اکنون باید دید در مسیر وحدت ، تکلیف این عقاید چه می‌شود؟ حضرت امام خمینی «ره» در وصیت نامه خود با صراحت تمام بر این میراث گران بها تاکید می‌کنند : « اکنون ببینیم چه گذشته است بر کتاب خدا، این ودیعة الهی و ماترک پیامبر اسلام ـ صلی‌الله علیه و آله و سلم ـ مسائل أسف‌انگیزی که باید برای آن خون گریه کرد، پس از شهادت حضرت علی(ع) شروع شد.
خودخواهان و طاغوتیان، قرآن کریم را وسیله‌ای کردند برای حکومت‌های ضد قرآنی؛ و مفسران حقیقی قرآن و آشنایان به حقایق را که سراسر قرآن را از پیامبر اکرم ـ صلی‌الله علیه و آله و سلم ـ دریافت کرده بودند و ندای اِنّی تارکٌ فیکُمُ الثقلان در گوششان بود با بهانه‌های مختلف و توطئه‌های از پیش تهیه شده، آنان را عقب زده و با قرآن، در حقیقت قرآن را ـ که برای بشریت تا ورود به حوض بزرگترین دستور زندگانی مادی و معنوی بود و است ـ از صحنه خارج کردند؛ و بر حکومت عدل الهی ـ که یکی از آرمانهای این کتاب مقدس بوده و هست ـ خط بطلان کشیدند و انحراف از دین خدا و کتاب و سنت الهی را پایه‌گذاری کردند، تا کار به جایی رسید که قلم از شرح آن شرمسار است. و هرچه این بنیان کج به جلو آمد کجی‌ها و انحراف‌ها افزون شد تا آنجا که قرآن کریم را که برای رشد جهانیان و نقطة جمع همة مسلمانان بلکه عائلة بشری، از مقام شامخ احدیت به کشف تام محمدی(ص) تنزل کرد که بشریت را به آنچه باید برسند برساند و این ولیدة «علم الاسما ء » را از شرّ شیاطین و طاغوت‌ها رها سازد و جهان را به قسط و عدل رساند و حکومت را به دست اولیا ء الله، معصومین ـ علیهم صلوات الاولین و الا´خرین ـ بسپارد تا آنان به هر که صلاح بشریت است بسپارند ـ چنان از صحنه خارج نمودند که گویی نقشی برای هدایت ندارد و کار به جایی رسید که نقش قرآن به دست حکومت‌های جائر و آخوندهای خبیثِ بدتر از طاغوتیان وسیله‌ای برای اقامة جور و فساد و توجیه ستمگران و معاندان حق تعالی شد.
و مع‌الاسف به دست دشمنان توطئه‌گر و دوستان جاهل، قرآن این کتاب سرنوشت‌ساز، نقشی جز در گورستان‌ها و مجالس مردگان نداشت و ندارد و آنکه باید وسیلة جمع مسلمانان و بشریت و کتاب زندگی آنان باشد، وسیلة تفرقه و اختلاف گردید و یا بکلی از صحنه خارج شد »
آشکار است که ندای وحدت سر دادن به معنای رها کردن مسلمات و فراموشی ظلم هزار و چهارصد ساله نیست . بنابراین باورداشت‌های ناب شیعی (نه خرافات ناچسب) ، نباید در سایه وحدت‌گرایی به سردی بگراید. همان گونه که از برادران اهل تسنن نیز توقع مسامحه در این باره نیست .
علمای اسلام اگر قصد روشنگری و حقیقت‌یابی دارند باید بحث‌های فقهی ، تاریخی و کلامی را به کارگروه‌های تخصصی بکشانند و عرصه سیاست جهانی مسلمانان را از بحث‌های تفرقه انگیز و تکفیری پاک نمایند.
یکی دیگر از چالش‌های حل نشده در مسیر اتحاد، نگاه منتقمانه و ظلم ستیز شیعه است . در هر آیینی، اعتقاد به پیشوا و مجموعه آموزه‌های او برای ایمان کافی است اما شاید این امتیاز شیعه است که تولی را در کنار تبری دارد. یک بطن قلب شیعه پر از مودت و ولایت آل رسول است و بطن دیگر قلبش پر از دشمنی با دشمنان اهل‌بیت طهارت . واضح است که منظور از دشمن، توده عظیم مسلمانان که به خدا و پیامبر او معتقدند نیست بلکه همان دو دسته شوم قدرت طلبان و عالم‌نماهای دنیا طلب است . شیعیان باید باصدای بلند بر این آموزه قرآنی که بر برائت در کنار توحید اشاره دارد ، تاکید کنند. همان طور که نمی‌شود حج به جا آورد و فقط چند سنگ را به جمره زد و در برابر شیطان بزرگ امریکا ساکت نشست ، باید با پافشاری بر حقانیت اهل‌بیت علیهم السلام ، غاصبان و ظالمان را نیز لعنت کرد و گرفتاری امروز مسلمانان را میراث کسانی دانست که همچون یزیدی را خلیفه مسلمین کردند که گفت :« لعبت هاشم بالملک فلا – خبر جاء ولا وحی نزل » و با این گفته، کفر خود را علنی تر کرد .
امام راحل می نویسند : « و از آن جمله مراسم عزاداری ائمة اطهار و بویژه سید مظلومان و سرور شهیدان، حضرت ابی‌عبدالله الحسین ـ صلوات وافر الهی و انبیا و ملائکة‌الله و صلحا بر روح بزرگ حماسی او باد ـ هیچ‌گاه غفلت نکنند. و بدانند آنچه دستور ائمه ـ علیهم‌السلام ـ برای بزرگداشت این حماسة تاریخی اسلام است و آنچه لعن و نفرین بر ستمگران آل بیت است، تمام فریاد قهرمانانة ملتها است بر سردمداران ستم‌پیشه در طول تاریخ الی الابد. و می‌دانید که لعن و نفرین و فریاد از بیداد بنی‌امیه ـ لعنة‌الله علیهم ـ با آنکه آنان منقرض و به جهنم رهسپار شده‌اند، فریاد بر سر ستمگران جهان و زنده نگهداشتن این فریاد ستم‌شکن است.»
گرچه قطعاتی از زیارت عاشورا که نام برخی از ظالمان در آن ذکر شده بعد‌ها به عنوان مصداق افزوده شده است اما فراز « اللهم العن اول ظالم ظلم حق محمد و آل محمد و آخر تابع له علی ذلک» و «سلم لمن سالمکم و حرب لمن حاربکم» یک اصل اعتقادی مهم شیعه است و نمی توان به بهانه‌های واهی از آن دست کشید یا آن را پنهان کرد . اما باید به تعریفی سازگار با وحدت رسید . قرآن کریم بارها کافران ، دین ستیزان و دشمنان اسلام را که با جهل و عناد خود مانعی در راه تبلیغ و تبیین دین هدایت بوده اند ، لعنت کرده است :
فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنْ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَى الْکَاذِبِینَ*آل عمران61*
پس هر که در این [باره] پس از دانشى که تو را [حاصل] آمده، با تو محاجه کند، بگو: «بیایید پسرانمان و پسرانتان، و زنانمان و زنانتان، و ما خویشان نزدیک و شما خویشان نزدیک خود را فرا خوانیم؛ سپس مباهله کنیم، و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم»
إِنَّ الَّذِینَ یَکْتُمُونَ مَا أَنزَلْنَا مِنْ الْبَیِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتَابِ أُوْلَئِکَ یَلْعَنُهُمْ اللَّهُ وَیَلْعَنُهُمْ اللَّاعِنُونَ*البقرة159*
کسانى که نشانه هاى روشن، و رهنمودى را که فرو فرستاده ایم، بعد از آنکه آن را براى مردم در کتاب توضیح داده ایم، نهفته مى دارند، آنان را خدا لعنت مى کند، و لعنت کنندگان لعنتشان مى کنند.
أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِینَ *الاعراف44* فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْکَافِرِینَ*البقرة89* أُوْلَئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمْ اللَّهُ وَمَنْ یَلْعَنْ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِیرًا*النساء52*
و ده‌ها مورد دیگر که دسته‌های گوناگون ملعونان را نشان می‌دهد. البته لعن، ویژه دیگران نیست . برابر روایات زیادی که از ائمه اطهار علیهم السلام وارد شده ، غالیان که در مقام ائمه زیاده روی کرده و حرف‌های کفرآلود می زنند نیز مستحق لعن هستند . اما رابطه لعن با وحدت جهان اسلام کدام است ؟ قرآن کریم می فرماید :
« وَلَا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَیَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَیْرِ عِلْمٍ کَذَلِکَ زَیَّنَّا لِکُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَیُنَبِّئُهُمْ بِمَا کَانُوا یَعْمَلُونَ*الانعام108*
و آنهایى را که جز خدا مى خوانند دشنام مدهید که آنان از روى دشمنى [و] به نادانى، خدا را دشنام خواهند داد. این گونه براى هر امتى کردارشان را آراستیم. آنگاه بازگشت آنان به سوى پروردگارشان خواهد بود، و ایشان را از آنچه انجام مى دادند آگاه خواهد ساخت.
این حکم قرآن به ما می‌آموزد، احترام به دیگران راهکار اخلاقی مناسبی برای برقراری تعامل و گفت‌و‌گو است . ما می‌خواهیم دست برادری به سوی کسانی دراز کنیم که به یک خدا و پیامبر او اعتقاد دارند و همه باهم به به سوی یک قبله نماز می گزاریم. بنابراین نباید احساسات و عواطف یک ملیارد مسلمان را جریحه دار کنیم . همزیستی سیاسی و همسنگری دفاعی با هم‌کیشان هیچ گونه تضادی با برپایی آیین مذهبی شیعه ندارد به شرط آن که همراه با احترام و بدور از بدعت و خرافه باشد . توصیه رهبر فقید انقلاب در این باره چنین است : « و لازم است در نوحه‌ها و اشعار مرثیه و اشعار ثنای از ائمة حق ـ علیهم سلام‌الله ـ به طور کوبنده فجایع و ستمگریهای ستمگران هر عصر و مصر یادآوری شود؛ و در این عصر که عصر مظلومیت جهان اسلام به دست امریکا و شوروی و سایر وابستگان به آنان و از آن جمله آل سعود، این خائنین به حرم بزرگ الهی ـ لعنة‌الله و ملائکته و رسله علیهم ـ است به طور کوبنده یادآوری و لعن و نفرین شود. و همه باید بدانیم که آنچه موجب وحدت بین مسلمین است این مراسم سیاسی است که حافظ ملّیت مسلمین، بویژه شیعیان ائمة اثنی عشر ـ علیهم صلوات الله و سلم ـ [ است ] . »
5. تکلیف گروه سنی در برابر گروه شیعه در راستای وحدت ، چیست؟
پیروزی جوانان شیعه حزب الله در لبنان بر ارتش رژیم غاصب قدس و نیز سقوط دولت بعثی صدام و اعدام او ، این توهم را برای برخی دولتمردان و وهابیان عرب ایجاد کرده که با توانمندی‌های نظامی و پیشرفتهای هسته ای ایران ، هلال موهوم شیعی در حال تشکیل است و خطری بزرگ آن ها را تهدید می‌کند . شکست اسرائیلی‌ها، آزادی ملت ستم‌کشیده عراق از یوق یک دیکتاتور و جنایتکار و نیز پیشرفتهای دانشمندان مسلمان کشورمان، حسی به جز افتخار و سر بلندی را در سراسر جهان اسلام ایجاد نکرده است . هراس از این همه پیروزی مسلمانان در چهره برخی سران عربی تا جایی که به دشمنان دست دوستی می دهند نشان چیست؟ عربی دانستن مسئله قدس و برقراری رابطه اقتصادی با رژیمی که هرروز خون ملت مسلمان را در فلسطین به زمین می‌ریزد ، برگرفته از کدام منطق است ؟
پرسش دیگر به برخی علمای اهل سنت بر می‌گردد . مجوسی و رافضی خواندن گروهی از مسلمانان که به قرآن و اهل بیت پیامبر اعتقاد دارند، چه توفیق و خیری برای جامعه اسلامی به همراه داشته که اکنون به هر بهانه‌‌ای ، شیعه ، کافر و قتلش واجب می شود؟ با کدامین استدلال قرآنی، و به کدام سنت نبوی، عده‌ای کم اطلاع، که هنوز از درک مفاهیم بلند ولایت الله و توحید ، عاجزند و با تکرار روایات جعلی، زمینه ساز انتشار کتاب آیات شیطانی و کاریکاتور‌های سخیف می‌شوند ، به خود اجازه می‌دهند که در مقام فتوا نشسته و خون ملیون ها شیعه را هدر بدانند. این اقدام تروریستی علیه بشریت چنان صورت زیبای اسلام عزیز را مکدر کرده و دل دشمنان را شاد می کند که زخم جراحت آن تا قرن‌ها التیام نخواهد یافت .
آیا وقت آن نرسیده که تعصبات قومی و قبیله‌ای و نژادی را وانهاد و به قرآن کریم و تفسیر راستین آن پناه برد؟ تا کی باید جان و مال و آبروی شیعیان به جرم عشق به آل الرسول در خطر باشد ؟ و مجالس عزای سالار شهیدان که برای اصلاح امت جدش قیام کرد به خون عزاداران آغشته شود؟
این جامعه اسلامی است یا بیابان فقر و جهل که راهزنان غارتگر به استناد کتاب خدا و در برابر ملیون‌ها چشم و صدها رسانه ، به قتل عام دست می زنند و آرزوی بهشت هم دارند ؟! این کدامین فقه اسلامی است که صدام جهنمی را که دستش به خون هزاران کرد و عرب و ایرانی آغشته بود ، شهید ، می‌داند؟! در کدام مکتب می‌آموزند که قاتل کودکان شیمیایی شده حلبچه می تواند توبه کند ؟! آیا زمان، آبستن توطئه‌ای دیگر است ؟ آیا زن بدکاره دیگری در حال زاییدن یزید زمان است ؟
اکنون برهمه اندیشوران آگاه و علمای روشن اندیش اهل سنت است که یک بار برای همیشه تکلیف تفکر انحرافی و بدعتی وهابیت را با زبان و قلم صریح و محکم ، روشن کنند و افراط‌کارانی را که بازیچه دست کفار و ملحدان می‌شوند در جهان اسلام منزوی سازند.
وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَکُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنْ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ*آل عمران103*
و همگى به ریسمان خدا چنگ زنید، و پراکنده نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود یاد کنید: آنگاه که دشمنان [یکدیگر] بودید، پس میان دلهاى شما الفت انداخت، تا به لطف او برادران هم شدید؛ و بر کنار پرتگاه آتش بودید که شما را از آن رهانید. این گونه، خداوند نشانه هاى خود را براى شما روشن مى کند، باشد که شما راه یابید.
راهکارهای ارتقای وحدت ملی :
دورکیم جامعه شناس فرانسوی وحدت و یگانگی را انسجام گروهی نامیده است. دو نوع انسجام گروهی وجود دارد : انسجام مکانیکی وانسجام ارگانیکی. هر گروه یا واحدی که ازهمکاری خود به خودی برخوردار باشد، دارای انسجام مکانیکی و هر واحدی به همکاری آگاهانه دست بیابد، انسجام ارگانیک خواهد داشت. اما وحدت در سطح واحدهای بزرگتر مانند ملت به این معنا است که اعضای جامعه فعالیتهای خود را درهمبستگی وپیوند متقابل و درجهت رسیدن به اهداف مشترک انجام دهند. وفاق و وحدت اجتمایی بدین معناست که شهروندان به طور عام بر سر اعتقادات و ارزشهای مشترک تفاهم وهمکاری داشته باشند.
البته یگانگی و وحدت امری مطلق نیست چرا که دستبابی به چنین وضعیتی نه ممکن است و نه مطلوب. کثرت گرایی و چندگانگی از واقعیات جامعه ایران است. اگر از دیدگاهی آسیب شناختی نگاه کنیم متوجه می شویم که برخی ذهنیتها در جامعه ایرانی مانعی برای تحقق واقعی وحدت وانسجام ملی است. در این زمینه می توان به مولفه هایی چون عدم وجود تساهل و مدارا در جامعه، داشتن سابقه ای دیرین در فرهنگ استبدادی، دولت سالاری و عدم مشارکت مسوولانه در امور کشور، نبود اعتماد و ارتباط مناسب اجتمایی بین افراد و فردگرایی منفی به معنی دنبال کردن منافع شخصی بدون توجه به منافع جامعه اشاره کرد.
آسیب هایی که ذکر شد و بسیاری از مشکلات دیگر در هر فرهنگ وجامعه ای می تواند موانع جدی در راه دستیابی به وحدت و انسجام ملی باشد. این مشکلات هم در رابطه افراد یک جامعه وهم در روابط دولت و شهروندان قابل بررسی است. با این وصف برای رفع این مشکلات باید مسئولان دست به اقداماتی جهت ارتقای سطح وحدت ملی بزنند. در این مهم همراهی مردم نیز ضروری است. در زیر به برخی از راهکارهای ارتقای وحدت و انسجام ملی اشاره می شود.
کوشش در جهت نهادینه ساختن ارزسهای عام و مشترک میان اقشار وخرده فرهنگهای مختلف.
تمرکززدایی وکاستن از حجم دولت و واگذاری امور به مردم برای فراهم شدن زمینه مشارکت آنها درنهادهای برنامه ریزی وتصمیم گیری و کنترل و نظارت.
مشارکت دادن اقلیتهای قومی دینی و زبانی دراداره برخی از امور مربوط به خویش.
تلاش در جهت گسترش عدالت اجتمایی وکاهش فاصله طبقاتی.
واگذاری جدی و کارشناسانه بسیاری ازفعالیتها به بخش خصوصی.
تشویق روحیه نقادانه و نقد پذیری درمیان تمام افراد جامعه.
حوزه‌های علمیه باید تحقق انسجام اسلامی را رهبری کنند
رئیس پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی خواستار رهبری انسجام اسلامی توسط حوزه‌های علمیه شد.
وی تصریح کرد: به طور کلی راهکاری که برای اتحاد ملی و انسجام اسلامی میان مسلمانان به نظر می‌رسد، محوریت قرآن، سیره پیامبر(ص) و مکتب اهل بیت(ع) است.
حجت الاسلام لک‌زایی بر اخوت و وحدت بیشتر میان مسلمانان تأکید کرد و گفت: مسلمانان باید با وحدت و یک دلی میان یکدیگر به عقاید هم احترام گذاشته و اختلاف‌ها را به جنجال و چالش تبدیل نکنند.
وی با اشاره به نقش حوزه‌های علمیه و مبلغان بر افزایش وحدت میان مسلمانان اظهار داشت: تنها مکانی که می‌تواند به لحاظ فکری انسجام اسلامی را رهبری کند، حوزه‌های علمیه است.
رئیس پژوهشکده علوم و اندیشه سیاسی افزود: همچنین مبلغان به لحاظ این که پیام رسان مسائل اسلامی در کشور و خارج از کشور هستند، می‌توانند به وسیله با اهمیت جلوه دادن وحدت، بر این مسئله تأکید داشته باشند.
وی در ادامه به وضعیت فعلی جهان اسلام اشاره کرد و گفت: در بعد فرهنگی مهم‌ترین مشکل که اسلام را تهدید می‌کند بحث ناتوی فرهنگی است که این مسأله هویت اسلامی‌و بحران معنویت اسلام را مورد تهدید قرار داده است.
لک زایی عنوان کرد: پادزهر این مسئله بیداری جهان اسلام است که با انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی(ره) آغاز شد و این مسئله باید تقویت شود.
حجت الاسلام‌لک زایی، در خصوص مسائل اقتصادی جهان اسلام نیز گفت: بازارهای اسلامی‌باید از تک محصولی و وابستگی به نظام سلطه، جدا شوند و با تکمیل بازارهای مشترک اقتصادی اسلامی‌بر همکاری مسلمانان بکوشند.
وی در پایان گفت: همچنین باید سازمان کنفرانس اسلامی‌بیشتر فعال شده و با یکپارچگی و توجه بیشتر به مسائل مسلمانان برای حفظ حقوق آنها تلاش کند.
وحدت باعث توسعه و پیشرفت جامعه مسلمانان می شود
یک استاد حوزه و دانشگاه گفت: وحدت توسعه و پیشرفت جامعه را به همراه دارد و ملت های مسلمان باید به واسطه اسلام وحدت خود را تقویت کنند تا زمینه های تعالی آنها فراهم شود.
این اندیشمند علوم دینی با تاکید بر اینکه اسلام نقطه اشتراک پر قدرت همه مسلمانان است اضافه کرد: دین اسلام باید به عنوان کانون اصلی اتحاد دربین ادیان الهی تقویت شود.
وی نقطه تاکید حضرت امام خمینی (ره) حفظ وحدت کلمه و اتکا به خداوند متعال برای رسیدن به پیروزی عنوان کرد و در ادامه گفت: پیام امام خمینی و توصیه های رهبرمعظم انقلاب را باید سرلوحه کارهای خود قرار دهیم و هوشیارانه عمل کنیم.
این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه اختلافاتی که در جامعه روی می‌دهد، زمینه‌ساز رشد و تعالی است اظهار داشت: نباید این اختلاف نظرها به مخالفت منتهی شود که موجبات نابودی جامعه را فراهم می‌آورد.
آملی، علت عمده اختلافات را مطبوعات و رسانه‌های غربی ذکر کرد و افزود: آنانی که هویت ملی و اسلامی را که برخاسته از یک حقیقت است باور ندارند نمی‌توانند اتحاد ملی را به وجود آورند.
وی فعال کردن چرخه اتحاد در کشور و حمایت همه جانبه از آن زمینه ساز اتحاد ملی و اسلامی خواند و گفت: اتحاد بین حوزه و دانشگاه، وحدت دولت و ملت از محورهای اساسی فعال کردن چرخه وحدت به سمت اتحاد ملی است.
همایش یک روزه اتحاد ملی و انسجام اسلامی با همکاری دانشگاه آزاد اسلامی شهرستان خمین و با حضور استادان، اندیشمندان و دانشجویان برگزار شد.
جایگاه صلح امام مجتبی در اتحاد و انسجام اسلامی
در زندگانی امام حسن مجتبی (ع) و سیره آن حضرت نکات ارزنده‌ای وجود دارد. حلم و صبر آن حضرت، بخشش و کرامت وی، عبادت و بندگی او از نکات مهم در سیره آن حضرت است؛ اما در بعد سیاسی، صلح امام مجتبی (ع) حقایق نهفته فراوانی دارد و در سیره امروز مسلمانان بسیار آموزنده خواهد بود؛ به ویژه آنکه صلح آن حضرت در اتحاد و انسجام مسلمانان بسیار نقش‌آفرین بود و در این مسیر، درخت اسلام تنومند شد و ثمر داد. امام مجتبی (ع) خود علت صلح را در گفت‌وگوی یاران و دشمنان بیان فرموده است. پاسخ‌های حضرت به اعتراض‌ها و شکوه‌ها متناسب با درایت و میزان فهم پرسش‌گر بوده است. از این رو گاه به ظاهر تفاوت‌هایی در پاسخ‌ها مشاهده می‌شود. اکنون به برخی از پاسخ‌ها اشاره می‌کنیم:
1. امام مجتبی (ع) در پاسخ مالک بن ضمره که از اصحاب و یاران علی (ع) و از ملازمان ابوذر غفاری بوده فرمود: «ترسیدم ریشه مسلمانان از زمین کنده شود و کسی از آنان باقی نماند، از این رو خواستم با مصالحه‌ای که صورت گرفت، حافظ و نگهداری برای دین باقی بماند». (1)
2. حجربن عدی از یاران با وفای امیرمؤمنان (ع) بود؛ چنان امر صلح بر یاران گران آمده بود که حجر نیز زبان به شکوه باز کرد و گفت: «به خدا قسم، دوست داشتم که می‌مردم و همگی با تو جان می‌دادیم و چنین ماجرایی را نمی‌دیدیم. اکنون ما شکست خورده و غمزده به خانه‌های خود باز می‌گردیم و دشمنان ما شاد و پیروز به شام باز می‌گردند!» امام دست حجر را گرفت و به گوشه خلوتی برد و فرمود: «ای حجر، سخنت را در مجلس معاویه شنیدم، ولی هر انسانی مجبور نیست هر آنچه تو دوست داری دوست بدارد و رأی و نظراتش همانند افکار تو باشد، به خدا قسم، من صلح را نپذیرفتم مگر به سبب بقای شما و اراده خداوند متعال در هر روز به گونه‌ای است». (2)
3. امام در پاسخ عدی بن حاتم فرمود: «من دیدم مردم اشتیاق فراوانی به صلح دارند و از جنگ بیزارند، بنابراین نخواستم جنگ را به آنها تحمیل کنم و بهتر دانستم به روزی که موعد آن خواهد رسید موکول نمایم، زیرا اراده خداوند هر روز به گونه‌ای است». (3)
4. بُشر همدانی در مدینه با امام حسن (ع) ملاقات کرد، رو در روی امام ایستاد و گفت: «السلام علیک یا مُذِلَّ المؤمنین؛ سلام بر تو ای خوارکننده مؤمنان». امام جواب سلامش را داد و فرمود: بنشین. او نشست. در جواب او فرمود: «من مؤمنان را خوار نکردم! بلکه به آنها عزت بخشیدم، قصدم از صلح این بود که شما را از مرگ برهانم؛ زیرا دیدم یارانم آماده جنگ نیستند». (4)
5. ابوسعید عقیصاتمی به امام گفت: ای پسر رسول خدا، چرا در برابر معاویه سستی کردی و صلح با او را پذیرفتی؟ تو خود می‌دانی که حق با توست و معاویه فردی گمراه و سرکش است». امام در پاسخش فرمود: «مگر من حجّت خدا بر بندگانش نیستم و بعد از پدرم پیشوای مسلمانان نمی‌باشم؟» ابوسعید گفت: چنین است. امام فرمود: «مگر رسول خدا (ص) درباره من و برادرم نفرمود: حسن و حسین هر دو امام و پیشوای شمایند، قیام کنند یا ساکت باشند؟ گفت: آری. امام فرمود: «پس من امام و پیشوای شمایم، با آنان به جنگ برنخیزم یا مصالح نمایم. ابوسعید، من به همان سبب با معاویه صلح کردم که پیامبر خدا با قبیله بنی ضمره و قبیله بنی اشجع و مردم مکه در حدیبیه صلح کرد. آنان کافران به نزول قرآن بودند و معاویه و یارانش کافران به تأویل و تفسیر صحیح‌اند. وقتی من از جانب خدای متعال امام مسلمانانم نباید در جنگ یا صلح مرا متهم به نادانی کنید، اگرچه حکمت و علت آن را ندانید و امر بر شما مشتبه گردیده باشد.
… اگر من این کار را نمی‌کردم، حتی یک نفر از یاران و شیعیانم در روی زمین زنده نمی‌ماند و همگی را می‌کشتند». (5)
6. جاریه بن قدامه نزد امام حسن (ع) آمد و دست در دست او نهاد، با او بیعت کرد و به او تسلیت گفت و گفت: چرا نشسته‌ای؟ خدا تو را رحمت کند! حرکت کن! پیش از آنکه دشمن به سوی تو راه افتدف ما را به سوی او رهبری کن. امام مجتبی (ع) در پاسخ فرمود: «اگر همه این مردم چون تو بودند، رهسپارشان می‌کردم! ولی یک دوم یا یک دهم مردم این عقیده را ندارند». (6)
7. اصبهانی با سند خود از جبیر بن نفیر نقل کرده است: به امام حسن (ع) عرض کردم: مردم می‌گویند که تو خواهان خلافتی! حسن (ع) فرمود: «جمجه‌های عرب در دستانم قرار دارد که می‌جنگند با هر که بجنگم، و می‌سازند با هرکه بسازم، و آن را رها کردم تا خشنودی خدا را به دست آرم، و خون امت محمد (ص) را نگه دارم». (7)
8. امام حسن (ع) در پاسخ به نکوهش برخی از مردم فرمود: «وای بر شما! شما از اهمیت کار من آگاه نیستید. سوگند به خدا آنچه کردم، برای شیعیان من، از آنچه آفتاب بر آن می‌تابد یا از آن غروب می‌کند بهتر است!». (8)
9. در مدینه، شخصی نزد امام حسن (ع) – که نامه‌ای در دست داشت – رفت و گفت: این چیست؟ امام حسن (ع) فرمود: «نامه‌ای از معاویه است که در آن، مرا بیم می‌دهد و تهدید می‌کند». گفت: می‌توان از او حق خود را بگیری؟ آن حضرت فرمود: آری، ولی بیم دارم که در قیامت، هفتاد یا هشتاد هزارنفر – یا کمتر یا بیشتر – بیایند، در حالی که رگ‌های بدنشان، خون تراوش می‌کند، و همه از خدا کمک می‌جویند که چرا خونشان ریخته شد». (9)
10. امام مجتبی (ع) در پاسخ به درخواست مسیّب بن نجبه که از امام خواسته بود بیعت خود را با معاویه بشکند و به نبرد بپردازد فرمود: «مسیّب! پیمان‌شکنی شایسته ما نیست و خیری ندارد. اگر در این بیعت، دنیا را می‌خواستم [قطعاً با او می‌جنگیدم؛ زیرا] معاویه در برخورد و درگیری از من شکیباتر نیست، و در هنگامه نبرد از من پایدارتر نیست و چون کارزار ماندگار گردد، از من نیرومندتر نخواهد بود؛ لیکن با این بیعتف مصلح شما و بازداشتن از درگیری شما را می‌خواستم … ». (10)
11. امام در پاسخ به اعتراض سلیمان بن صُرَد و برخی دیگر فرمود: «… خدا را و شما را گواه می‌گیرم که من در این صلح، جز حفظ خون شما و اصلاح پیمان شما را نخواستم». (11)
آنچه در پیش آوردیم بخشی از پاسخ‌های امام مجتبی (ع) در اعتراض و شکوه افراد به ماجرای صلح بود. امام در برخی از این پاسخ‌ها به صراحت ریخته نشدن خون مسلمانان و جلوگیری از اختلاف و چنددستگی در جامعه را علت صلح خود بیان فرموده، و در برخی دیگر با تلویح، این مسائل را علت صلح خویش دانسته است.
برخی از صلح‌های پیامبر اکرم (ص) خود می‌تواند دلیل آن باشد که روش و سیره امام مجتبی (ع) (با توجه به شرایط) همان روش و سیره پیامبر (ص) است، و این به واقع، فتح عظیم و مبین است؛ چه اینکه صلح اگر با درایت و احتساب شرایط باشد، ارزشی کمتر از جهاد و نبرد ندارد؛ از این رو خداوند پس از ماجرای صلح حدیبیّه پیامبر (ص)، آیه «انا فتحنا لک فتحاً مبینا» را نازل فرمود؛ چه اینکه صلح همراه با تدبّر پیامبر (ص) خود فتح مبین بود و مسلمانان تا سال‌ها از آن بهره می‌بردند.
در روزگار امام حسن (ع) روم شرقی آشکارا به دشمنی با اسلام می‌پرداخت و سودای حمله به بلاد اسلامی را در سر می‌پروراند. در داخل نیز مردم از جنگ و نبرد خسته بودند؛ شاهد آن سخنرانی امام در تهییج مردم برای نبرد و سکوت آنان است، به گونه‌ای که یکی از یاران امام (ع) به خشم آمد و زبان به توبیخ و سرزنش مردم باز کرد. با این همه، پس از ده روز اقامت امام، فقط چهار هزار نفر به اردوگاه امام آمدند. جامعه دوران امام نیز جامعه‌ای گونه‌گون بود. در کوفه خوارج، مسلمانان غیر عرب و طرفداران بنی‌امیّه حضور داشتند. سپاه امام نیز ناهماهنگ بود: سپاه آن حضرت را برخی از یاران امیرمؤمنان (ع)، خوارج، آنان که به دنبال غنیمت بودند، افراد شکّاک و دو دل و متعصّبان قبیله و عشیره تشکیل داده بودند؛ منافقان نیز به شدت در تفرقه مردم می‌کوشیدند و فرماندهان خائن، به دنبال تسلیم امام بر معاویه بودند!
با این اوضاع، امام صلاح امت را این دید که صلح را بپذیرد تا خون مسلمانان ریخته نشود و تفرقه در امت اسلام باعث حمله روم شرقی و نابودی درخت نوپای اسلام در آن روزگار نشود، ضمن آنکه در سایه این صلح ماهیّت شوم بنی امیه آشکار خواهد شد و مردم نتیجه وانهادن جهاد را در می‌یابند، چنان که آن حضرت، خود به مردم فرموده بود که در حکومت بنی‌امیّه روی آرامش و رفاه را نخواهند دید.
عنایت آن حضرت به حفظ اتحاد و انسجام مسلمانان تا آنجا بود که حتی پیش از مرگ به برادرش امام حسین (ع) سفارش کرد که اجازه ندهد در تشییع جنازه وی، خونی بر زمین ریخته شود.
امروز شیعه به وجود چنین امامانی فخر و مباهات می‌کند؛ امامانی که به احیای دین خدا می‌اندیشیده‌اند و پیوسته به دنبال برادری اسلامی، نگهداشت اتحاد و انسجام امت و پایداری اسلامی بوده‌اند و آنجا که صلاح امت و اسلام را بر وانهادن حق مسلّم خویش می‌دانستند، از آن دریغ نمی‌ورزیدند؛ چنین امامانی شایسته پیروی‌اند، چه صلح را پیشه سازند و چه جنگ و نبرد را در پیش گیرند؛ چه با سلاح تدبیر به سراغ دشمن آیند و چه با سلاح شمشیر؛ چه حماسه صلح را رقم زنند و چه طوفان عاشورا را؛ اینان هماره شایسته پیروی‌اند، چنان که پیامبر اسلام (ص) فرمود: «الحَسَنُ والحُسَین امامان قاما او قَعَدا؛ حسن و حسین امام‌اند، چه راه قیام را پیش گیرند و چه نگیرند». (12)