سرصفحه
حياتي كه با هدف مزبور به جريان بيفتد، “حيات معقول” ناميده ميشود. معناي “هنر براي انسان در حيات معقول” اينست كه ما هنر را، چه با نظر به جامعهاي كه از اثر هنري برخوردار ميشود، يك واقعيت بسيار باارزش تلقي ميكنيم كه حذف آن از قاموس بشري چندان تفاوتي با حذف انسانيت انسان ندارد، ولي اين مطلب را اضافه ميكنيم كه حيات معقول يك هنرمند آن نيست كه هدف او از بوجود آوردن اثر هنري فقط جلب تحير و شگفتي مردم بوده باشد، بدون اينكه حقيقتي سودمند را در جريان زندگي آنان وارد نمايد. حيات معقول يك هنرمند آن نيست كه نامش را در كتابها ثبت كنند و با ذكر نام او در سخنرانيها كف بزنند. حيات معقول يك هنرمند ميداند كه:
هر كه را مردم سجودي ميكنند زهرها در جان او ميآكنند
همه ما اطلاع داريم كه ابتذال و سقوط هنر در مغرب زمين دوران ما، از آن هنگام شروع شده است كه مسئله رابطه جنسي ميان زن و مرد تا حد يك ليوان آب خوردني پايين آمد. ميلياردها بودجه و انرژيهاي مغزي و عمر گرانبهاي ميليونها انسان به نام هنر دامن به آتش غريزه جنسي زدند، فيلمها، عكسها، مقالهها و غير ذلك را به نام هنر به راه انداختند.
اگر يك هنرمند پيش از آنكه هنرمند باشد، از حيات معقول برخوردار بوده باشد، بارقههاي ذهني خودرا پيش از آنكه كشتگاه حيات جامعه را بسوزاند، واقعيات ضروري و سودمند براي مردم را هدف قرار داده آن بارقهها را در راه روشنساختن آنواقعيات به كار ميبرد، نه در آتش زدن به كِشتگاه حياتجامعه. از طرف ديگر اگر رهبران خردمند واقعا براي مردم جامعه خود، حيات معقول را ميخواهند مجبورند كه به وسيله تعليم و تربيت و ديگر رسانهها، هنر و نتايج آن را براي مردم قابل درك بسازند، و خواستههاي معقول و احساسات عالي آنان را تفسير و قابل درك و پذيرش نمايند.
آري، اگر رهبران جوامع براي جامعه خود حيات معقول ميخواهند، نه حيات جبري كه از ناحيه محيط و هوا و هوس و خودخواهيها بر مردم تحميل ميشود و با تماشا به زر و زيورهاي فريباي حيات جبري، احساس رضايت نموده و راهي قهوهخانه پوچگرايي ميشوند، حتما بايد در استخراج معادن نبوغ انسانها جديترين اقدامات را انجام بدهند، تا بجاي اينكه نبوغ ما به شكل كوههاي آتشفشان دود از دودمان بشريت در آورند، عاليترين فوائد را نصيب جوامع بشري نمايند.
اين حمايت از حيات معقول انسانها است نه سانسور هنر
همه ما اطلاع داريم كه ابتذال و سقوط هنر در مغرب زمين دوران ما، از آن هنگام شروع شده است كه مسئله رابطه جنسي ميان زن و مرد تا حد يك ليوان آب خوردني پايين آمد. ميلياردها بودجه و انرژيهاي مغزي و عمر گرانبهاي ميليونها انسان به نام هنر دامن به آتش غريزه جنسي زدند، فيلمها، عكسها، مقالهها و غير ذلك را به نام هنر به راه انداختند. مثل اينكه كسي نبود كه بگويد كه نيرو و جريان غريزه جنسي خود به خود به قدري تند است كه احتياجي به تقويت هنرمندانه ما ندارد زيرا هر اندازه كه منبع آب مرتفع باشد جهش و فوران آب از فوّارهاي كه در زمين نصب شده نيرومندتر و مرتفعتر خواهد بود، در اين صورت تلمبه زدن براي به جريان انداختن آب از فواره مفروض چيزي جز حماقت و تخريب وضع طبيعي منبع و لولهها و جريان آب نميباشد.
آيا اين آثار هنري جنسي!! كه موجب اختلالات رواني و متلاشي شدن خانواده و سقوط ارزش حيات انساني گشته است، در يك حيات معقول ميتواند رها و آزاد بوده باشد؟! بيائيد اين قضيه را هم مورد توجه قرار بدهيم: آيا ميدانيد اين هنرهاي مبتذل جنسي چه كرده است؟ كاري كه كرده است، شمشير چنگيز و نرون و بناپارت و هيتلر را تيز كرده است. خواهيد گفت: اين هنرها چه ارتباطي به يكه تازان ميدان تنازع بقا دارند؟! اصلاً شما چه مجوزي براي بدگويي و غيبت از اين جلاّدان خود ساخته داريد؟!
حالا توجه فرمائيد تا ارتباطش را عرض كنم:
“وقتي كه اين هنرمندان!! سودجو و بردگان پول وارد ميدان اسافل اعضا شدند، قيد و شرط باز كردن دروازه ورود حيات را برداشتند، يعني با اين هنرمنديشان اثبات كردند كه دروازه ورود آدميان به حيات هيچ قيد و شرطي ندارد، و ميتوان با اين دروازه به هر گونه بازي دست زد. بسيار خوب.”
حريف سفله در پايان مستي نينديشد ز روز تنگدستي
اما آن روز را فكر كردند كه وقتي جلادان خون آشام جوامع دست به كار شده با ادعاي وطنپرستي و نژادپرستي و به جهت عشق به قدرت، خواستند دهها ميليون انسان را به خاك و خون بريزند، كسي قدرت دفاع از انسان را در برابر آن جلادان نخواهد داشت و حتي يك جمله هم نخواهند توانست به زبان بياورند و بگويند:
“چرا اين انسانها را به خاك و خون مياندازيد.”
از ديدگاه اسلامي چون اصالت با حيات معقول است و اين حيات بايد از همه جهات و با هر گونه وسايل مورد حمايت قرار بگيرد، لذا هر گونه نبوغ علمي و هنري را براي فعاليت آزاد ميگذارد، ولي براي قابل بهرهبرداري ساختن در اجتماع بايستي جوانب سودمند و مضر آن اثر هنري مورد بررسي كارشناسان متخصص قرار بگيرد بشرط آنكه كارشناسان به اضافه تخصص مربوط، از عدالت انساني و شناخت ابعاد متنوع حيات معقول برخوردار باشند،
زيرا آنان فورا پاسخ خواهند داد كه برويد خودتان را مسخره كنيد، مگر دروازه ورود به زندگي قانون داشت كه خروج از دروازه زندگي قانون داشته باشد؟ شما درست فكر كنيد، ما فكر كردهايم و با يك منطق صحيح، كه شما به ما آموختهايد، دست به كار شدهايم. آن منطق كه شما به ما آموختهايد، اينست كه بازي با دروازه ورود به زندگي كاملاً آزاد است و رضايت نر و ماده ميتواند هر گونه قانون را در حيات معقول و محاسبه شده انسانها منتفي بسازد.
ما در مقابل اين منطق، فقط نتيجهگيري نمودهايم و چيز تازهاي از خود نياوردهايم و آن اينست كه موجودي را كه شهوت بازيگرانه و بياصل و بنياد يك انسان، از دروازه زندگي وارد به اين دنيا نمايد و نامش را انسان بگذارد، ما قدرتمندان هم با بازي قدرت همان موجودي را از دروازه خروج زندگي مرخص ميكنيم و نامش را مزاحم ميگذاريم كه شما آنرا ناتوان ميناميد.
حال، درباره اين ويرانگريهاي هنرنما چه بايد كرد؟ از ديدگاه اسلامي چون اصالت با حيات معقول است و اين حيات بايد از همه جهات و با هر گونه وسايل مورد حمايت قرار بگيرد، لذا هر گونه نبوغ علمي و هنري را براي فعاليت آزاد ميگذارد، ولي براي قابل بهرهبرداري ساختن در اجتماع بايستي جوانب سودمند و مضر آن اثر هنري مورد بررسي كارشناسان متخصص قرار بگيرد بشرط آنكه كارشناسان به اضافه تخصص مربوط، از عدالت انساني و شناخت ابعاد متنوع حيات معقول برخوردار باشند، تا با تمايلات شخصي و اصول پيش ساخته بياساس خود، هر اثر هنري كه نپسنديدند، محكوم و مطرود نسازند.
در دست داشتن ملاك و الگوي منطقي براي هنر حتما بايد “حيات معقول” بوده باشد كه در تعريف هدف اعلاي حيات و حيات هدفدار متذكر شديم. بار ديگر تكرار ميكنيم كه كارشناسان هنري حتما بايد عادل بوده و از ابعاد متنوع حيات معقول آگاهي داشته باشند و گرنه، هم نبوغهاي هنر جامعه تباه خواهد گشت و هم حيات مردم به پوچي كشانيده خواهد شد. مگر نوشتههاي امثال هدايت و رباعيات تباه كنندهاي كه به خيام منسوبند، از نبوغ هنري برخوردار نيستند؟ مگر وقتي كه يك شاعر در تفسير جهان طبيعت با آن عظمت و با آن چهره رياضي شگفتانگيز، ميگويد:
“پرسيدم اين ستارگان چيست؟ گفت: تف سربالايي!”
ابراز هنرمندي نميكند؟ اگر جنبه هنري نداشت كه عده فراواني از مردم موقع خواندن شعرش لذت نميبردند. (البته اظهار نظر من در چگونگي تنظيم حدود هنر براي حيات معقول جامعه، منطقي نيست، اين كاري است كه همه قهرمانان هنرشناس و مربيان انساني كه واقعا معناي “حيات معقول” را با همه ابعاد آن درك كرده و پذيرفتهاند بايد در آن شركت كنند.)
من در اين بحث فقط بيماري هنر فاسد را كه به “حيات معقول” انسانها سرايت ميكند و آن را مختل و بيمار ميسازد و آنان را به قهوهخانه نيهيليستي (پوچگرايي) ميفرستد و براي آنكه بتوانند در آن قهوهخانه همه نظم و رازهاي هستي را ناديده بگيرند و به خواب عميق فرو بروند، كتابهاي آلبركامو و رباعيات منسوب به خيام را براي مطالعه در مقابلش ميگذارند، ميگويم:
“اين آزادي محاسبه نشده، جهانبينيهاي واقعگرايانه را هم در مغرب زمين با شكست روبرو ساخته و به قول خودشان كلاسهاي فلسفه كمترين دانشجوها را دارد. چرا، براي اينكه خاصيت اساسيزندگي كردن در اين قرن، برخورداري از آزادي مطلق است بطوريكه نه تنها اجازه ميدهد هر كسي با مطالعه چند مقاله و كتاب سطحي وحتي با تماشاي چند فيلم با حق آزادي فيلسوف شود! و سپس با حق آزادي! آنرا بيان كند. بدين ترتيب تَفَلْسُفْهاي بيمحاسبه و بياساس كه خصيصه ذاتي آنها تضاد و تناقض در برابر يكديگر ميباشد جوّ جوامع و ملل را پر از فلسفههاي متضاد و متناقض نموده است.”
هيچ كس از جايش بلند نشد كه بگويد: آقايان مدعيان تكامل عقل بشري، چطور شده كه شما براي عرضه كردن نوعي قرص براي رفع سردرد، انواعي از آزمايشات را انجام داده و از كنترل پزشكان و متخصصان ميگذرانيد، ولي براي درد و دواي ارواح انسانها و معرفت و تكامل آنها، بوسيله جهانبينيها هيچگونه قيد و شرطي و بررسي قائل نيستيد؟!
تا آنجا كه بعضي از شعرا چنين فرمودند:
مخبران را ز دليل امساك است گفتههاي همه شُبهتناك است
هيچ كس از جايش بلند نشد كه بگويد: آقايان مدعيان تكامل عقل بشري، چطور شده كه شما براي عرضه كردن نوعي قرص براي رفع سردرد، انواعي از آزمايشات را انجام داده و از كنترل پزشكان و متخصصان ميگذرانيد، ولي براي درد و دواي ارواح انسانها و معرفت و تكامل آنها، بوسيله جهانبينيها هيچگونه قيد و شرطي و بررسي قائل نيستيد؟!
آقايان عزيز، به چه دليل شما پهلو به پهلوي حقوق اجسام انسانها، حقوقي براي جانهاي آنان قائل نيستيد عقيده ما به آزادي عقيده و آزادي بيان و اهميت آن، كمتر از شما نيست، ولي براي ما حيات معقول انساني كه در اين دنيا بيش از يكبار زندگي نخواهد كرد عزيزتر از آن است كه قرباني مواد سوزاننده كوه آتشفشاني نوابغ شود. با نظر به مجموع مطالعات و بررسيهاي لازم در طبيعت بشري مسئله آزادي در برابر هر چه كه در مغز ميجوشد، و با نظر به موضوع حيات معقول انسانها، راه حل منطقي جز اين وجود ندارد كه بايستي تعليم و تربيتها اين خدمت حياتي را براي تصفيه و تزكيه مغز و روان بشر انجام بدهند كه جريان نبوغ در مغز و روان با خس و خاشاك و كثافتهاي ويرانگر آلوده نشود، نه اينكه جلوي فعاليت مغز و روان گرفته شود. و چون چنين كار بزرگي تقريبا امكانناپذير يا خيلي دشوار است، لذا بايستي نتايج فعاليتهاي مغزي نوابغ را در قلمرو مربوط به انسانها به وسيله كارشناسان متخصص و عادل مورد بررسي و تحقيق قرار داد، وقتي كه كاملاً اثبات شد كه ضرري به حيات معقول و رو به تكامل انسانها ندارد، بطور رسمي براي جوامع مطرح شوند، مخصوصا اگر اين قانون را در نظر بگيريم كه اكثريت قريب به اتفاق مردم عظمت اثر هنري را در آن ميبينند كه شگفتي آنان را جلب نمايد و كاري با محتواي واقعي و پيآمدهاي رواني و اجتماعي آن ندارند. و متأسفانه اغلب نوابغ هنري هم با داشتن طبيعت انساني، همواره ميخواهند از آرمان اكثريت پيروي كنند و به عبارت مولانا مشتري زيادتري براي كالاي خود ميجويند. در صورتيكه اگر به اضافه نبوغ، داراي ظرفيت و احساس انسانسازي بوده باشند، گام به مافوق اقليت و اكثريت گذاشته و واقعيتها را در قالبهاي گوناگون هنري براي جوامع عرضه ميكنند.
هنر پيرو، هنر پيشرو
پديدههايي كه با انسانها ارتباط حياتي دارند، بر دو نوع عمده تقسيم ميشوند:
نوع يكم: پيرو
نوع دوم: پيشرو
نوع يكم: هنر پيرو
معناي پديده پيرو آن است كه از خواستهها و تمايلات و اخلاقيات رسمي و دانستههاي معمولي تبعيت مينمايد، مانند حقوق پيرو كه عبارتست از آن مواد الزامي كه با نظر به آن خواستهها و تمايلات … وضع ميشوند و اجرا ميگردند، و قانونگذار حق ندارد از تفكرات و آرمانهاي خود در تنظيم آن مواد مايهگذاري نمايد. بلكه آنچه را كه مردم جامعه در روابط اجتماعي خود و در چگونگي گفتار و انديشه و رفتار خود، انتخاب نموده و روي آن تكيه ميكنند، منبع تلقي نموده مواد حقوقي را با نظر به آنها تنظيم مينمايند. اين نوع حقوق را حقوق عرف عام نيز ميگويند. البته مقصود از اينكه حقوق پيرو خواسته و تمايلات و اخلاقيات رسمي و دانستههاي همه مردم بدون استثنا در نظر گرفته ميشود، بلكه مقصود آن خواستههاست كه اكثريت مردم جامعه در موقعيتهاي گوناگون و فراز و نشيبهاي زندگي فردي و اجتماعي بر آنها تكيه مينمايند.
در حقيقت چنين نظام حقوقي همواره در حال تدوين شدن است و هرگز بصورت قانون تدوين يافته و تمام شده تلقي نميگردد.
هنرمند پيرو كه دنبالهرو مردم است، كدامين مردم را ملاك كار خود قرار ميدهد؟
هم چنين است اخلاق پيرو (اگر اين تعبير صحيح باشد) و هنر پيرو كه در اين مبحث به شرح آن خواهيم پرداخت. اخلاق پيرو عبارتست از پذيرش و عمل به يك عده قضاياي كلي كه از طرز تفكرات و رفتار خواسته شده مردم انتزاع ميشود و توجهي به دركهاي عالي انسانهاي رشد يافته در اخلاق انساني نميكند. بدين ترتيب معناي هنر پيرو عبارتست از توجيه شدن نبوغ و فعاليتهاي عقلاني و احساساتي مردم. هنرمند و پيرو دنبالهرو تفكرات و آرمانهاي مردم جامعه است. مسائلي كه در هنر پيرو مطرح ميشود زياد است و ما به عنوان نمونه چند مسئله را متذكر ميشويم:
مسئله يكم: هنرمند پيرو كه دنبالهرو مردم است، كدامين مردم را ملاك كار خود قرار ميدهد؟
اين مطلب روشن است كه مردمي كه ملاك كار هنرمند است، حد متوسط ميان انسانهاي رشد يافته از نظر مغزي و رواني و انسانهاي عامي محض ميباشند، زيرا انسانهاي رشد يافته و صاحبنظر نميتوانند طرز تفكرات خود را آن اندازه پايين بياورند كه با خواستهها و تفكرات اكثريت مردم تطبيق نمايد، اگرچه كاملاً ميتوانند آن خواستهها و تفكرات را درك و مورد نظاره قرار بدهند. مردم عامي هم كه وضع روشني دارند و بالا بردن آنان تا حد متوسط همان دشواري را دارد كه پايين آوردن صاحبنظران رشد يافته تا حد متوسط. بنابراين هنرمند پيرو دنبالهرو دركها و خواستههاي مردم متوسط در هنر ميباشد. او از شهرت و محبوبيت و ديگر امتيازات زندگي معمولي بهرهور ميگردد، ولي كاري براي انسان انجام نداده است، مگر اينكه در آثار هنري بكوشد كه با تجسيم واقعيات و با رمز و اشارات مناسب دردهاي مردم را تقليل بدهد و با عظمتها و سرمايهها و امكانات نهفته آنان در زير پرده عوامل محيطي و اجتماعي آشنايشان ساخته و با اين راه آنان را به دروازه “حيات معقول” نزديكشان بسازد.
مسئله دوم: هنر پيرو جريان موجود را با حذف و انتخاب شخصي به وسيله احساسات، به شكل جالب بر جامعه عرضه مينمايد. و كاري با آن چه بايد يا شايسته است كه بشود، ندارد. لذا همواره در معرض ايستايي و فرسودگي قرار ميگيرد و پس از گذشت اندك زماني تنها از جنبه تاريخي براي آيندگان مطرح ميشود. مگر اينكه هنرمند اين قدرت را داشته باشد كه از دانستهها و آرمانهاي مشترك انسانها كه از دستبرد دگرگونيهاي زمان در امان بوده باشد، استفاده كند.
ما در اين گونه آثار هنري كه محتوايش را با گذشت آن برهه از زمان كه در آن بوجود آمده و از دست داده است، به يك اشتباه و فريبكاري مهمي دچار هستيم، و آن اينست كه اشتياق رواني انسان را به اتصال به گذشته و احساس فاصله آدمي را درباره حلقههاي خزنده به گذشته را با واقعيت محتوا اشتباه ميكنيم، به عنوان مثال: هنگامي كه به يك قبضه شمشير ساخته شده در پانصد سال پيش مينگريم و در آن خيره ميشويم، گمان ميكنيم كه اين خيرگي ما ناشي از وجود يك محتواي واقعي و مفيد براي امروز است كه در آن زندگي ميكنيم، در صورتي كه خيرگي ما درباره آن شمشير معلول تجسم پانصد سال گذشته در يك قطعه آهن و لذت ما معلول امكان پيوستگي ما به پانصد سال پيش از اينست كه با تماشا به يك شمشير پذيرفته ميشود.
مسئله سوم: هنر پيرو بدان جهت كه كاري با آرمانها و هدفهاي اعلاي حيات ندارد، نميتواند عامل خوبي براي وحدت حيات انساني بوده باشد،يك اثر هنري پيرو نميتواند در خدمت احياي يك بعد از انسان براي متشكل شدن با ابعاد ديگر براي بوجود آوردن هدفهاي اعلاي حيات قرار بگيرد. در صورتي كه وحدت متشكل كننده همه ابعاد حيات در مكتب اسلام يك وسيله اساسي براي هدف اعلاي حيات محسوب شده است. اين حقيقتي است كه مغزهاي رشد يافته و صاحب نظر ضرورت و عظمت آن را به خوبي درك نمودهاند. اين عبارت زير را كه از موزيل نقل ميكنيم مورد دقت قرار بدهيد: “نيروي زندگي يك پارچه را بايد حفظ كرد… فرهنگ تقسيم كار اجتماعي و رواني، كه اين وحدت را به پارههاي بيشمار تقسيم ميكند، بزرگترين دشمن روح است.”
هنر پيرو بدان جهت كه كاري با آرمانها و هدفهاي اعلاي حيات ندارد، نميتواند عامل خوبي براي وحدت حيات انساني بوده باشد.
اولريخ درباره “مرد بيخصال” ميگويد كه “در گذشته، شخص وجداني آسودهتر از وجدان شخص امروز داشت” وي بدين نتيجه ميرسد كه مركز ثقل مسئوليت امروز در انسان نيست، در مناسبات بين اشياء است… و در جاي ديگر ميگويد:
“عـطش دروني تركيـب غريب تعلق خاطـر به جـزئيات و بيتفـاوتي نسبت بـه كل، تنهـا مانـدن بشـر در بيابان جزئيات…”
مسئله چهارم: هنر پيرو كه فقط واقعيت جاري در محيط و جامعه و محصول فكري و آرماني موجود را منعكس ميكند، نه اينكه به هيچ وجه مستند به انديشه نميباشد، اين يك گمان بياساس است، هنرمند در به وجود آوردن يك اثر هنري پيرو، شايد زمان طولاني در انديشه چگونه منعكس ساختن واقعيتهاي جاري و حذف و انتخاب احساساتي خويش، فرو برود، ولي بدان جهت كه هدف مطلوبش در پديدهها و روابط تحقق يافته منحصر است، به عبارت صحيحتر ميدان كار او “پديدهها” و “روابط تحقق يافته” ميباشد، در نتيجه نميتواند از انديشههاي پويا و والاتر براي پيش برد خود واقعيات تحقق يافته بهرهبرداري نمايد. تفاوت بسيار است ميان انديشههاي توجيه شده براي كار در ميدان محدود، و آن انديشهها كه وابسته به منبع دائم الجريان مغز و روان آدمي است. اين انديشه را مولانا در ديوان شمس چنين توصيف ميكند:
به پيش جان درآمد دل كه اندر خود مكن منزل گرانجان ديد مرجان را سبك برجست انديشه
برست او از خودانديشي چنان آمد ز بيخويشي كه از هر كس همي پرسد عجب خود هست انديشه
فلك از خوف دل كم زد دو دست خويش بر هم زد كه از من كس نرست آخر چگونه رست انديشه
چنين انديشه را هر كس نهد دامي به پيش و پس گمان دارد كه در گنجد به دام و شصت انديشه
چو هر نقشي كه ميجويد ز انديشه همي رويد تو مر هر نقش را مپرست خود بپرست انديشه
جواهر جمله ساكن بد همه همچون اماكن بد شكافيد اين جواهر را و بيرون جست انديشه
جهان كهنه را بنگر گهي فربه گهي لاغر كه درد كهنه زان دارد كه آبست است انديشه
نوع دوم: هنر پيشرو:
منظور از هنر پيشرو آن نيست كه يك هنرمند همه معلومات و تجارب و نبوغ سازنده خود را از زمان و محيط بريده و واحدهايي را مطرح كند كه هيچ منشأ اجتماعي و عيني نداشته و به يك آينده بريده از حال حاضر و واقعيات جاري بجهد. چنين هنري با آنكه امكانناپذير است، هيچ سودي براي مردم نخواهد داشت. بلكه منظور از هنر پيشرو تصفيه واقعيات جاري و استخراج حقايق ناب از ميان آنها و قرار دادن آنها در مجراي “حيات معقول” با شكل جالب و گيرنده ميباشد.
نبوغ سازنده در اينگونه هنر “آنچه هست” را بطور مطلق امضا نميكند و آنرا مطلق طرد نمينمايد و بلكه “آنچه هست” را به سود “آنچه بايد بشود” تعديل مينمايد. ما اين هنر را جلوهگاه تعهد، و به وجود آورنده آنرا هنرمند متعهد ميناميم. اين هنرمندان متعهد ميتوانند در تصفيه اوهام و پندارها و بيرون ريختن زبالههايي كه در ذهن مردم بعنوان حقايق موج ميزنند و رسوب مينمايند، رسالت بزرگي را ايفا نمايند.
اينان روشنگر مغزهاي افراد جامعه و سازندگان آرمانهاي حيات بخش آنان ميباشند، با نظر به جريان اين قانون كه “عوامل فراواني موجب طبيعتگرايي مردم است” و اين طبيعت گرايي بوده است كه همواره مردم را در سودجويي و خودخواهي و بياعتنايي به ارزشهاي تكاملي را بوجود ميآورد و بعد ديگر آن “حيات معقول” انسانها را هدف قرار ميدهد.
بلكه منظور از هنر پيشرو تصفيه واقعيات جاري و استخراج حقايق ناب از ميان آنها و قرار دادن آنها در مجراي “حيات معقول” با شكل جالب و گيرنده ميباشد.
يك اثر هنري پيرو هر اندازه هم كه نبوغآميز باشد، نتيجهاي جز منعكس ساختن آنچه كه در جهان عيني موجود است با تمام نيك و بد، زشتي و زيبايي، صحيح و غلط، بانظم و بينظم و توهمات واقعيات در شكل جالب توجه چيزي ندارد.
چنين هنرهايي كاري كه ميتوانند انجام بدهند، مقداري منتفي ساختن ملالت يكنواخت بودن زندگي است، با مقداري ناهشياري درباره متن واقعيات كه خشونت و مقاومت در برابر نفوذ احساسات نشان ميدهند. در صورتي كه هدف هنر پيشرو از تماشا و درك واقعيات، هماهنگ ساختن منطق واقعيات با دريافتهاي كيفي و احساسات سازنده درباره آنها است كه يكي از دو عنصر اساسي روان آدمي است.
يك نكته بسيار اساسي در مقايسه هنر پيرو و هنر پيشرو اينست كه بوجود آورندگان آثار هنري پيرو، چه آگاهانه و چه ناآگاهانه وظيفه خود را در آن ميبينند كه هر چه بيشتر مردم را وادار كنند كه از اثر هنري آنان لذت ببرند، و كاري با آن ندارند كه بر آگاهيها و شايستگيها و بايستگيها حيات مردم بيفزايند. در حاليكه هنر پيشرو با يك اثر هنري ميتواند كلاس درس براي مردم جامعه عرضه كند كه در اين كلاس معلم و مربي و كتاب و محتوا يك حقيقت است كه عبارتست از همان اثر هنري. هدفگيري لذت در اثر هنري كه تجسيمي از فعاليتها و پديدههاي لذت بخش مردم است، بزرگترين عامل مزاحم درك مسئوليتها و تعهدها و تزكيه و پرورش رواني است كه احتياج به تحمل ناگواري و گذشت و چشيدن تلخيها دارد. از مجموع اين ملاحظات به اين نتيجه ميرسيم كه اسلام يك مكتب “انساني” است و “حيات معقول” را هدف و ايدهآل اعلاي زندگي ميداند، آنچه را كه مطرح ميكند:
“هنر براي انسان در حيات معقول است.”
يك نكته بسيار اساسي در مقايسه هنر پيرو و هنر پيشرو اينست كه بوجود آورندگان آثار هنري پيرو، چه آگاهانه و چه ناآگاهانه وظيفه خود را در آن ميبينند كه هر چه بيشتر مردم را وادار كنند كه از اثر هنري آنان لذت ببرند، و كاري با آن ندارند كه بر آگاهيها و شايستگيها و بايستگيها حيات مردم بيفزايند. در حاليكه هنر پيشرو با يك اثر هنري ميتواند كلاس درس براي مردم جامعه عرضه كند كه در اين كلاس معلم و مربي و كتاب و محتوا يك حقيقت است كهعبارتستاز همان اثر هنري.
اين نظريه در هنر، نخست جهان هستي را كه هنرمند در آن زندگي ميكند، مانند يك اثر هنري پر محتوا و هدفدار تلقي مينمايد كه چهره رياضي و شكل زيبا و عامل تحريك به سوي گرديدنهاي تكامل و جريانات بسيار منظم كه قوانين علمي را بوجود ميآورند، در آن انسجام يافته، به عنوان يك واقعيت غيرقابل تقليد و اشباع كننده همه ابعاد آدمي در جريان مستمر قرار گرفته است. اما چهره رياضي جهان:
“اِنْ كُلُّ مَنْ فيِالسَّماواتِ وَ الأرْضِ اِلاّ أتِي الرَّحْمنِ عَبداً. لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَ عَدَّهُمْ عَدّاً.”(1)
“هيچ چيزي در آسمانها و زمين نيست، مگر اينكه در جريان عبوديت و تسليم بر پيشگاه خداوند رحمان است و همه آنها را باآمار و شمارش دقيق حساب نموده است.”
“وَ أحاطَ بِما لَدَيْهِمْ وَ أحْصي كُلَّ شَْيءٍ عَدَداً.”(2)
“و خداوند احاطه كرده است به هر چيزي كه نزد آنهاست و خداوند همه چيز را محاسبه نموده است.”
آيات مربوط به حسابگري رياضي خداوندي درباره جهان هستي در سورههاي: يس، آيه 12 و النبأ، آيه 29 صريحا وارد شدهاست. و در سوره الحجر، آيه 21 چنين است:
“وَ اِنْ مِنْ شَيءٍ اِلاّ عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزّلُه اِلاّ بِقَدَرٍ مَعْلومٍ.”
“و هيچ چيزي نيست مگر اينكه منابع آن در نزد ماست و ما نميفرستيم آنرا مگر به اندازه معلوم.”
و از آن هنگام كه حواس و ذهن انسانها با اين جهان هستي كه ما جزئي از آن هستيم، تاكنون ارتباط برقرار كرده است، نظم كمّي و تأثر و تأثير همه اجزاء و روابط آن را با يكديگر دريافته است. همانطوري كه يك فيزيكدان برجسته ميگويد:
“وقتي كه ما يك چمدان را از زمين بر ميداريم، اين عمل ساده موجب مداخله توده ستارههاي بينهايت زياد كه در مسافات بسيار بعيد از يكديگر واقع شدهاند ميگردد.”
يك متفكر شرقي هم ميگويد:
به هر جزئي ز كل كان نيست گردد كل اندر دم ز امكان نيست گردد
اگر يك ذرّه را برگيري از جاي خلل يابد همه عالم سراپاي
(شيخ محمود شبستري)
اگر هنرمندان به اضافه بعد زيباي عالم طبيعت، بعد هندسي و رياضي آنرا در نظر ميگرفتند و موضعگيري انسان را در طبيعت درك ميكردند، زيبايي ماه را پس از ورود انسان به ماه، از زيبايي حذف نميكردند. اين خطايي است ناشي از تك بعدي فكري هنرمند در عالم طبيعت. اما بعد زيبايي جهان هستي، در آياتي از قرآن مجيد و ديگر منابع اسلامي آمده است كه ما در بخش اول از اين كتاب آوردهايم، از آن جمله:
“اِنّا زَيَّنَّا الْسَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ.”(3)
“آسمان دنيا را با زينت ستارگان آراستيم.”
“حَتَّي اِذا اَخَذَتِ الاَرْضُ زُخْرُفَهَا وَ ازَّيَّنَتْ.”(4)
“تا هنگامي كه زمين زيبايي خود را گرفته و آراسته شد.”
“اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلَي الْسَّماءِ فَوقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَ زَيَّنَّاها.”(5)
“آيا به آسمان در بالاي سرشان ننگريستهاند كه آنرا چگونه ساختيم و با زيبايي آراستيم.”
ملاحظه ميشود كه آيات قرآن، زيبايي را، هم در زمين و هم در آسمانها مطرح نموده و دستور به نظاره در آنها را صادر كرده است. بنابراين پديده زيبايي در جهان هستي از اهميت كامل برخوردار است. مسلم است كه اگر خداوند براي انسان غريزه زيباجويي و زيبايابي را نداده بود، دستور به توجه به زيبايي نميداد به راستي اگر جهان هستي از نمود زيبايي خالي بود، نيمي از دريافتهاي مفيد انسانها معدوم ميگشت.
اما عامل تحريك به سوي گرديدنهاي تكاملي، چهره قابل خواندن جهان هستي است كه مانند كتابي گشوده در برابر چشمان انسانها قرار گرفته است. اينكه اكثريت اسفانگيز انسانها اين كتاب را نميخوانند، از كتاب بودن صفحات هستي نميكاهد.
به قول مولوي جلال الدين:
گرچه مقصود از كتاب آن فن بود گر تواش بالش كني هم ميشود
محتواي اين كتاب بزرگ، چگونگي برقرار ساختن ارتباطات منطقي و زيبايابي و تصرف در محتويات آنرا براي بدست آوردن “حيات معقول” به خوبي تعليم ميدهد. مثبت بودن روشناييها و منفي بودن تاريكيها و پيروي همه اجزاء و روابط هستي از قانون، باز كردن ميدان براي تفكر و تعقل و تشخيص پديدههاي وابسته از پديـدههاي مستقـل، همـه و همه ايـن واقعيـات به اضـافه احساس ريشهدار و جدي در درون آدمي براي برخوردار شدناز آنها، بهترينعامل تحريك به سوي گرديدنهاي تكاملي است كه در اين جهان هستي وجود دارد.
تو درون چاه رفتستي ز كاخ چه گنه دارد جهانهاي فراخ؟!
مر رسن را نيست جرمي اي عنود چون تو را سوداي سربالا نبود
مولوي
با اين مختصات جدي كه در عالم هستي قابل درك همگان است و با توجه به جريان قوانين شوخي ناپذير كه در اين عالم حكم فرماست شوخي هنرمندان در اين كره خاكي كه در برابر كيهان بس بزرگ مانند يك دانه شن در بيابان بيكران است، چه معنا دارد؟! از مسائلي كه مطرح كرديم، معلوم ميشود: كه براي بنيآدمي راهي جز كوشش در راه تحصيل “حيات معقول” وجود ندارد، و هنر كه يك كوشش بسيار عالي و با اهميت در قاموس بشري است، اگر گام در راهي جز تحصيل “حيات معقول” بردارد، يك كاريكاتور نارسا از مجموعه بسيار ناچيز در ميان مجموعههاي بينهايت جهان هستي خواهـد بود كه بـا شديدتـرين وجه به يكديـگر مربوطنـد.
اين مطلب درباره هنر به عنوان يك مقدمه براي تحقيق در فلسفه هنر از ديدگاه اسلامي ميباشد.
پاورقيها:
(1) سوره مريم، آيههاي 93 و94.
(2) سوره الجن، آيه 28.
(3) سوره الصافات، آيه 6.
(4) سوره يونس، آيه 24.
(5) سوره ق، آيه 6.
منبع: نشريه هنر ديني ،شماره 2