مسلمانان در بستر تاریخ

عوامل عقب ماندگی مسلمانان در طول تاریخ
عوامل زيادي دخيل بوده است كه بحث درباره آنها در حوصله اين گفت وگو نمي گنجد. ولي به اجمال، به برخي از عوامل اشاره مي كنم. به نظر مي رسد دور شدن از مغز و هسته اصلي دين وگسترش اختلافها در عرصه هاي مختلف بويژه عرصه سياسي و همچنين سوء استفاده گسترده مخالفان اسلام از اين موضوع ، عملاً مسلمانان را به جاي آينده نگري و استفاده شايسته از سابقه و سرمايه فكري و فرهنگي بي نظير خود ، يا به دعواهاي بي پايان بر سر قدرت سوق داده و يا به تلاش براي نجات از چپاول و تجاوز دشمنان مجبور كرده است و طبعاً در اين شرايط، علاوه بر كاهش شديد اقتدار و امنيت جهاني در جهان اسلام ، فرصت پيشرفت علمي نيز از آنها سلب شده است. وقتي در تاريخ عميق مي شويد ، ملاحظه خواهيد كرد كه هر وقت مسلمانان از رشد علمي و حتي فرهنگي برخوردار شده اند ، عمدتاً اختلافهاي گسترده فروكش كرده و كنارشان يك حكومت مقتدر و فهيم هم بر سركار بوده است، زيرا ثبات و آرامش جامعه، نقش مهمي در فراهم ساختن بستر توليد علم دارد. از طرف ديگر، حكومتهايي كه در كنار اقتدار سياسي از فهم مناسبي برخوردار بودند و به دانش و دانشمند ارزش و بهاي لازم را قايل مي شدند، نتايج علمي قابل توجهي در دوره آنها پديد آمده است. براي مثال ماجراي شاه عباس صفوي و ملاعبدا… صاحب كتاب مشهور “حاشيه ملاعبدا…” را حتماً شنيده ايد كه شاه براي نشان دادن ارزش اين عالم ، افسار اسبش را گرفت و در بازار عبور داد و سپس با عزت و احترام مدرسه اي را در اختيار ايشان قرار داد. ضمن اينكه ما در همين دوره صفويه ، شاهد تحولات علمي قابل توجهي در علوم انساني هستيم كه يك طرف آن حكومت است و مواردي از اين قبيل كه در تاريخ فراوان نقل شده است.
اكثريت مسلمانان با گذشت مدت كمي از رحلت پيامبراكرم(ص)، به سرعت از مغز و هسته دين دور شدند و خود را از اتصال به منبع هدايت جداكردند و همين امر موجب ظهور نحله ها و مكاتب منحرف و همچنين قشريگرايي در ميان مسلمانان شد. اين نحله ها و مكاتب كه در اعصار مختلف نقش مهمي در تحولات سياسي جهان اسلام نيز داشتند، عملاً فرصت آزاد انديشي، نقد و تعالي افكار، كه در واقع مقتضي و لازمه رشد علمي است را نيز از مسلمانان سلب كردند. زيرا به وجود آمدن اين بستر، حاكميت آنها را كه بر مبناي طرز تفكري خاص بنا شده بود، شديداً در معرض خطر قرار مي داد و اين موضوع براي آنها به هيچ وجه قابل تحمل نبود. لذا شما مي دانيد در بخشهايي از تاريخ جهان اسلام ما شاهد خفقان فكري شديد در جامعه و تحميل يك طرز تفكر خاص به مسلمانان هستيم كه براي تداوم آن از راههاي خشونت آميز به وفور استفاده شده است. چه شاهدي از اين بالاتر كه بسياري از ائمه(ع) سالها در زندان يا تحت نظر به سر بردند و در آخر نيز به شهادت رسيدند چراكه، آزاديهاي فكري آنها مي توانست بسياري از واقعيتها را براي مسلمانان كشف كند و در نهايت به ضرر حاكميت تمام شود.
البته، اين بحث به معناي آن نيست كه ريشه خفقان فكري و سلب آزادي فكر و انديشه را تنها سياسي بدانيم، زيرا بايد اذعان داشت كه در ميان بسياري از اصحاب علم بويژه در علوم انساني، سطوح وانواعي از مطلق بيني ، انحصار گرايي ، تحجر و اجتناب از نوآوري به چشم مي خورد. در مقاطع مهمي از تاريخ مي بينيم كه فلسفه و تفكر فلسفي كه همواره قوه محركه و مايه حيات و پويايي تفكر ما بوده است، بر اساس يك برداشت سطحي از آموزه هاي ديني، تا چه حد مورد حمله قرار مي گيرد و تا همين اواخر در ميان بسياري از اهل علم مذموم شناخته مي شود. طبيعي است، وقتي تفكر فلسفي كه بر پايه پرسشگري و شك بنا مي شود در انزوا باشد، عملاً تفكري پديد نخواهد آمد، چه رسد به اينكه رشد هم بكند.
يكي ديگر از عوامل مهم كم تحركي و عقب ماندگي علمي جهان اسلام، وجود رويكردي غلط از ديدگاه اسلام به دنيا و نيز قلمرو شريعت در ميان بسياري از نخبگان و عموم مسلمانان است كه در روش شناسي علوم انساني نيز موثر بوده است. ترديدي نيست، اسلام با دنياگرايي افراطي و انديشه اصالت دنيا مخالف است اما دنيا را مزرعه آخرت مي داند؛ يعني اين دنياست كه آخرت را مي سازد و براي داشتن دنيايي سالم و به دور از هرگونه فقر، ذلت و ظلم ، بايد به آباداني آن اهتمام داشت. وقتي نظر اسلام به دنيا به درستي درك شد، طبيعي است كه گسترش علم تنها راه ممكن براي داشتن دنيايي آباد شناخته مي شود. از طرف ديگر چه كسي است كه به ژرفا و مراتب بي حد و حصر هدايت الهي در اين دنيا بي اعتقاد باشد؟ اما اين اعتقاد نبايد با مقتضاي اصلي خلقت بشر يعني آزادي و اختيار انسان تزاحم داشته باشد؛ بدين معنا كه دين در تمامي احوال زندگي فردي و اجتماعي حضور دارد، اما شريعت يعني احكام الهي ، در بسياري از عرصه ها تنها به هدايت كلي و تعيين چارچوبهاي كلان اكتفا كرده و اختيار عمل انسان را خواستار شده است. لذا اينكه در ريزترين امور به دنبال حكم شرعي باشيم و بر اساس برخي استنادهاي ضعيف مبادرت به حكم سازي كنيم، ناشي از نبود درك صحيح قلمرو شريعت خواهد بود.
دوره مواجهه و ارزيابى مسلمانان
در قرن اول و دوم هجرى كه مى‏توان از آن به «دوره گذر و انتقال‏» ياد نمود، به رغم فتوحات چشمگير اعراب مسلمان، از اندلس (در غرب) تا كاشغر (در شرق)، و ساقط كردن دولت‏بزرگ ساسانى و تصرف بخش‏هاى مهمى از امپراتورى روم شرقى و به تبع آن، انتشار تدريجى اسلام در ميان ساكنين اين مناطق، بيشتر شاهد مواجهه و ارزيابى نظام فرهنگى اسلامى – عربى از يك سو و فرهنگ ايرانى و رومى و كليه نو مسلمانان غير عرب از سوى ديگر هستيم. در اين زمان با وجودى كه سرزمين‏هاى ايران، شمال افريقا و مناطق غير عربى… جزئى از قلمرو جهان اسلام تلقى مى‏شدند، اما به عنوان جامعه‏اى اسلامى و برخوردار از فرهنگ اسلامى به شمار نمى‏آمدند، زيرا هر نوع دگرگونى فرهنگى، روندى تدريجى و آرام دارد. به عبارت ديگر، در اين دو قرن به رغم اين‏كه اين جوامع پذيراى امواج تفكر اسلامى شده بودند و به تدريج از پاره‏اى عناصر فرهنگى گذشته خويش دور مى‏شدند، هنوز هويت فرهنگى جديد خود را كسب نكرده و تا حدى دچار «بى شكلى فرهنگى‏» بودند.
نهادينه شدن فرهنگ و تمدن اسلامى مسلمانان
پس از دو قرن كشمكش و تلاقى فرهنگى، از اوايل قرن سوم هجرى به بعد شاهد ظهور فرهنگ تركيبى و مشترك اسلامى – ايرانى، اسلامى – مصرى، اسلامى – هندى،… و نهادينه شدن آن در رفتارهاى تثبيت‏شده و تجلى يافتن آن در عرصه‏هاى هنر، ادبيات و معمارى مردم اين مناطق مى‏باشيم. نو مسلمانان غير عرب، از جمله ايرانيان، از پس حيرت اوليه ناشى از سقوط نظام قبلى و ورود عناصر جديد، از طريق تطبيق دادن خود با ارزش‏ها و هنجارهاى جديد اجتماعى كه منبعث از دين مبين اسلام بود، به هويتى نوين دست‏يافتند. اين بار نيز عنصر دين به عنوان يكى از مهم‏ترين مظاهر تجلى وحدت ظاهر شد; وحدتى كه از دوره‏هاى هخامنشيان و اسكندر مقدونى به بعد، منطقه از آن برخوردار نشده بود. (3) دين تازه به مثابه پديده‏اى خودى تلقى شد و به تدريج از تلاقى فرهنگ ملل نو مسلمان با فرهنگ اسلامى و همسويى آن‏ها، نوعى وحدت و همسانى ميان عناصر اين فرهنگ‏ها به وجود آمد، و به عبارتى، فرهنگ سومى متولد شد كه از قرن سوم به بعد به بار نشست. اين دوره كه به «عصر زرين تمدن اسلامى‏» مشهور گشته و اوج ترقى آن، قرون سوم تا پنجم هجرى را در بر مى‏گيرد، با اعتلاى فرهنگى در بغداد، نيشابور، بخارا، دمشق، قاهره، قرطبه و… مشخص مى‏شود.
افول و نزول مسلمانان
تمدن اسلامى به مانند بسيارى از تمدن‏هاى ديگر در طى حيات خويش دوره‏هاى افت‏وخيز متعددى را پشت‏سر گذارده است، اما هيچ‏گاه به طور كامل منحط و مضمحل نشده و به موضوعى تاريخى تبديل نگشته است. اولين دوره انقطاع يا افول تمدن اسلامى پس از يك دوره اوج، به تدريج از قرن پنجم به بعد آغاز شد و ضعف و رخوت بر تاروپود آن حاكم گرديد. هر چند علت اصلى اين وضعيت، عوامل درونى بود، اما تضادها و كشمكش‏هاى بيرونى نيز مزيد بر علت‏شد. در فهم و تحليل وضعيتى كه اين مرحله را پيش آورد، از جمله مى‏توان به نكات زير اشاره كرد:
ساخت‏سياسى امپراتورى اسلامى كه وحدتى شكننده آن را حفظ مى‏كرد، هر از گاهى صحنه را براى قدرت‏نمايى اقوامى تازه مهيا مى‏ساخت. ظهور هم‏زمان مدعيان چندگانه خلافت (عباسيان، فاطميان، امويان اندلس) و پيدايش سلطنت نشين‏هاى مستقل، همراه با درگيرى‏هاى شديد مخالفين سياسى، مذهبى و منازعات خونين فرقه‏اى زمينه را مهيا ساخت تا با هجوم بى‏امان ايلات و عشاير ترك و مغول و تاخت و تاز صليبيون، ضربات تكميلى بر اين پيكر بى‏رمق وارد گردد. در بعد اقتصادى، بسط و گسترش انواع اقطاع، تضاد ميان نيروهاى گريز از مركز و تمركز طلب را حادتر ساخت و تسلط حيات اجتماعى ايلى و عشيره‏اى، زندگى شهرى و يك‏جانشينى را به عقب راند. در بعد انديشه، يونانى زدگى ناشى از نهضت ترجمه، به رغم وجود نقاط مثبت آن، به سياست زدايى جامعه علمى انجاميد و سخت‏گيرى بر نيروهاى عقل‏گرا چون شيعه و معتزله، مباحثات و تاملات فلسفى را به محاق كشاند و دوره‏اى از تسلط نيروهاى قشرى، از اصحاب حديث ظاهرى انديش تا متكلمين اشعرى مذهب، را درپى آورد كه مايت‏حاكميت‏هاى ترك‏نژاد را نيز در پشت‏سر خود داشت. تاسيس نظاميه‏ها به جهت‏برقرارى وحدت مذهبى اجبارى و كاناليزه كردن صداهاى مختلف، منجر به قدرتمند شدن شريعت ظاهرگرا و مقابله آن با طريقت و معرفت‏شد. احساس ياس و ناتوانى در مقابل قدرت عريان استبداد و رعب و وحشت ناشى از سفاكى‏هاى مهاجمان مغول، تفكر صوفيانه دنياگريز را تقويت كرد و همه عوامل فوق دست در دست هم، شعله‏هاى فرهنگ و تمدن اسلامى را كم‏سو ساخت.
گفتگوی ادیان در طول تاریخ
گفت‌وگوي اديان هم يك فرصت و امكاني است فراروي جوامع ديني و هم مي‌تواند به واسطه موانعي كه ممكن است در آن پديد بيايد، شرايطي را در برابر اديان قرار دهد كه نه تنها موجب نزدك‌ترشدن آن‌ها به يكديگر نشود، بلكه چه بسا پيچيدگي‌هاي فراواني را در پيوند ميان آنان ايجاد كند. شناخت دقيق اين موانع و نحوه درست برخورد با آن‌ها مي‌تواند در اين زمينه بسيار راهگشا باشد.
از جمله نخستين مسائلي كه بايد در گفت‌وگوي اديان مورد توجه قرار گيرد، اين است كه گفت‌وگوي اديان يك پديده ميان فرهنگي است، يعني حركت ما در بستر مواجهه ميان فرهنگ‌هاست. وقتي در موسساتي نظير موسسه گفت‌وگوي اديان سخن از گفت‌وگو، آن‌هم ميان اديان به ميان مي‌آيد مقصودمان علي‌القاعده گفت‌وگوي ميان اسلام و ساير اديان جهان است. اما اگر به ديده تأمل در اين مسئله بنگريم، ملاحظه مي‌كنيم كه در خود اسلام با پديده‌اي ميان فرهنگي روبه‌رو هستيم. در درون آنچه مجموعاً از آن به اسلام تعبير مي‌كنيم، با جوامعي روبه‌رو هستيم كه هرچند پيوند‌دهنده آن‌ها به يكديگر مسلمان بودن بخش بزرگي از مردم در اين جوامع است، اما اين به معناي آن نيست كه به‌رغم وجوه مشترك فراواني كه اين جوامع دارند، در آن‌ها همگني تامّي، چه در مقام انديشه و چه در مقام عمل، وجود داشته باشد. پيوند ميان مردم در هر يك از جوامع اسلامي و همچنين ميان خود اين جوامع يك پديده ميان فرهنگي است كه غالباً مورد غفلت قرار مي‌گيرد. شناسايي ما درباره جوامع اسلامي ديگر در اكثر موارد در حد نصاب نيست و ما در اين عرصه بيشتر براساس قياس به نفس حركت مي‌كنيم، يعني ديگران را در عرصه باورها و انديشه‌هايشان و در عرصه آداب و رسوم و عمل و خلق و خوي‌شان و آنچه مي‌توان از آن به «جهان زيست ديني»‌شان تعبير كنيم، همانند خود مي‌پنداريم.
شايد جزو تجربه‌هاي نادري كه عده‌اي از دوستان كم و بيش داشته‌اند، تجربه سفر حج است. در اين سفر در ايام معيني افرادي از مناطق گوناگون ايران همراه با افرادي از مناطق گوناگون جوامع اسلامي ديگر در مناسك خاصي حضور مي‌يابند. در اين اجتماع كم‌نظير اگر اهل تأمل و سخن گفتن با ديگران و نشست و برخاست با آنان باشيم و در محدوديت‌هاي ناشي از سازماندهي مراسم حج قرار نگيريم، بزودي متوجه‌ مي‌شويم كه حاضران در اين اجتماع بزرگ در عين داشتن مشتركات قابل ملاحظه با يكديگر تفاوت‌هايي نيز دارند كه برخي از اين تفاوت‌ها شايسته توجه هم هستند.
پس وقتي سخن از گفت‌وگوي ميان اسلام و ساير اديان به ميان مي‌آيد، نبايد غفلت كرد كه اسلام خود مجموعه‌اي است كه در درونش تنوع فرهنگي شايسته توجهي وجود دارد. اگر از اين تجربه‌هاي نخستين و بسيط فردي فراتر برويم و به مطالعه جدي پهنه جغرافيايي گسترده جوامع اسلامي و ويژگي‌هاي انسان‌شناختي، جامعه‌شناختي و فرهنگي آن‌ها بپردازيم، درمي‌يابيم كه در مواجهه با اديان ديگر ما نيز طيفي هستيم كه با طيف‌هاي ديگر برخورد مي‌كند. اين مطالعه جدي كه چه بسا جايگاهش در همين‌گونه موسسات باشد، موجب مي‌شود كه در اين مواجهه‌ها نگاهي واقع‌بينانه‌تر نسبت به خودمان و ديگران داشته باشيم. وضعيت مسلمانان در كشورهايي كه اكثريت جمعيت را تشكيل مي‌دهند، با مسلماناني كه اقليت در جامعه‌اي هستند، متفاوت است. اگر اين تفاوت‌ها درك نشود، چه بسا در مواجهه درون‌ديني و ارزيابي‌ها و داوري‌ها و انتظارات‌مان از يكديگر دچار سوتفاهم و حتي بدگماني نسبت به يكديگر شويم و اين هم در نگاه توصيفي (descriptive) و هم در نگاه ارزشي – دسترسي (normative) بسيار حائز اهميت است. چارچوب‌هاي فرهنگي، سياسي، اقتصادي متفاوتي كه مسلمانان در جوامعي كه داراي اكثريت هستند و يا در اقليتند، در آن زندگي مي‌كنند، موجب تنوع در نظر و عمل آن‌ها مي‌شود. گفت‌وگوي اديان و همچنين گفت‌وگوي مذهب، به گونه‌اي انتزاعي نمي‌تواند صورت بگيرد و دريافت بستر انضمامي‌اي كه حيات ديني جوامع در آن صورت مي‌پذيرد، جزئي انفكاك‌ناپذير از شناخت آن‌هاست.
به علاوه، بالندگي فرهنگ ديني مرهون شناخت اين تنوع‌هاست. اگر قرار باشد كه فرهنگي از درون خويش زايندگي و نوآوري داشته باشد و در قبال عرصه گسترده مسائلي كه انسان امروز با آن روبه‌روست سخن جديدي داشته باشد كه افراد و جوامع احساس كنند مسائل خاص آنان مورد توجه است و راه حلي براي مشكلاتي كه در زندگي عملي با آن مواجهند از جانب اين فرهنگ ارائه مي‌شود، بايد اين گام ضروري برداشته شود.گذشته از اين، فرهنگ‌ها پديده‌هاي ايستا نيستند، بلكه در درون خويش پويا هستند. تماس و دادوستد ميان فرهنگ‌ها و همزيستي ‌آن‌ها موجب دگرگوني‌هايي در آن‌ها مي‌شود.شايد يكي از جالب‌‌ترين نمونه‌هاي دادوستد و تأثيرگذاري سه فرهنگ ديني در تاريخ گذشته، سرزمين اسپانياست. مي‌دانيد كه از سال 92 هجري قمري، يعني 711 ميلادي تا سال 1942 میلادي كه آخرين امارت مسلمان‌نشين در شهر غرناطه يا گراناداي كنوني سقوط مي‌كند، نزديك به 800 سال پيروان سه آيين ابراهيمي يعني اسلام، مسيحيت و يهود در يك پهنه جغرافيايي و در برهه زماني واحدي در كنار هم زندگي مي‌كنند. رابطه ميان اين سه جامعه فرهنگي ديني فرازها و نشيب‌هايي را طي مي‌كند كه خود بسيار خواندني و شنيدني است. اما آنچه مورد توجه ماست تأثير و تأثري است كه اين جوامع درمعرض آن هستند و تقريباً در تمامي شئون فرهنگي آن‌ها از معماري، علوم، فنون، آداب، رسوم و پوشش‌ها تا موسيقي و طبخ غذاها بازتاب مي‌يابد و دامنه آن تا زندگي مردم كنوني اسپانيا امتداد مي‌يابد. اين تماس و دادوستد مظاهر بي‌‌بديلي را در هر يك از اين سه فرهنگ ديني به جاي گذاشته است.در معماري كنيسه‌هاي ترانزيتيو Transitio و ماريا دلابلانكا Maria de la Blanca در شهر تاريخي طليطله يا تولدوي كنوني حيرت‌زده در برابر بناهايي قرار مي‌گيريم كه هر مسلماني در آن احساس انس و قرابت مي‌كند. قوس‌ها، سرستون‌ها، گنبدها و بخصوص كتيبه‌ها و آنچه مايه شگفتي است، اين است كه به جاي خط عربي، آيات عهد عتيق با خط عبري ولي با همان سبك نگارش و تزيين گرداگرد كنيسه خودنمايي مي‌كند. در قصر سلطنتي پادشاهان كاستيل و اراگون در اشبيليه همان حال و هوايي را مي‌بينيم كه در بناهاي شمال افريقا مشاهده مي‌شود. در موسيقي حزين سنتي فلامنكو در جنب اسپانيا رگه‌هاي موسيقي عربي برخاسته از فرهنگ سرزمين‌هاي اسلامي بخوبي آشكار است. هين دادوستد و تبادل فرهنگي در علوم و فنون و فلسفه ملاحظه مي‌شود و به نظر من از پديده‌هايي است كه در كشور ما متأسفانه كمتر به آن‌ها پرداخته شده است. اگر شما به كتابخانه ال اسكوريال El Escorial مراجعه بفرماييد، آثار اين دادوستد بخوبي پيداست. در آ‌‌ن‌جا نه تنها تأثير عظيم علوم و فنون اسلامي را در شكل‌گيري فرهنگ جديد اروپا بخوبي بازمي‌يابيد، بلكه نمونه‌هاي بي‌بديلي از تأثير فرهنگ‌هاي ديگر را بر روي سبك انديشه، نگارش و تزيين كتاب‌هاي عربي مي‌بينيد كه در ساير مناطق سرزمين پهناور اسلامي بي‌سابقه است. مثلاً داستان موسي و فرعون را مشاهده مي‌كنيد كه در سبك نگارش و تصاوير زيبايش يقيناً از نزديكي و درهم آميختگي جامعه مسلمانان اسپانيا با دو فرهنگ ديگر بهره برده است. در فلسفه كه طبعاً مورد علاقه و توجه بيشتر بنده است، تبادل فرهنگي قرن 12و 13ميلادي و نهضت ترجمه از عربي و عبري به زبان‌هاي كاستيلي و آراگون و كاتالان و سرانجام به زبان لاتيني دگرگوني بزرگي را در فرهنگ اروپا ايجاد كرد كه بحق از جانب تاريخ فلسفه‌نويسان متأخر به رنسانس اول معروف شد. در فاصله‌اي كوتاه مهم‌ترين آثار فلسفي آن ايام ترجمه شد و مثلا آثار ابن رشد با نزديك به 30 سال فاصله از زمان نگارش به لاتين به مدارس مسيحي اروپا راه يافت و آراي او مورد پذيرش و يا نقد قرار گرفت؛ به‌گونه‌اي كه ما با نحله‌اي در در دانشگاه سوربون پاريس روبه‌رو مي‌شويم كه به ابن رشديان لاتيني مشهور هستند و بعداً از جانب كليسا ممنوع‌التدريس مي‌شوند.