزوجود دارد. روزنخست سال را اینان(( سَری سال )) یا (( سَرسال )) Sarisal/Sarsalمی گویند. بنابرمعتقدات آنان، درچنین روزی، خداوند برمسند خود می نشیند، درحالی که پیامبران وملایک وی، پیرامونش هستند. خداوند به آنان می گوید من درحالی که شما مشغول شادی وعبادت هستید میان شما فرود می آیم. درچنین روزی، خداوند به اتفاق ملازمان وملایک، تقدیرات وآینده ی مردم ومملکت را تعیین می کند. این وجه اشتراک میان زَگـموک بابلی ها وسَرسال ایزدی ها ونوروزایرانیان به نظرمی رسد.
پس خداوند، یکی ازخدایان را مأمور می کند که برزمین فرود آمده وجوازی به اومی دهد تا وظایفی را انجام دهد. البته ترجمه ی متون سُریانی، شرح مبسوط تری را نیزبه دست می دهد: دراین روزخداوند برمسند خود می نشیند وهمه ی بزرگان وارباب اصناف درحضوروی گرد می آیند. پس خداوند مراسم را باایراد سخنانی آغازکرده ومی گوید: گوش کنید ای کسانی که دراین جا حاضرشده اید. من این زمین را با نعمت های خود سرشارمی کنم. پس ازاین خطاب، جشن آغازشده وحاضران به شادی و رامش می پردازند.
ازمراسم نمادین این جشن آن که خداوند طی سندی، به شخصی ازمیان حاضران، زمین وهمه ی متعلقات آن را به اجاره واگذارکرده وسند را مهرکرده وبه بزرگان به عنوان شهود می گوید مهروامضای وی را تصدیق کنند.
دراین مورد نیزباید یادآوری شود که به موجب فرگرد دوم وندیداد، چون خداوند هرمزد باهمه ایزدان و اَمشاسپَندان وبزرگان درمجمع ونشستی گرد می شوند، ازجمشید می خواهد تا نماینده ی وی به روی زمین باشد، که البته جمشید نمی پذیرد. با توجه به رابطه ی عمیق میان جمشید ونوروز، مسائل مطرح شده درفرگرد دوم وندیداد را با توجه به این سابقه بهترمی توان دریافت.
اهورامزدا درآغازازجمشید می خواهد تا دین وی را درزمین، چون پیامبری تبلیغ کند. جمشید نمی پذیرد.آن گاه به وی می گوید حال که پیامبری وتبلیغ دین را نمی پذیری، درگیتی نماینده ی من باش وازجهان وهستی من سرپرستی کن. وجمشید قبول می کند ودارنده ی مقام شهریاری ازسوی هرمزد، درجهان مادی می شود.
بروکلمان درمأخذ داده شده، به این مقایسه اشاره کرده است وچنان که یادآوری شد، میان جم ونوروز، رابطه ی بدون واسطه برقراراست وجم همان کسی است که نوروز را دراعتدال ربیعی قرارداد.
باری، به موجب روایاتِ ایزدی ها یا یزدانیان(= یزدی ها) پس ازاین واقعه، مراسم جشن درحضورخداوند پایان یافته وخداوند به اجاره دار خود می گوید به موجب این سند، زمین را به مدت یک سال به اجازه ی تو واگذارکردم که آن چه بخواهی بکنی. دراین جا باید اشاره شود که تقسیم مراسم عید سال نوبه پنج قسمت، که درایران نیزباقی بود وکسروی وبیرونی ودیگران بدان اشاره کرده اند، شایان توجه است. اَکیتو، مراسم بهاری سال نودربابل قدیم وهمانندی آن با روزهای دوازده گانه ی نوروزی وروزسیزدهم که اختتامیه ی جشن بهاری بوده است
هرسال به موجب اسناد باقی مانده ی بابلی به روی الواح، درآغازبهار، مراسم سال نوبه مدت یازده یا دوازده روزبه طول می انجامید که ازآن به عنوان اَکتیوAkitu یاد شده وبرمبنای برخی همانندی ها که درمراسم زگموک Zagmuk وساکِئا Sacea دربین النهرین شایع بود، آن را با نوروز مقایسه کرده اند. اما ازسویی دیگر، بنابرنظرپژوهشگرفقید مهردادبهار، ریشه ی جشن نوروزمربوط به تمدن ها وفرهنگ مردم بین النهرین است. این جشن بهاره درآغازهربهاردرشهرهای بین النهرین برگزارمی شد که دراصل مراسم باروری وجنبه ای تمثیلی از زایش و رویش درطبیعت به شمارمی رفت که اوج مراسم آ ن، ازدواج مقدس بود ودرضمن آن، فرمانروای هرشهری درآغاز، ودردوران های بعدی که حکومت مرکزی شکل گرفت، پادشاه کشوربه عنوان جانشین ونماینده ی خداوند مَردوک ازسویی- و زوجه وهمسریا نماینده ی الاهه و زن خدایی که کاهنه ی بزرگ معبد بود ونماینده ومعرف همسرخداوندگارمحسوب می شد، طی مراسمی نزدیکی می کرد.
دربابل، مراسم بهاره ی سال نو، ازروزماه نیسان Nisanu که مطابق با اواخراسفند واوایل بهارایرانی است آغازمی شد. درایران نیزاین تداخل وجود داشت ودرکهن ترین سند مکتوب، یعنیَ یَشت سیزدهم فرودین یشت احتساب کبیسه وپنجه، آغازمراسم به شمارمی رفت. مراسم جشن اکتیودربابل به دوبخش تقسیم می شد: بخش نخست، هشت روزاول بود که درشکل نمادین وتمثیلی، دورانی است که خداوندگاردرجهان زیرین دربند واسارات بود. قسمت دوم رهایی خداوند مردوک واجرای مراسم مقدس زناشویی وباروری بوده است. به صورتی، هرچند نه بربنیاد تطبیق ومقایسه، جشن بهاره ونوروز هم به دوبخش نقسیم می شدکه شرح آن گذشت .
هشت روزنخست، خود به دو دوره تقسیم می شد. درچهارروزنخستین آماده سازی معبد اِسگیل Esagila برای انجام مراسم بودکه درپایان چهارمین روز، این آماده سازی با همسرایی کاهنان که یشتِ اِنوما- اِلیش Enuma-elis یا سرود آفرینش را همخوانی می کردند، اعلام می شد.
آن گاه ازروز پنجم است که مراسم وشادی که همراه با بی بند وباری های جشن های باروری است آغاز می شود. شادی وهمسرایی وساز ونوا درمعبد مذکور با مراسم ویژه یی ازسوی کاهنان وخادمان معبد، همراه با نهادن مواد خوشبو درآتشدان ها و عود سوزها آغازمی شود. مراسم قربانی با سربریدن گوسفندی که خون آن را به دیوارهای معبد می مالند، مفهومی نمادین دارد. آن گاه لاشه ی گوسفند را به نشانه ی دور کردن بلایا وآلام وهمه ی گناهانی که بندگان مردوک درطول سال انجام داده اند وبخشایش شان ازسوی خداوند، به رود می اندازند واین نظیر مراسم قربانی بزبلاگردان یا بزطلیقه The Scapegotمیان یهودیان می باشد که درروزعید کفاره برگزارمی کردند.
درچهارمین روز ازماه نیسان، یکی ازمراسم اصلی ونمادین جشن برگزارمی شد. درجنوب بابل، معبدبزرگ نبوNabu یکی دیگرازخدایان بزرگ بابلی وپسر مردوک قرارداشت. دراین روزشاه ضمن انجام مراسم وشعایری به معبد نَبو می رفت وتندیسه ی خداوند پسر را ازراه فرات به بابل حمل می کرد. باورهای اساطیری برآن بود که نبو می باشد که توسط او- مردوک ازاسارت درجهان زیرین رهایی می یابد. چنین مراسمی نمادین وکنایت آمیز درباره ی مذاهب اسرار و رموز میترایی ومذاهب آدونیسی وتموز وایشتار ومراسم اورفیوسی وایزیس واوزیریس وسیاوش نیزدرجشن های باروری و بهاره انجام می شد که آزادی ازقیود واصول مدنی واخلاقی وبی بند وباری وهرج ومرج هایی را همراه داشت.
درپنجمین روز، آثاری ازآن چه که درایران ضمن مراسم میرنوروزی باقی مانده درصفحات پیشین شرحی ازآن گذشت نمایانگراست. شاه که دررأس هیأتی ازراه آب بت وتندیسه ی نَبو را حمل می کرد، با مشایعت کاهنان وارد معبد اسگیل می شد وطی مراسمی برای تجدید بیعت با خداوند مردوک،قدرت خودرا که ازجانب خدا درسال گذشته به وی تفویض شده بود، واگذارمی کرد.به این صورت که درپای پیکره ی بزرگ خداوند مردوک، عصای فرمانروایی وحلقه ی پیمان وشمشیری را که نماد قدرت ومقام اوبود، به یکی ازبزرگ ترین کاهنان واگذر می کرد وکاهن اعظم نیزآن ها را پیش پای خداوند می نهاد.آن گاه کاهن به عنوان تنبیه وآگاهی، ضربه ای به صورت شاه وارد کرده وگوش اورا گرفته، به عنوان خاکساری مقابل خداوند برده تا ضمن زانو زدن، گزارش کردار یک ساله ی خویش را ارائه نماید.
آن گاه شاه با فروتنی گزارش به پیشگاه خداوند عرضه کرده ومی گوید مطابق با پیمان، درسال گذشته خلافی مرتکب نشده وگناهی نکرده وبه خداوندی مردوک معتقد بوده وهمه ی رسوم و اوامرمعهود را انجام داده است. پس کاهن اعظم که سخن گو و رابط مردوک است به شاه می گوید که خداوند اعترافات وی را شنید و اورا بخشیده ودرمقام خود برای سالی دیگرابقا کرده. پس رو به روی شاه ایستاده ودوباره با دست به گونه ی شاه سیلی می زند.براین سیلی زدن تفأل می کردند.اگرازچشم های شاه اشکی روان می شد، نشانه ی آن بود که خداوند هم چنان اورا یاری می کند ودرسال نوپیروزی با اوست؛ اما هرگاه اشکی روان نمی شد، حکایت ازشکست شاه درسال جاری بود.
درهرشهری ازشهرهای بابل خدایی ویژه و حامی آن شهرمورد توجه بیشتربود. درهفتمین روزازسال نو، بت ها وتندیسه های خدایان شهرهای سی پَرSippar، کوت Kut، کیش Kis، نی پورNippur، اوروک Uruk و… با مشایعت کاهنان ویژه- با مراسمی به بابل حمل می شد ودرمعبد بزرگ درکنارمردوک جای می گرفت. اما درکناراین مراسم، شاه وظایفی خاص داشت وآن انجام کارهایی بود که بدان کارها، خداوند ازجهان زیرین با می گشت.
درهشتمین روز، بت خداوند مردوک را درمعبد درجایگاه ویژه ای قرارداده ودرکناراو، بت های دیگرخدایان و الاهگان را برپا می داشتند. شاه ضمن مراسمی، دست بردست مردوک نهاده وهمه ی خدایان وایزد بانوان را به حضور اومعرفی کرده وازآن پس انجمن مشاوره گونه ی خدایان برگزارمی گشت وکاهنان دگرباره یَشتِ آفرینش را درستایش مردوک همسرایی کرده ومراسم قربانی وبخورسوزی به انجام می رسید.آن گاه گردونه ی زیرین و ویژه ی حمل وسواری مردوک را بردرمعبد آورده وخداوند را برآن می نشاندند وهمه ی خدایان وایزد بانوان حاضر، درمشایعت گردونه روان می شدند بزرگراهی ازمعبد اِسگیل تا دروازه ی ایشترIstar مسیروعبوراین جمع بود که سراسرآن را آذین بسته ودرمجمرها مواد وصمغ های خوشبو دود کرده ومردم هلهله وشادی می کردند ودرمقابل عبورخدایان مراسم بندگی به جا آوردند.
پس ازعبور ازدروازه ی یاد شده، به وسیله ی قایق هایی آذین شده درکناررود فرات که خدایان را بدانها سوارمی کردند، عازم بیت- اکتیوBit-Akitu می شدند. خانه اکتیو جایی مقدس بود که مراسم اصلی ونمادین درآن جا برگزارمی شد ومراسم نمادین باروری یا ازدواج مقدس ونزدیکی، میان شاه به نمایندگی مردوک وکاهنه ی بزرگ انجام می گرفت وآن گاه بود که هرگونه قید وبند ازنظرخانوادگی، مذهبی، مدنی واخلاقی برداشت شده وهرج ومرج عنان گسیخته ای، به ویژه ازنظرگاه جنسی میان مردم انجام می گرفت (نوعی مراسم رایج که همراه با شور وجذبه وهرج ومرج اخلاقی بود، یعنی مراسم اُرجی).
ازروز هشتم تا یازدهم، خدایان دربیت- اکتیو به سرمی بردند وبه تبع مراسم نمادین باروری که حاکی ازنوعی جای گزینی هرج ومرج وآشوب برنظم وقانون بود درمعبد، مردم بیرون ازمعبد نیزچنان که اشاره شد همان رفتارمی کردند. پس ازسه روزیعنی روزیازدهم ازماه نیسان، دوباره ضمن برگزاری تشریفاتی، مردوک وخدایان دیگربه بابل ومعبد بزرگ اِسگیل بازگشته ودر روز دوازدهم گردهمایی وانجمن بزرگ خدایان برای تعیین سرنوشت مقدرات سال نو وتصمیم گیری برگزارمی شد.اینکه دیگرمراسم نمادین که تکراری ازیادمان های اساطیری آغازین بودتمام شده ونظام درست پیشین اعاده می گشت.
اشاراتی بسیارشایان توجه ازچنین انجمنی، درفرگرد دوم وندیداد ازاوستا آمده است. پس ازتعیین سرنوشت جهان ومقدارت آن، خدایان را به شهرهای خود برگدانده ومراسم پایان می یافت. هرچند درالواح بابلی، یاد واشاره ای ازروزسیزدهم نیست، اما این گمان که جشن وشادی واستراحت درپس روز دوازدهم رسم بود، دور ازواقع به نظرنمی رسد.
● جشن بهاری ومراسم سوگواری
نوروز، جشن است. بزرگ ترین جشن ملی ایرانیان، کهن ترین جشنی که آغازسال را دربرمی گیرد. هرگاه این آغازسال دراعتدال ربیعی وآغازبهار، یا رستاخیز وتجدید زندگی طبیعت باشد، با مفهوم ویژه ای درتقارن با اساطیرهمراه است ودارای مفهومی خاص می شود،- که آیین های سوگواری نیزانجام می گردد وچنین تقارنی بستگی به زندگی وتمدن شبانی- زارعی دارد. درحالی که اقوام برای ارواح درگذشتگان خود یا فروهرها درآخرین روزهای سال، مراسم سوگ ویادبود واهدای نذور وصدقات وخیرات برپا می کردند، بلافاصله درنخستین روزبهار، مراسم سور وسرور وشادی وجشن آغاز می کردند. زمستان ومرگِ طبیعت تجدید حیات می کرد، جشن می گرفتند. درجابه جایی آغازسال درفصول گوناگون، این کنایت اسطوره ای به تدریج به عنوان یک یادمان همراه شد. به همین جهت است که ایرانیان را تقارنی میان مراسم فروردگان وجشن نوروز بود. به همین جهت است که مراسم سوگ وجشن سغدیان در(( نوسرد)) آغازتابستان که نوروز درآن قرارداشت با مراسم سوگ سیاوش برگزارمی شد که شرح آن یاد شده است.
یزدی ها( = ایزدی ها) چون بابلی ها درزَگموک، جشن آغازسال بابلیان وچون ایرانیان درچنین روزهایی به یاد بود ارواح درگذشتگان مراسمی همانند برگزارمی کردند که ایرانیان هنوز چنین رسمی را ماندگار دارند وشب وروز جمعه ی آخرسال را به یاد بود ارواح درگذشتگان رفته وبرگورها خوراک می نهند- چنان که زرتشتیان نیزچنین می کنند وبه خیرات می پردازند. رومی ها نیزدرعید فِرالیا چنین رسم هایی داشتند.
درمطلب بعدی علت این گونه جشن های بهاری که آیین سوگ وعزابوده ودرعین حال، جشن محسوب می شده است شرحی بیان شده. درزمستان، طبیعت می میرد ودرآغازبهار رستاخیزکرده وزندگی دوباره می یابد. درپایان زمستان مراسم سوگواری وعزا، وبلافاصله روزنخست ازبهار، جشن رستاخیز بوده است. درایران وپیرامون آن به ویژه درشرق ایران، آیین های سوگواری برای سیاوش درپایان زمستان، یا آغازتابستان که ایام مرگ و رکود گیاهان است؛ وبلافاصله مراسم جشن نوروز برگزارمی شد. مراسم سوگواری برای تَمَوز، خداوند گیاهی- مقارن با جشن آغازسال نو، ومراسم آدونیس، وآیین فریجی آتیس ازهمین گونه است. جشن بهاری آدونیس دریونان وآسیای علیا که برپا می شد، درآغازآیین سوگ وعزا بوده است که مرگ خدایان گیاهی را شامل می شد، اما درضمن، جشن نیزبود، زیرا خدا رستاخیزکرده وزنده می شد. چون مراسم سوگواری برای سیاوش، مردم برمرگ آدونیس می گریستند ونوحه هایی را همسرایی می کردند وتندیس خدای مرده را به دریا یا رود می انداختند. آن گاه اغلب اتفاق می افتاد که فردای آن روز، آیین های شادی رستاخیز ودوباره زنده شدن خدا را برگزار می کردند.
● سبزه های نوروزی وبه آب افکندن آن ومراسم سیزده نوروزی
بسیاری ازآیین ها ورسوم که دراین گونه جشن ها رواج داشت، امروزه هنوز دررسوم نوروزی زنده است. یکی ازآیین های نوروزی، سبزکردن دانه ها وحبوبی است که به ویژه زنان درظروف گوناگونی به عمل آورده و روز سیزدهم نوروز وجشن بهاری، دسته جمعی به بیرون شهررفته وآن را به آب روان می افکنند.
درجشن آدونیس، یکی ازرسوم رایج وکنایت آمیز، رویاندن وسبزه کردن گیاهان بود. گیاهانی را سبزکرده ومراقبت کرده وپرورش می دادند که طی هشت روزخوب رشد می کرد. آن گاه پس ازهشت روز، درضمن آیین ها ورسوم سوگواری برای آدونیس، آن سبزه ها را همراه با تندیس مرده ی آدونیس به کناررود یا دریا برده وبه آب می دادند. این نوعی برگزاری درآیین های جادوی تقلیدی بود که بدان وسیله می خواستندطلب باران فراوان کنند. آیین های آب پاشی نیزدرجشن های سال نو به همین منظوراست.امروزه چنین رسمی درایران وازرسوم نوروزی- زنده است. اما در روزسیزدهم سبزه را به آب سپردن، به جای روزهشتم- این اختلاف بی گمان ناشی ازشرایط اقلیمی آب وهوا درمقدار رویش است. درامپراتوری رم، بیز که جشن هیلاریا به یاد رستاخیزدوباره زنده شدن آتیس دربیست وپنجم مارس که مشهور به آغازاعتدال بهاری بود برگزارمی گشت،ازهمین گونه است.
میان مردم پیشاوردرپاکستان، رسم است که درنخستین روزایام نوزوز، پس ازبرگزاری مراسم تحویل سال، همگان به گردش به بیرون شهر وسبزه زارها وچمن می روند. دراین مراسم با پای برهنه روی سبزه ها وچمن راه می روند واین کار سبزه لگد کردن، می گویند وآن را شگون نیک وباعث استمرارشادی ونیک بختی درسال نو می دانند.
● ساکِئا، جشن بابلی- ایرانی ومراسم کوسه برنشین ومیرنوروزی
زگموک، جشن بهاری وآغازسال را اغلب پژوهشگران مسایل فرهنگی آشوری ساکئا یکی می دانند. ازاین جشن ومراسم آن، مورخان باستانی چون بروسوس استرابون یاد کرده اند. دراین جشن ها، بردگان، غلامان یا محکومان به مرگ ویا دلقک ها را عنوان ومنصب بزرگان وحتا مقام صدرات وشاهی می دادند. ازاجرای چنین مراسمی درزمان گودِه آ که به مناسبت مراسمی مقدس سالانه درمعبد انجام می شدآگاهی داریم. شخص مورد نظریا محکوم به مرگی را با پوشاندن البسه ای مضحک به شکل شاه درآورده ودریک رشته اعمال نمایشی، وی را آزاد می گذاشتند تا دست به صدور احکام وفرامین وکارهای شاهانه بزند( سروانتس دردُن کیشوت والکساندردوما درآثارخود، ودرتاریخ سده های میانه درفرانسه، به چنین رسومی برمی خوریم) وسرانجام پس ازانقضای دوران معهود، وی را به کیفری که پیش ازآن برایش تعیین شده بود، یعنی مرگ می رساندند. این رسوم با مراسم میرنوروزی، که حکمی پنج روزه داشت همانندی هایی بسیاردارد. البته چنین مراسمی که ساکِئا نامیده می شد، دربین النهرین، بنابرمنابع درتابستان یا پاییز انجام می شد، اما جشن بهاری زگموک درماه مارس وبهار برگزارمی شد وهمین جابه جایی چنان که اشاره شد درایران نیزوجود داشته است. حالیه مراسم کوسه برنشین، درصورتی نمادین ونمایشی درشهرستانها، به ویژه درشمال وجنوب ایران به شکل محدودی درایام نوروز، وگاه درمواقعی دیگربرگزارمی شود. روش کنایت وبازمانده های زمزآمیز، به صورت اسب هایی چوبی که حرکت دهنده ی آن افرادی هستند که تلفیق اسب وآدمی را نشان می دهندمی باشد و دراروپای سده های میانه نیزرواج داشته است. اما نظایری ازاین جشن ها دریونان، مرسوم به جشن کرونیا و در روم باعنوان ساتورنال های رومی وجود داشته است؛ لیکن وجه جدایی وتمایزاین گونه جشن ها وهمانندی های شرقی قابل شناخت است.
لیکن ازجنبه ی تعلیل، درهمه جا که چنین جشن هایی وجود داشته، بیان سمبولیک جشن های جامعه واقوام کشاورزاست که بربرکت وافزونی محصول آن را دایرمی کردند. خدای باروری وبرکت ومحصول به صورت فردی مشخص می شد که می توان آن را شاه اصلی برای یک سال مجسم کرد آن گاه درانقضای سال کشته می شد تا دوباره زنده شود و رستاخیز کند وبا دوباره زندگی یافتن او، زندگی دوباره طبیعت بیان می شد وتعلیل می گشت. بنیاد نمایشی حاکم وچند روزه، که درآغازمحکوم به مرگی بود که پس ازاجرای نقش کشته می شد- وادواراخیر فردی مضحک ومسخره بود که اعدامش نیزجنبه ی نمایشی داشت؛ ازهمان رهگذراست.
● هنگام جشن ها، نوروز همیشه دراعتدال بهاری نبوده است
نوروز وسال شمسی انتقالی، سال ۳۶۵ روزه بدون کبیسه، نوروز همیشه درآغازبهار واعتدال ربیعی قرارنداشت، سیاربودن نوروز به موجب عدم احتساب کبیسه، جشن نوروز سیاردرهرهنگامی ازسال- با همه ی آیین ها ورسم ها برگزار می شد، جشن مهرگان درآغازپاییز جشن سال نودرزمان هخامنشیان، سال جدید اوستایی و روزشمارآن، سال کهن تراوستایی وچگونگی آن- یا سال گاهنباری با آغازی درتابستان، هنگامی که دی ماه و اورمزد روز جشن آغازسال بود، آخرین گاهنبار وپنجه ی دزدیده دراحتساب جشن نوروز، ایام ده روزه فروردگان به موجب اوستا. درباره ی این موضوع یعنی کاوش وپژوهش درباره ی جشن ها وارتباط آن با موضوع های ملی، اساطیری، عادات و رسوم، شرایط اقلیمی ماحصل کلام باورهای عامه وسنتی ودرنهایت تحقیق جشن ها وحوزه های علومی چون مردم شناسی وجامه شناسی امروزه گستردگی بسیاری یافته وبسیاری درحدودیک سده است که راه گشاهایی کرده اند.
● عید( رامش آغام) درایام نوورزاززرتشتیان یا مغان بخار
بسیاری ازجشن های ایرانیان را سغدی ها و مردم خوارزم نیزگرامی وبرپا می داشتند. میان تقویم آنان وایرانیان اختلاف اندک بود ودرتقسیم سال وماه و روزوگرفتن کبیسه مراعات پنجه با تفاوت های کمی ازایرانیان پیروی می کردند.سغیان نیزماه ها ی خود را مطابق ۴قسمت سال تقسیم کرده بودند اول نوسرد ازماه های سندی اول تابستان بود ومیان ایشان وفارسیان دراوایل سال ها وبرخی ازماه ها اختلافی نبود.نوسرد- روزاول آن نوروز سغدیان است ونوروز بزرگ باش روزبیست وهشتم آن زردتشتیان بخارا را روزی است که رامش آغام می نامند ودرآن عید درآتشکده ای که تزدیک قریه رامش است جمع می شوند واین آغام ها نزد آنان عزیزترین اعیاد است ودرو دی که باشد گرد رئیس خود برای خوردن وآشامیدن جمع می شدند واین عید برای ایشان درچندین نوبت است.
رامش ازدیدگاه ایرانیان وبه ویژه زرتشتیان که تا آن هنگام دین خود را حفظ کرده بودند ازارج و ورجی شایسته برخورداراست این دیه یا قریه راموش یا رامش همان است که ابوریحان بیرونی ازآن درشرح جشن های سغد یان یاد کرده است که شرح آن گذشت (هِرتسفلد) درکتاب زرتشت وهمان اومی گوید که شاه اول ساسانیان شهری به نام رایشن بنا کرد.دربخارا آتشکده های بسیاری وجود داشته است هنگام حمله ی تازیان به ایران وماورلنهر زرتشتی ها به تدریج جای گزین بودایی ها شدند وجا آتشکده ها بنا کرده اند ویا معابد بودایی را به آتشکده بدل کرده اند