محبت در خانواده (بخش دوم)

محبت چون یک نیاز طبیعى اسـت وجود و عدم آن در تعادل و عدم تعادل روح تإثیر فراوان دارد. کودکى که در محیط گرم محبت پرورش مى یابد روانى شاد و دلى آرام و بانشاط دارد. به زندگى امیدوار و دلگرم است , خود را در این جهان پرآشوب تنها و بى کس نمى داند , تا تعادل و آرامش نفسانى خویش را از دست بدهد. در پرتو محبت صفات عالى انسانیت و عواطف و احساسات کودک به خوبى پرورش مى یابد و نتیجه آن , پرورش انسانى متعادل خواهد بود.
سلامت جسم; احساس محبوبیت , در آرامش نفس تإثیر دارد و آرامش نفس نیز بدون شک در سلامت اعصاب و جسم تإثیر فراوانى خواهد داشت. جسم و جان کودکى که از محبتهاى گرم پدر و مادر اشباع مى شود و از آرامش نفسانى و اعتماد برخوردار است , بهتر از کودکى که فاقد چنین نعمت بزرگى است , رشد و پرورش مى یابد.
کودک در محیط گرم محبت , اظهار محبت را از پدر و مادر یاد مى گیرد , خوش قلب و خیرخواه و انسان دوست بار مى آید , چون طعم شیرین محبت را چشیده در فرداى زندگى حاضر است این آب حیات را بر دیگران نیز ایثار کند. چنین انسانى وقتى بزرگ شد , همین اظهار محبت را نسبت به همسر خود , نسبت به فرزندان خود و نسبت به دوستان و معاشرین و همه انسانها انجام خواهد داد. با محبتهاى گرم خود همه را شاداب مى گرداند و در مقابل , از محبتهاى متقابل دیگران نیز برخوردار خواهد شد.
به محبت کننده علاقه پیدا مى کند; چون انسان حب ذات دارد , علاقه مندان خود را نیز دوست مى دارد , نسبت به آنان خوش بین مى شود. وقتى کودک مورد محبت پدر و مادر قرار گرفت , متقابلا به آنان علاقه مند مى گردد.
پدر و مادر را افرادى قدرشناس و خیرخواه و قابل اعتماد مى شناسد و به حرف آنان بهتر گوش مى دهد. چنین پدر و مادرى بدون شک بهتر مى توانند در تربیت صحیح فرزندان خویش موفق باشند.
مصونیت از انحرافات; اظهار محبت , کودک را از ابتلإ به عقده نفسانى و احساس کمبود حقارت مصون مى دارد, برعکس کودکى که از محبتهاى گرم پدر و مادر محروم بوده, یا نیاز او درست اشباع نشده , در نفس خویش احساس محرومیت مى کند. نسبت به پدر و مادر و دیگران که او را دوست ندارند عقده نفسانى پیدا مى کند , چنین انسانى در معرض هر گونه انحراف و فسادى خواهد بود. به عقیده بسیارى از دانشمندان اکثر تندخویى ها , خشونت ها , لجبازی ها , زورگویى ها , بدبینى ها , اعتیادها , افسردگى ها , گوشه گیرى ها, ناامیدى ها , ناسازگارى هاى افراد , معلول عقده حقارتى است که در اثر محرومیت از محبت به وجود آمده است. در اثر این عقده حقارت ممکن است دست به دزدى یا قتل نفس یا طغیان بزند تا از پدر و مادر و مردمى که او را دوست ندارند انتقام بگیرد. حتى ممکن است خودکشى کند تا از وحشت دردناک محبوب نبودن نجات یابد.
q رشد و شکوفايي محبت
خداوند بزرگ و مهربان در ذات تک تک انسان ها روحي از جنس خود دميده است و با توجه به جهان پيرامون خود در ميابيم که سرتا سر اين جهان مملو از لطف و محبت اوست پس خداوند سرچشمه ي بي انتهاي محبت مي باشد که اين خصوصيت را در تک تک ما نيز به اندازه اي نهاده است.
خصوصيت هايي همچون علاقه به زيبايي ، پاکيزگي ، محبت و بسياري از خصوصيات نيکوي ديگر در ذات انسان ها يافت مي شود پس انسان از همان ابتدا محبت را ميشناسد ودر پي محبت به ديگران است و در دورانهاي متفاوت آن را به گونه هاي مختلف ابراز مي کند.براي مثال کودک در ابتدا به دنبال محبت به والدين خود مي باشد پس از گذشت زماني به دوستان خود سپس به همسر و فرزندان خود که البته بسياري از از اين موارد در عرض يکديگرند يعني شخص در عين حال به دوستان خود والدين خود وحتي ديگران مي تواند محبت بورزد.نکته ي مهم ديگرآن است که محبت نيز مانند همه ي صفات دروني ديگر انسان نياز به پرورش دارد ، مي تواند از همان ابتدا درصراط تکامل صعود کند يا برعکس مي تواند اصلاً شکوفا نشود ، در واقع شما اين گونه در نظر بگيريد که درذات همه ي کودکان ارتباط زباني موجود مي باشد حال براي شکوفا کردن آن به چه چيز نيازاست؟ سؤال خوبي است شايد تا حالا به اين مطلب فکر نکرده باشيد چون پدر و مادر از همان ابتدا سخن گفتن را با فرزند خود آغاز مي کنند ودر واقع اين توانايي را در کودک خواسته يا ناخواسته رشد مي دهند محبت نيز تقريباً مانند اين تواناييست با اين تفاوت که بستگي به حالات و رفتار ها دارد تا گفتگو البته فقط در مراحل نخستين که کودک از حالات چهره برداشت هاي خود را انجام مي دهد و ما به وضوح مي بينيم که با لبخند به صورت کودک ، کودک نيز لبخند ميزند .
همانطور که براي گفتن کلمه اي همچون “مامان” والدين چندين بار اين کلمه را برای او تکرار می کنند در واقع محبت نیز مانند یک درخت است که از همان ابتدا باید ریشه بدواند وگرنه زود خشک شده واز بین می رود وجای خود را به بیر حمی وسنگدلی می دهد تا آنجا که انسان حتی میتواند بدون هیچ دقدقه ی خاطری جان هم نوعان خود را بگیرد این امر در جهان امروز به وضوح دیده می شود .
سر چشمه ي محبت و خانواده
نياز انسان ها به محبت نيازي است انکار نا پذير و رفع آن نيز ضروري است خانواده هر شخص اولين و بهترين منبع براي ابراز محبت به وي مي باشد که مي تواند شخص را از کودکي مورد محبت قرار دهد در صورتيکه کودک از مهر و محبت خانوادگي برخوردار نشود واحساس بي کسي و ناامني مي کند که اين امر خود سبب انحطاط وسقوط در مراحل بعديست و حتي باعث وارد آمدن ضرباتي به روان شخص وپيامد آن جامعه را دامن خواهد زد.
در اين مرحله کمي با خود مي انديشيم تا به چند سؤال پاسخ دهيم…
_آيا در جامعه اي مي تواند خانواده نباشد ؟
_آيا شخصي که بدون محبت خانواده رشد نموده مي تواند به تکامل و تعالي دست يابد ؟
_آيا شخصي يا گروه خاصي ميتوانند جاي خانواده را پر کنند ؟
پاسخ به نخستين سؤال قطعاً خير مي باشد حتي در جوامع غربي نيز با وجود کمرنگي خانواده وجود دارد البته با چشم پوشي به بر خي از قوانيني که هم اکنون در کشورهايي مانند انگلستان تصويب شده .در پاسخ به سؤال دوم نيزقطعاً به يک جواب خواهيم رسيد و آن خير است به اين دليل که ما مي توانيم شخصي را در نظر بگيريم که بدون خانواده نمو پيدا کرده اولاً استعدادهايي که مي بايستي در اين شخص توسط عاطفه ي خانوادگي بالفعل شود صورت نگرفته و شخص سرشاراز عقده هاي دروني ميشود و پس از مدتي شخص با شکست روبرو میشود به عقيده ي روان شناس فرد اگر در محيط خانواده محبت و عاطفه نبيند در بزگسالي اين لغزش در عادتها و رفتارها و فرايندهاي رواني تاثير گذاشته وپس از مدتي اين ضایعه بر زندگی فرد تاثیر نا مطلوبی می گذارد.
پاسخ به سؤال سوم نیز منفی است بررسی هایی که اخیراً توسط پژوهشگران انگلیسی انجام شده نشان داده که خشونت و نا بهنجاری در بین کودکانی که بیشتر اوقات خود را با دوستان خود می گذرانند بیشتر از کسانی است که اوقات خود را در کنار خانواده سپری میکنند و همچنین نتایج حاصله در مورد فرزندان طلاق و بچه هایی که مدتی را در پرورشگاه سپری کردند گواهی بر همین امر است .
نقش محبت در تعالی و سعادت خانواده
كانون خانواده از سه ركن اساسى تشكيل مى شود كه عبارتند از:
1 – پدر
2 – مادر
3 – فرزندان
سلامت و استحكام روابط خانوادگى, اصلاح و پيشرفت جامعه را به دنبال دارد, اصلاحى واقعى و پايدار و پيشرفتى چشمگير و روزافزون. به ديگر سخن, روابط و مناسبتهاى اجتماعى, در درون خانه ها شكل مى گيرد و فرهنگ جامعه, انعكاسى از فرهنگ حاكم بر خانواده هاست. زندگى مشترك و خانوادگى براساس عناصر مختلفى استوار مى شود و در اين ميان نقش محبت و عواطف, بيش از هر چيز ديگر است.
پدر به عنوان مدير خانواده در راستاى برقرارى و استحكام اين عنصر, بيش از هر كس ديگرى مسوول است. اوست كه بايد اين اكسير حياتى را همواره در پيكره خانواده خود به جريان اندازد و اين كانون مقدس را هميشه با احساسات گرم و صميمانه خود, پرفروغ نگه دارد و ديگر اعضاى آن را بدين سمت هدايت كند.
مهرورزی با کودکان
محبت و مهرورزی یکی از نیازهای طبیعی و اساسی انسان است .کودک خردسال می خواهداو را درآغوش گرفته این سو و آنسو ببرند . وی مایل است با کسی بازی کند و کسی او را دوست بدارد و با او حرف بزند . اینها همه احتیاجاتی است که باید ارضا شود .
تحقیقات روانشناختی نشان داده است که پس از پایان سال اول زندگی کودک حضور کسی که همدم او باشد و در بازی هایش شرکت فعال داشته باشد ، به رشد روانی او کمک می کند . وقتی کودک در اغلب اوقات تنها و دور از تماس اجتماعی و برخورد محبت آمیز باشد ، رشد او کندتر می شود و ناهنجاری های روانی برای او پدید می آید . جدا کردن نابهنگام طفل از مادر و نتیجه آن یعنی احساس کمبود محبت ، تحول رفتار را یا به عقب می اندازد یا آن را مختل می سازد . هر چه کودک رشد می کند و بزرگتر می شود همچنان به محبت و مهرورزی نیازمند است . به ویژه در دوران بلوغ که احساس مهرورزی و ابراز محبت به دیگران در او شدیدتر می شود و حتما باید در خانه ، مدرسه و اجتماع گرمی و محبت ببیند تا شخصیت او بهنجار بماند . براین اساس ، بر والدین و معلمان ومربیان لازم است روش مهرورزی را نصب العین خود قرار دهند و از این طریق تربیت فرزند و متربی خویش را آسان گردانند و چه بهتر این که با زبان نیز مهر و محبت خویش را ابراز کنند ؛ زیرا به زبان آوردن مهر مایه ی تحکیم پیوند تربیتی حفظ این پیوند لازمه و زمینه تاثیر گذاری مربی در متربی است . مولوی شیوه مهرورزی و محبت را شیوه ای نافذ و ثمر بخش دانسته است که آدمی را از درون دگرگون می سازد و مربی با مهرورزی می تواند متربی را دلبسته خویش گرداند و زمینه تربیت پذیری او را هموار نماید و از این طریق اعتماد متربی را جلب کند تا او همه رازهای درون خود را با مربی باز گوید . مهرورزی آدمی را آماده می سازد که به تکالیف شاق تن در دهد .
اینک برخی از اشعار مولوی را در مورد محبت و مهرورزی در پی می آوریم :
از محبت دردها صافی شود / از محبت دردها شافی شود
از محبت مرده زنده می کنند / از محبت شاه بنده می کنند
این محبت هم نتیجه دانش است / کی گزافه بر چنین تختی نشست
مولوی تنها به نقش وثیق و عمیق محبت در دلبسته کردن دیگران و بنده نمودن آنان اکتفا نکرده بلکه رابطه متربی را با مربی رابطه جزء و کل دانسته است که با بریده شدن جزء از کل دیگر حیاتی برای جزء باقی نمی ماند گفت پیغمبر: شما را ای مهان چون پدر هستم شفیق و مهربان زان سبب که جمله اجزای مفید جزو را از کل چرا برمی کنید
جزو از کل فطع شد بیکار شد / عضو از تن قطع شد مردار شد
محبت به فرزندان
يكى از عوامل بسيار موثر در شكوفايى استعدادهاى كودكان, ابراز محبت به آنهاست.
شايد بتوان گفت كه لذت هيچ خوراكى براى كودكان به اندازه لذت محبت نباشد و هيچ نيازى هم در آنان بدان پايه از شدت و اهميت نيست. محبت, شالوده و اساس تربيت است و بدون آن, هر اقدامى در اين راه, بى نتيجه است.
گام اول, در تربيت فرزند, جلب اعتماد او به پدر و مادر و مربى است و اين امر, تنها با ابراز محبت ميسر است.
آمار بزهكاران نشان مى دهد كه اكثريت قريب به اتفاق آنان را كسانى تشكيل مى دهند كه از عواطف انسانى در كانون خانواده, بى بهره بوده اند و پدر و مادر آنان, يا بر اثر نادانى يا به خاطر مشغله زياد يا اختلافات خانوادگى, فرصت آن را نيافته اند كه بطور معقول, با فرزندان خود, رابطه صميمى و محبت آميز برقرار كنند. به قول شاعر:
ذات نايافته از هستى بخش
كى تواند كه شود هستى بخش
لكه ابرى كه بود زآب تهى
نايد از وى صفت آب دهى
تجربه و وجود نمونه هاى فراوان عينى نيز نشانگر آن است كه انسانهايى كه خود از محبتهاى پدرى يا مادرى يا هردو, محروم بوده اند و اين خلا محبت, از ناحيه ديگرى جبران نشده است, از اين بابت دچار كمبود هستند و از اينكه براى فرزندان خود, پدرى مهربان يا مادرى دلسوز باشند و بتوانند با افراد جامعه, سازگارى اخلاقى و رفتارى داشته باشند, عاجزند. بر اين اساس, در تعاليم اسلامى, محبت و اظهار دوستى و علاقه نسبت به كودكان يتيم, مورد توصيه و تإكيد بيشترى قرار گرفته است, تا بدين وسيله خلا محروميت از عواطف پدر و مادر, در حد امكان پر شود و فرزند, در آينده با مشكل روانى روبه رو نباشد.
گفتنى است كه اين قاعده, خالى از استثنا نبوده و انسان همواره و در هر شرايطى, از قدرت سازندگى و بارورى اخلاقى و تغيير شرايط عادى, در جهت اصلاح خود برخوردار است, ليكن بحث ما در اينجا يك بحث تربيتى است و در اين گونه مباحث, تكيه بر روى استثناها اشتباهى فاحش و جبران ناپذير است.
روزى رسول خدا صلى الله عليه وآله دو فرزند خود, امام حسن و امام حسين عليهماالسلام را بوسيد. اقرع بن حابس كه در مجلس حاضر بود, به پيامبر(ص) گفت: من ده بچه دارم و تاكنون هيچ يك از آنها را نبوسيده ام. آن حضرت فرمود: اگر خداوند عطوفت و مهربانى را از دل تو گرفته باشد, بر من چه باك؟! [1] در روايت ديگرى چنين آمده است: آن حضرت در جواب او فرمود: كسى كه به ديگران رحم نكند, مورد رحمت قرار نمى گيرد. [2]
از امام صادق عليه السلام اين گونه نقل شده است: شخصى خدمت رسول خدا صلى الله عليه وآله رسيد و عرض كرد: من هيچ يك از كودكانم را نبوسيده ام. وقتى او مجلس را ترك كرد, نبى اكرم(ص) فرمود: من معتقدم چنين شخصى اهل آتش است. [3]
روايات در اين زمينه بسيار است مانند :
امام كاظم عليه السلام فرمود: … خداوند عزوجل به خاطر هيچ امرى همچون پايمال شدن حقوق زنان و كودكان به خشم نمىآيد. [
q نقش محبت در تربیت
فرزندان شما بیش از آنکه به موعظه و سخن رانی نیاز داشته باشند به محبت خالصانه احتیاج دارند ، محبت غذای روح و جسم است که کل وجود فرد و استعدادهای او را بارور می کند .
پروردگار جهان بندگانش را دوست می دارد و دوستی او عامل رشد و تربیت آنان است و پلیدیها را از روح و روان انسان می زداید . در قرآن کریم بارها از محبت خداوند به بندگان یاد شده است ،‌ بندگانی که خود را در مسیر لطف خداوند قرار دهند . خداوند به عنوان مربی حضرت موسی (ع) می فرماید :
رشته محبت خویش را بر تو افکندم تا تحت نظر من تربیت و ساخته شوی . آیاتی از سوره آل عمران و اعراف و قصص نیز بر محبت تربیتی خداوند به بندگانش تأکید می کند .
اگر درصدد رشد فرزندان خود هستید به جای بمب باران کلامی محبت خالصانه خود را در قالب عمل به آنان تقدیم کنید ، چون کودک بر اثر محبت شکوفا می شود ،‌ گل می کند و به بار می نشیند و بر اثر خرده گیریهای بی مورد می پژمرد و به باتلاق فساد فرو می غلتد ، دخترانی که هرگز طعم محبت پدر و مادر را نچشیده اند با کمترین محبت خیانت پیشگان ، سرمایه خود را می بازند .
نگاه معنادار و تربیت
یکی از عوامل نیرومند تربیت نگاه است ، نگاه بیش از بمباران کلامی در رشد و تربیت کودکان مؤثر است ، نگاه در متون اسلامی نوعی رفتار است . ثواب و عقاب الهی را در پی دارد ، چون نگاه دو گونه است : آلوده و پاک هر کدام نقش مخصوص به خود دارد:
نگاه سازنده و پاک و محبت آمیز در قلب کودکان ، نور امید ، صفا و معنویت می ریزد و رشد و کمال ‌آنان را به ارمغان می آورد ، نگاه مهربانانه والدین به رخساره کودک و جوان ، نگاه فرزند به صورت پدر و مادر ، و همچنین نگاه کردن برادر به صورت بردار از عوامل مؤثر و کارآمد در زمینه تربیت است .
نقش نگاه در تربیت ، به آنچه بیان شد محدود نمی گردد .نگاه می تواند عامل پیشگیری و بازدارنده از خلاف و گناه باشد ، یک نگاه خشم آلود پدر یا معلم بیش از تنبیه جسمی در بازداشتن کودک از بزهکاری مؤثر است . از این رو مربیان با تجربه کمتر حرف می زنند و کمتر امر و نهی می کنند ، بلکه با قیافه و نگاه معنادار پیام تربیتی خود را به متر بیان انتقال می دهند ، اما نگاه آلوده و عصیان بار که نقش ویران کننده ای در خود فرد و دیگران می گذارد ، زمینه ساز جنایت ها و قتل ها می گردد ، از این رو نقش روانی و عاطفی کلمات
در ارتباط بین دو انسان ، واژه ها و کلمات گاهی نقش سازنده یا مخرب دارند .بعضی از کلمات روح انسانی را خراش می دهند و موجب شیارها و زخم هایی در دل انسان می گردند .
این زخمها گاهی کاری تر از زخم شمشیر و ماندگارتر از آن است و همواره مثل خوره روح آدمی را می خورد و منجر به بیماریهای عمیق روانی می گردد . کلمات و جملات ناسالم موجب ارتباط ناسالم و کلمات خوب و شاد موجب ارتباط سالم می گردد . گاهی کلمات ناسالم به طور ناخودآگاه در گفتار متداول والدین ، پیامهای نامناسب و پیامدهای مخربی به بار خواهد آورد و سبب تضعیف و تحقیر شخصیت و ‌آزرده شدن روح یکدیگر می گردد .
اظهارنظرها و کلمات ناهنجاری که در برخوردهای ارتباطی روزانه والدین رد و بدل می شود عزت نفس آنان را جریحه دار می سازد و تهدیدی برای ارتباط سالم خود و فرزندانشان خواهد بود . اختلالات ارتباطی بین زن و شوهر در سایر اعضای شبکه ارتباطی سرایت کرده و آثار تخریبی در روابط فرزندان با سایر افراد خانواده و اجتماع به جای می گذارد .
گاه اتفاق می افتد که زوجها سر یک مسأله کوچک و پیش پا افتاده ای جر و بحث فراوانی می کنند و سخنانی رد و بدل می گردد که قلبها را می آزارد و موجب جریحه دار شدن شخصیت طرفین و ایجاد نوعی رنجش عاطفی ، تعارض و اختلاف خواهد بود .
تشدید این عوامل ،‌ موجب شدت بحران در سیستم ارتباطی کودکان با یکدیگر و سایر اعضای خانواده خواهد شد و این اختلالات به صورت رفتارهای نابهنجار ، ‌در محیط خانه و مدرسه ظاهر می گردد اغلب پرخاشگریها افسردگیها ، کمروییها ، خودآزاریها ،‌ دیگر آزاریها ،‌ انزواطلبیها ، کم رغبتی به تحصیل ، بی دقتی و بی علاقگی به درس و سرانجام افت تحصیلی کودکان ، همه ناشی از اختلالاتی است که در شبکه ارتباطی خانواده به وجود آمده است .