پروانه کرم ابریشم
یکی از حشرات بسیار سودمند پروانه کرم ابریشم است که در صنعت نوغانداری درامدهای کلانی را نصیب جامعه می کند.این صنعت در ایران جای خود را پیدا کرده است و اهمیت این حشره به درستی شناخته شده است.۸۰هزار خانوار كشاورز در استانهاي گيلان، گلستان، مازندران، خراسان، آذربايجان شرقي، اصفهان و فارس در كنار كار كشاورزي به پرورش كرم ابريشم اشتغال دارند كه ازاين تعداد ۴۰هزار خانوار آن در گيلان زندگي مي‌كنند.نوغانداران كشور هر سال حدود سه هزارو ۵۰۰تن پيله تر توليد مي‌كنند كه در كارگاههاي سنتي به نخ خالص ابريشم تبديل مي‌شود و به مصرف بافت فرشهاي ابريشمي مي‌رسد.
كرم ابريشم پس از حدود ۴۵تا ۶۰روز نگهداري و تغذيه با برگ درخت توت به دور خود پيله مي‌تند. پيله تر قبل از آنكه كرم داخل آن به پروانه تبديل شود در كارگاهها و كارخانه‌هاي پيله خشك كني، خشك و سپس نخ كشي مي‌شود.
پرورش كرم ابريشم از نقطه نظر بازگشت سرمايه گذاري نسبتا سريع است. اين فعاليت مي تواند به عنوان منبع درآمد ارزي كشور از طريق توليد مواد خام, نخ ابريشم قالي, توليد پارچه ابريشمي و ساير فعاليت هاي مربوط به صنعت ابريشم قرارگيرد. با توجه به توسعه اين بخش توليدي, فرصت زيادي براي توسعه صنايع دستي فراهم مي شود كه توسعه اين بخش صنعت به نوبه خود كمك فراواني به جامعه روستايي خواهد نمود و باعث بكارگيري نيروهاي مازاد بخش كشاورزي و زنان روستايي را فراهم خواهد ساخت.
براي تهيه الياف ابريشم, كرم ابريشم را در مكانهايي به نام تلنبار نگهداري كرده و با برگ توت تغذيه مي كنند. كرم ابريشم پس از طي مراحل لاروي اقدام به تنيدن پيله به دور خود مي كند. پس از تكميل پيله تني به فاصله يك تا دو روز اقدام به خشك كردن پيله ها به يكي از سه روش زير عمل مي كنند:الف) روش گرماي خشك بوسيله حرارت مستقيم آفتاب داغ ب) روش گرماي مرطوب با بخار آب ج) روش مركب با استفاده از دو روش فوق به صورت توام
مواد مورد نیاز نوغان (كرم ابريشم) و برگ درخت توت می باشد.
در پى گسترش الياف و ابريشم هاى مصنوعى و به انزوا كشيده شدن صنعت ابريشم، انستيتو ملى علوم كشاورزى زيستى (NIAS) واقع در تسوكوبا به فكر پرورش كرم هاى ابريشم تراريختى (تغييريافته ژنتيكى) افتاد كه بتوانند به جاى ابريشم پروتئين توليد كنند. شركت صنايع توراى (Toray) كه در زمينه توليد الياف، فرآورده هاى دارويى و تجهيزات پزشكى فعاليت دارد در ناحيه اهيم (Ehime) دست به ايجاد كارخانه اى موسوم به «كارخانه حشرات» زده است كه محصول آن پروتئينى به نام اينترفرون است كه معمولاً در درمان عفونت هاى ويروسى سگ ها و گربه ها مورد استفاده قرار مى گيرد.
كرم هاى ابريشم پس از دريافت نوعى ويروس تغييريافته ژنتيكى به قفسه هاى خاصى انتقال پيدا مى كنند و آن قدر در آنجا نگهدارى مى شوند تا ويروس هاى موجود در بدن آنها رشد كند.
ژاپن در راس كشورهاى پرورش دهنده كرم هاى ابريشم قرار دارد. براساس گزارش هاى ارائه شده بيش از هزار گونه كرم ابريشم در جهان وجود دارد كه ژاپن قادر به پرورش و توليد بيش از ۶۰۰ نوع از آنها است. فعالیت تحقیقاتی ذکر شده بالا نیز توسط سازمان فرآورده هاى دارويى حيوانات که در ژاپن مستقر است صورت میگیرد.
کرم ابریشم
کرم ابریشم یا کرم پيله نوزاد پروانه‌است از آن جهت اهمیت دارد که از آن ابریشم تهیه میشود.
کرم‌های ابریشم بسیار گرسنه هستند.آنها در تمام روز و شب از برگ‌های توت سفید تغذیه می‌کنند.از تخم درآمدن کرم‌های ابریشم ۱۰ روز طول می‌کشد.زمانی که رنگ سرش به تیرگی گرایید بدان معنی است که زمان آنست که پوست اندازی کنند.پس از طی ۴ مرحله پوست اندازی بدن آنها به آرامی زردتر می شود و پوست بدن مستحکم تر می شود، آنها در این مرحله تبدیل به شفیره می شوند.در مرحله شفیرگی کرم ابریشم شروع به تولید پیله می کند و بعد از شفیرگی تبدیل به پروانه می شوند.
ابریشم
پیله از ۳۰۰ تا 900 متر ابریشم اولیه تشکیل شده است.این الیاف بسیار نازک هستند.برای تهیه یک حدود 500 گرم ابریشم 2000 تا 3000 پیله مورد نیاز است.
اگر به پیله اجازه رشد بیشتر داده شود این حشره با ایجاد سوراخی خود را از آن خارج خواهد کرد و با این سوراخ پیله دیگر قابل استفاده نخواهد برای جلوگیری از این موضوع آن را در آب گرم می جوشانند.این عمل باعث مرگ نوزاد می شود.
پودر شفیره کرم ابریشم یک خوراک پروتئینی غیرمتداول برای حیوانات بوده که بهعنوان یک محصول فرعی پس از جدا کردن رشتههای ابریشم از پیله بدست میآید. همانطور که در تحقیقات نشانداده شده، به نظر میرسد که ارزشغذایی آن محدود باشد.
منشاء اولیه پرورش کرم ابریشم کشور چین بوده و بیش از ۵۰۰۰ سال قدمت دارد. کشورهای اصلی تولیدکننده ابریشم شامل چین(۵/۵۷٪ از تولید جهانی)، ژاپن(۲/۱۳٪)، هند(۳/۱۰)، کره جنوبی(۴/۵٪) و تایلند(۱/۲٪) میباشد.
معمولترین گونه برای تولید تجاری ابریشم، کرم ابریشم درخت توت یا Bmbyx mori از زیر شاخه جانوران بند پا یا Tracheata است. کرم پروانه ابریشم عمدتاً از برگ‌های درخت توت تغذیه میکند. توت سفید یا Morus alba از خانواده Moraceae متداولترین نوع درخت توت در کشور ژاپن است. این خانواده شامل بیش از هزار گونه میباشد.
قبل از باز شدن رشتههای ابریشم، پیله را حرارت میدهند تا شفیره آن کشته شود. از یک پیله ابریشم حدود ۸۰۰ متر نخ رشتهای با ملکولهای کشیده و لیفیشکل بدست میآید. پس از جدا شدن نخ ابریشم، شفیره باقیمانده خشک و سپس آسیا میشود. میتوان با استفاده از یک مایع حلال چربی آنرا استخراج نمود. پیلههای کرم ابریشم هیچ ارزش غذایی ندارند.
مشخصات پودر شفیره کرم ابریشم :
محتوای پروتئین خام پودر شفیره کرم ابریشم(SPM)۱ بسیار متفاوت است. در پودرهایی که روغن آنها گرفته شده، نسبت به پودرهای فرآوری نشده میزان پروتئین خام بیشتر بوده(بهترتیب ۸/۷۲٪ و ۱/۵۵٪) و قابل مقایسه با پودر ماهی با کیفیت خوب است(جدول ۱). بهدلیل وجود اسیدهای آمینه لیزین۲، متیونین۳، آرژنین۴، هیستیدین۵ و ترئونین۶ که اسیدهای آمینه محدود کنندهای هستند، پروتئین پودر کرم ابریشم ارزش بالایی ندارد(جدول ۲). ضریب اسیدهای آمینه ضروری و ارزش بیولوژیکی آن به ترتیب ۳/۶۱٪ و ۶/۵۱٪ است.
همچنین پودر شفیره کرم ابریشم حاوی مواد جاذب شیمیایی و تحریک کننده اشتهای ماهیهاست. از آنجایی که مشخصه تحریک برای غذا خوردن به بخش روغنی شفیره کرم ابریشم مربوط میشود، ظرفیت جذبکنندگی در پودر بدون روغن ناچیز است. ارزش فیزیولوژیکی روغن شفیره کرم ابریشم مطلوب است، اما سطح بالای اسیدهای چرب باعث اکسیداسیون سریع آن میشود.
ارزش تغذیهای
هرچند قابلیت هضم پروتئین و چربی پودر شفیره کرم ابریشم خوب است، ارزش تغذیهای پودر خام آن پایین بوده و این مطلب در آزمایشات انجام شده بر روی خوکها، طیور، خرگوش و حیوانات تولیدکننده خز اثبات شده‌است. جدا از کیفیت پایین پروتئین، محتوای بالای چربی هم دارای یک اثر منفی است. تغذیه خوکها با پودر شفیره کرم ابریشم دارای یک تاثیر منفی بر روی طعم گوشت و چربی خوکهاست. زمانی که حیوانات تولید کننده خز با پودر شفیره کرم ابریشم تغذیه شده باشند، به دلیل وجود محتوای بالای چربی آن، کیفیت پوست آنها نامناسب خواهد شد. تغذیه حیوانات تولید کننده خز و خرگوشها با مقادیر کم پودر شفیره کرم ابریشم روی تولید مثل آنها اثر مثبت دارد. این تاثیر مثبت ناشی از مقادیر زیاد اسیدهای آمینه لسیتین و آرژنین در این پودر است.
مرغهای تخمگذار نسبت به یک جیره غذایی حاوی ۵٪ پودر شفیره کرم ابریشم بدون روغن با افزایش تولید تخممرغ واکنش مثبت نشان دادند. با اینحال استفاده از ۲۰٪ از این پودر باعث کاهش مصرف غذا و تولید تخممرغ شد، اما طعم و بوی تخممرغها طبیعی بود. علت این وضعیت وجود چربی در پودر شفیره کرم ابریشم است.
تاثیر روی آبزیان
نتیجه جایگزین کردن پودر شفیره کرم ابریشم بهجای پودر ماهی در جیره آبزیان، به گونه آن حیوان آبزی بستگی دارد. در قزلآلای گوشتخوار پاسخ مناسبی به استفاده از پودر شفیره کرم ابریشم مشاهده نشده، درحالیکه در انواع مختلف کپورماهیان و گونههای گربهماهی اینطور نبود. همچنین بهنظر میرسد که در ماهیها، تفاوتی در استفاده از پودر خام یا پودر بدون روغن وجود ندارد. اما در حیوانات مزرعهای که در خشکی هستند، اینچنین نیست. به هرحال با افزایش درصد این پودر در جیره غذایی عملکرد آن کاهش مییابد. مناسبترین ظرفیت استفاده از این پودر بین ۱۰ تا ۱۵٪ است. در بین جیرههای مختلف حاوی پودر شفیره کرم ابریشم که برای تغذیه کپور معمولی استفاده شده بود، یک جیره حاوی ۱۰٪ پودر بدون روغن، بهترین جیره بود، اما نتیجه استفاده از آن بهخوبی نتیجه بدست آمده از گروه شاهد که با پودر ماهی تغذیه میشدند، نبود. در حالیکه عملکرد ماهیان دورگه Catla-roha زمانی که با جیره حاوی ۱۵٪ پودر خام شفیره کرم ابریشم تغذیه شده بودند حتی از گروه شاهد هم بهتر بود. محتوای چربی این پودر به صورت معنیداری بالاتر از محتوای چربی غدای گروه شاهد بود.
در جیرههای سختپوستان مثل میگو فقط میتوان مقادیر کم از این پودر را جایگزین پودر ماهی نمود. نشان داده شده که اسـتفاده کامل از این پودر به جای پودر ماهی در جــیره میگوهای هندی یا Penaeus indicus باعث شکست میشود.
وضع قوانین و مقررات
AAFCO هیچ قانونی را برای مصرف پودر شفیره کرم ابریشم تهیه نکرده‌است. با اینحال، موسسه قانونگذاری مواد غذایی آلمان، پودر شفیره کرم ابریشم را بهعنوان یک محصول فرعی از فرآوری ابریشم طبیعی تعریف کرده‌است. این فرآورده حاوی شفیره کرم ابریشم بدون پیله‌است که روغن آن گرفته شده و خشک شده‌است. فقط استفاده از پودر بدون روغن بهعنوان یک ماده غذایی مجاز شناخته شده‌است. حداکثر میزان قانونی رطوبت ۱۳٪ و چربی ۱۴٪ است.
نتیجهگیری
پودر شفیره کرم ابریشم، یک خوراک پروتئینی غیر متداول است که میتوان آنرا جایگزین قسمتی از پودر ماهی در جیره غذایی حیوانات خشکیزی و آبزیان نمود. در حیوانات مزرعهای خشکیزی فقط بایستی از نوع بدون روغن این پودر استفاده شود. در مورد آبزیان(مثل ماهیان پرورشی) انتخاب پودر خام یا بدون روغن چندان مطرح نیست. استفاده از پودر شفیره کرم ابریشم بدون روغن، در ماهیها هم نتیجه خوبی دارد.
در مورد استفاده از این پودر به جای پودر ماهی یا دیگر مواد غذایی پروتئینی، نبایستی بیشتر از ۵٪ پودر شفیره کرم ابریشم بدون روغن، جایگزین پودر ماهی یا دیگر مواد غذایی شود. در جیره غذایی آبزیان میتوان تا ۱۵٪ پودر شفیره کرم ابریشم بکار برد. همچنین میتوان یک ماده آنتیاکسیدان مفید به پودر خام شفیره کرم ابریشم اضافه نمود.