سرصفحه
هويت:
هويت چيست؟ چه تعريفي مي توان از هويت ارائه داد؟ اريک اريکسون ؛هويت را به صورت يک احساس نسبتاً پايدار از يگانگي خود تعريف مي کند يعني عليرغم تغيير رفتارها، افکار و احساسات برداشت يک فرد از خودش همواره مشابه است. دو مؤلفه اصلي هويت عبارتست از: پيدا کردن يک هويت شخصي و دست يافتن به ايدئولوژي شخصي.
دکتر منتظر قائم هويت را چنين تعريف مي کند: هويت وجه تمايز من با ديگري و ما با ديگران است. و در نظريه اي ديگر هويت را چنين توصيف مي کنند: اگر آدمي براي سئوالات اصلي زندگي پاسخ مطمئن داشته باشد هويت خود را بدست آورده جايگاه او دقيقاً چيست و چه تعريفي دارد؟ آگاه باشد که چه چيزهايي او را به خود و جهان متعلق مي کند؟ وظايفش در مقابل ديگران چيست؟
آنچه باعث شده که در اين بخش به بررسي هويت و مسايل مربوط به آن بپردازيم اينست که هويت در سطح فردي و اجتماعي يکي از مهمترين مباحث جامعه بشري را به خود اختصاص داده است بطوري که در برخي مقاطع تاريخي پديده اي با عنوان «بحران هويت» جوامع را به چالش مي خواند و بنا به علل بيروني و دروني تبديل به يک مسأله حياتي مي شود .
البته اين بحران هويت مي تواند در بخش هاي مختلف آن جلوه کند مثل بحران در هويت ملي، ديني، انقلابي و… اما دو مشکل اصلي در شناخت هويت ها وجود دارد:
1. هويت ها مي توانند بالقوه متنوع و متکثر باشند يعني ما به هيچ وجه در طول تاريخ و در عرض جغرافيا با هويت هاي ثابت با شيوه هاي خاص که ثابت مانده باشند؛ سروکار نداريم. هويت ها به طور طبيعي اموري متکثرند، هويت يابي پديده اي اختياري نيست بلکه اجباري است و براي هويت يابي از منابع مختلفي مثل سن، جنسيت، طبقه اجتماعي، فرهنگ، خرده فرهنگ ها، نژاد، قوميت، زبان، عناصر جغرافيايي مثل محيط زندگي، روستا، شهر يا کشور استفاده مي کنند
2. يک انسان ميان هويت هاي متعددي که در نهاد خويش و هويت هايي که در جامعه وجود دارد نوعي سلسله مراتب ايجاد مي کند تا بتواند بر اساس يک طرح از پيش تعيين شده که هويت آن را شکل مي دهد در جامعه و در مقابل ديگران رفتاري پايدار از خود نشان دهد اما در اين روش با نوعي تعارض روبه رو مي شويم زيرا بر اساس ايدئولوژي هاي مختلف انجام مي گيرد. و همين تعدد ايدئولوژي هاست که اشخاص و به خصوص جوانان را دچار بحران مي کند و اين بحران همان است که اريکسون آن را عدم موفقيت فرد در شکل دادن به هويت فردي خود مي داند اعم از اينکه به علت تجارب نامطلوب کودکي ايجاد شده باشد يا به علل ديگر
البته بايد متذکر شد که اين تجارب و تأثيرات در کودکي و نوجواني بيشترين و مؤثرترين اثر را بر روان انسان مي گذارد همانطور که از امام معصوم(علیه السلام) نقل شده است که فرمودند:
العلم في الصغر کالنقش في الحجر :
روانشناسان معتقدند که کودکان و نوجوانان در اين دوران شروع به همانند سازي مي کنند و منبع اصلي اين همانند سازي والدين هستند زيرا کودک اولين و بيشترين برخورد را در زندگي با والدين خود دارد اما در دوران نوجواني که فرد از والدينش فاصله مي گيرد؛ الگوهايي را که خود را با آنها تشبيه کرده است از دست مي دهد و در درون او خلائي بوجود مي آيد. چنين خلأيي مي بايد از طريق يافتن الگوهاي ديگر يعني از طريق همانند سازي هاي جديد با ديگري پر شود. همين خلأ و احساس ناامني ناشي از آن باعث مي شود که نوجوان در مسير خود به راه حل هايي متوسل شود که اين راه حل ها از طريق همانند سازي با شخصيت هايي است که الگوي نوجوان قرار مي گيرند و نوجوان در اين مرحله از زندگي مصرف کننده هويت ديگران مي شود و عده اي فقط توليد کننده هويت براي جوان بحران زده اند. جواني که در برابر هجوم اطلاعات و ايدئولوژي ها زندگي مي کند ديگر جوان سر به زير و مطيع گذشته نيست که در برابر تعداد محدودي از هويت ها قرار داشت و از خير و شريکي را انتخاب مي کرد و بلکه جوان امروز با هزاران نوع هويت مواجه است که هرکدام مرزهاي مبهم و نامشخص دارند.
جيمز مارسيا بر اساس بحرانها و تعددها نوجوانان را به 4 گروه تقسيم کرده است.
1. پخش شدن هويت: کسي که هويت (پخشي) دارد ممکن است راههاي مختلف را تجربه کرده يا نکرده باشد ولي تعهدي ندارد و هم اکنون هيچ تعهدي در وي در حال شکل گرفتن نيست آنها نمي خواهند يا نمي توانند متعهد باشند اين افراد ظاهراً گوشه گير، سرگردان، بي هدف و آشفته اند و احساس پوچي مي کنند، آنها نمي توانند تصميمات محکم بگيرند با همسالان خود خيلي وابسته اند و کنترلي بر اوضاع ندارند، همرنگي مفرطي آنها با انتظارات گروه باعث مي شود از لحاظ فردي رشد نکنند.
2. مختومه شدن هويت: نوجواناني که دچار بحران نشده اند، راههاي گوناگون را کشف نکرده اند و تعهدي هم حس نکرده اند تعهدشان ناپخته است با والدين خود همانند سازي مي کنند مثلاً شغل پدرشان را ادامه مي دهند. مسير مشخصي در زندگي دارند البته آنها چون مسيرشان را انتخاب نکرده اند ممکن است در يک سبک زندگي ناخوشايند فرو مي روند.
3. تعليقي: جوانانی که در بحران به سر مي برند و تعهدات مبهم دارند. امکانات زيادي را مي آزمايند که برخي حتي افراطي است آدم خوشحال و خوشبختي نيست نوجواني که در حال کشف هويت است بيشتر به خودشان شک مي کنند غالباً احساس تنهايي مي کنند و به گزينه ها فکر مي کنند تعليق ضعيف ترين موقعيت است اما ممکن است ضروري باشد.
4. دست يابي به هويت: راههاي مختلف را کشف مي کنند و به يکي متعهد مي شوند هويت شخصي آنها رونوشت پدر و مادر نيست اما در تضاد کامل هم نيستند برخي ارزش ها و نگرش هاي پدر و مادر حفظ شده و برخي حذف؛ سازگاري خوبي دارند و با همسالان و مظاهر قدرت روابط خوبي دارند.
گروهي ديگر نيز وجود دارند که داراي هويت منفي هستند و اين وقتي است که کاملاً متضاد با والدين يا جامعه باشند و اين زماني است که والدين يا جامعه از موفقيت هاي انفرادي شخص حمايت ناچيز مي کنند اينها در طبقه (محروميت از هويت) جاي مي گيرند. آن ها چون نتوانستند خود را به جامعه بشناسانند در کارهاي خلاف ابراز وجود مي کنند تا توجه جامعه را به خود معطوف کنند.
انسان هاي بي هويت داراي مشخصات خاصي هستند آنها خود را سرگرم مشغوليت هاي بي هدف مي کنند و شخصيت منفعل دارند آنها ديگران را الگوي خود انتخاب مي کنند و از حيث ظاهر چشم انتظار نظر ديگرانند همانطور که اشاره کرديم ريشه هاي اين بحران در دوران کودکي است آنها دوران کودکي و بلوغ خود را به سلامت طي نکرده اند لذا در جواني به بحران هويت دچار مي شوند. براي هر انساني نوجواني دوره انتقال است در هر مرحله انتقال، وضع و جايگاه فرد مبهم است در اين سن بلوغ جسمي و رواني همزمان با يکديگرند ولي هماهنگي بين جسم و روان در اثر تحولات ناگهاني از بين مي رود.
اين تغييرات و بحران ها در جوامع مدرن به مراتب بيشتر از جوامع سنتي است زيرا در اين جوامع دگرگوني ها جنبه نظري و عملي به خود مي گيرند و مرزهاي هويتي جديد نيز دائماً در حال تغيير هستند و هرکس با گزينش شيوه های تازه زندگي وافق هاي نوي معرفتي در جستجوي هويتي جديد براي خويش است و فرآيند هويت يابي مدام پيچيده تر، متنوع تر و تأثيرپذيرتر از عوامل گوناگون اجتماعي مي شود.