فرهنگي را كه اسلام بنا نهاد :
فرهنگي را كه اسلام بنا نهاد ، حيات هدفدار است كه ابعاد زيبا جويي و علم گرايي و منطق طلبي و آرمان خواهي انسانها را بشدت به فعاليت رسانده و همه ي عناصر فرهنگي را متشكل مي سازد ، عنصر فرهنگ علمي را از عنصر اخلاق عاليه ي انساني جدا نمي سازد ، عنصر فرهنگ هنري را از عنصر فرهنگ ارشاد اقتصادي تفكيك نمي كند ،.
اين حكمت شامل هر گونه نمود و فعاليتي است كه مي تواند نيروبخش حيات هدفدار براي هر فرد و جامعه باشد . اولين بنيانگذار و حمايت كننده ي اصلي اين فرهنگ ، خدا است كه آدمي را با قلم و بيان و قريحه و ذوق و كمال جويي و كشف اصول پايدار در رودخانه ي هميشه در جريان رويدادها مجهز ساخت و با دو بال احساس و انديشه او را به پرواز در آورد .
نتيجه ي به وجود آمدن چنين فرهنگ هدفداري اين بوده كه :(( سه قرن بعد از مرگ پيغمبر ، شهر قرطبه ، يك ميليون جمعيت ، هشتاد مدرسه ي عمومي ( دانشكده ) ، و كتابخانه اي شامل ششصد هزار مجلد كتاب داشت و زبان عربي ، زبان علمي جهان شده بود . در اين هنگام اشاعه ي علم از نو شروع شد . زكرياي رازي ( 251-313) مرض آبله و همكار او ابوالقاسم خلف بن عباس زهراوي ( متوفي حدود 404) سلعه و امراض ستون فقرات را كاملاً توصيف كرد . ابن سينا ( 370 – 428) پرنس علوم ، دانش طب را در دنياي اسلام چنين رونق داده بود كه يكي از پادشاهان كاستيل كه آب در آورده بود . براي معالجه به شهر قرطبه نزد دشمنان خود رفت .
تأليفات محمد بن جابرين سنان بتاني ( متوفي 317) موجب افتخار كشور او است . بتاني مردي بزرگ ا زجمله ي اشراف بود و به بطلميوس ارادت مي ورزيد و خود او از لحاظ دقت در مطالعه ي تقويم اعتدالين از بطلميوس نيز پيش رفت و اول كسي بود كه در علم مثلثات جيب ( سينوس ) را جانشين وتر ساخت و از اين تغيير تمام مثلثات جديد نتيجه شد )) .
فرهنگ ادبي به معناي عام آن كه زبان گوياي هر گونه آرمان فرهنگي است ،بقدري در جوامع اسلامي تقويت شد و به صورت عامل خلاق درآمد كه مي توان گفت با تربيت مرداني نظير مولوي جلال الدين ،فرهنگهاي مفيد و سازنده ي ديگر اقوام و ملل تحت تأثير او قرار گرفت ، تا آنجا كه هر مكتب ادبي ،جهان بيني مولوي را عضوي از مكتب خود معرفي مي نمايد .
در صورتي كه در فرهنگهاي معمولي ساير جوامع چنين تشكلي وجود ندارد . اين جمله را كه (( تجدد ادبي و هنري پيشرفت علم را متوقف مي سازد )) دقت فرماييد .
آنگاه مبحث مربوط به اين عنوان (( ور شكستگي علم اعلام شد )) را در مأخذ مربوطه مطالعه نموده و ببينيد به چه نتيجه اي مي رسيد ، در صورتي كه اگر در ساختن و ادامه و تحولات فرهنگي ، ضرورت تشكل و اشباع لطمه ي ابعاد رواني انسانها منظور مي گشت ، بدون ترديد پيشرفت هيچ يك از عناصر فرهنگي به ركود و توقف ساير عناصر آن نمي انجاميد ، يعني تجدد ادبي و هنر پيشرفت علم را متوقف نمي ساخت و توقعات بي مورد از تجربه و مشاهده و همچنين بي اعتنايي به عنصر جهان بيني فرهنگ و ورشكستگي علم را علام نمي كرد .
در ابتداي اين مبحث گفتيم : (( فرهنگي را كه اسلام بنا نهاد . حيات هدفداري است كه ابعاد زيبا جويي و علم گرايي و منطق طلبي و آرمان خواهي انسانها را بشدت به فعاليت رسانده و همه ي عناصر فرهنگي را متشكل مي سازد ، )) . نمودهاي هنري در اندلس و هند و ايران و شام كه به اعتراف كارشناسان هنري در حد اعلاي زيبايي و مهارت ، تجسم يافته است ، نشان دهنده ي تحريك بعد زيبايي جويي در اسلام است .
در قرآن مجيد ،هفت مورد به وجود زيباي و ابسته به مشيت خداوندي اشاره شده
فرهنگ پذيري و عوامل آن :
امروزه اصطلاح (( فرهنگ پذيري )) و عوامل آن :
امروزه اصطلاح (( فرهنگ پذيري )) در زبانها و نوشته ها بسيار رايج شده است . و در اين زمان ، پديده ها و فعاليتهاي مخالف دين و اخلاق عالي انساني به نام (( فرهنگ )) در حال ورود و سرايت به جوامع ديني و اخلاقي است ، لذا نوعي وحشت و هراس ، انسانهاي شريف و با حيثيت را رد خود فرو برده است . براي تحقيق پيرامون (( فرهنگ پذيري و عوامل آن )) ، مطالبي را مورد بحث قرار مي دهيم .
مطلب اول ) آيا فرهنگ پذيري به طور مطلق غلط است ، يا به طور مطلق صحيح است ، منظور از مفهوم و عناصر فرهنگي كه مورد پذيرش قرار مي گيرد ، چيست ؟ بديهي است كه صورت سوم مسئله صحيح و دو صورت اول و دوم غلط است ، يعني نخست بايد ديد منظور از فرهنگي كه مورد پذيرش قرار مي گيرد چيست ؟ اگر منظور همان (( كيفيت يا شيوه ي بايسته و يا شايسته براي آن دسته از فعاليتهاي حيات مادي و معنوي انسانهاست كه مستند به طرز تعقل سليم و احساسات برين آنها در حيات معقول است )).
قطعي است كه چنين فرهنگي به جهت استعداد كمال جويي كه در بشر وجود دارد ، در هر زمان و مكان ، مطلوب همه ي جوامع بوده ، و بلكه استقبال شديد انسانها از اين فرهنگ ، در سرتاسر تاريخ بخوبي مشاهده مي شود . آشكارترين مصداق اين قاعده ، نهضت بسيار با عظمت و شگفت انگيز مسلمانان در قرن سوم و چهارم و پنجم هجري است كه در جوشش ذاتي براي ايجاد تمدن و فرهنگ و پذيرش قسمت بايسته ها و شايسته هاي آن از ديگر اقوام و ملل دنيا ، بزرگترين گام را برداشتند . آنها با تلاشي كه از سواحل درياي خزر تا كرانه هاي ) آتلانتيك برداشت كردند موفق شدند فرهنگ اصيل تكاملي و علوم را در جامعه ي خود از توقف و سقوط نجات بدهند قطعي است كه اين يكه تازان ميدان فرهنگ و تمدن ، در مسيري كه پيش گرفته بودند . به هر پديده ي كثيف و ضد اصول اخلاق انساني و ضد دين الهي كه به نام فرهنگ بود مي رسيدند . آنها را طرد نموده و حقايقي را به نام علم و فرهنگ مي گرفتند كه به سود عوامل مادي و معنوي (( حيات معقول )) انسانها بوده باشد . ( مطلب دوم ) منظور از پذيرش فرهنگ پويا و هدفدار ( تكاملي ) ، كه عملي واجب و لازم است ، آن نيست كه فرهنگ وارد شده از اقوام و ملل ديگر بدون تحقيق و تصفيه و تنها از روي تقليد بايد پذيرفته شود ، خلق را تقليد شان بر باد باد/اي دو صد لعنت بر اين تقليد باد .
در قبح تقليد و ناشايستگي آن – در صورتي كه امكان تحقيق باشد – هيچ تفاوتي مابين خوبي و بدي مورد تقليد وجود ندارد ، زيرا در هر دو صورت ، آدم مقلد از مورد تقليد بيگانه است . تنها فرقي كه دارد اينست كه اگر مورد تقليد يك حقيقت خوب باشد ، اثر طبيعي خود را اگر چه مقلد از آن آگاه نباشد . مي گذارد . اين معنا در فرهنگ ادبي ما با كمال وضوح منعكس شده است :
خدا خوان تا خدادان فرق دارد / كه حيوان تا به انسان فرق دارد
بدينسان از خدادان تا خداياب / زدانش تا به عرفان فرق دارد
مه تابان خور تابان يكي نيست / كه تابان تا به تابان فرق دارد
محقق را مقلد كي توان گفت / كه دانا تا به نادان فرق دارد
اگر جوامع ما اثل عدم جواز تقليد در موضوعات و مسائلي كه تحقيق در آنها امكان پذير است ،به طور جدي مراعات مي شد ، اين همه نوسانات و تغيير پذيري نظريات و آراء علمي در علوم انساني و معارف فلسفي و ديگر عناصر فرهنگي براي مردم پيش نمي آمد . توضيح اينكه در دورانها اخير فرضيات و نظرياتي بظاهر علمي در مسائل علوم انساني از مغرب زمين به جوامع اسلامي وارد شده كه مردم ناآگاه آن نظريات را به عنوان مسائل علمي كه كشف از واقعيتها مي كند ، از روي تقليد پذيرفته اند .
حال اگر كسي به آنها مي گفت : اين مسائل جنبه ي علمي ندارد ، بلكه مجموعه اي از فرضيات و حدسيات است كه بر مبناي ذوق پردازي ، يا علل ديگر علمي تلقي شده است ، او را مورد توبيخ قرار داده و مي گفتند : شما مخالف علم هستيد ! شما مرتجع هستيد ! گذشت ،آن زمان كه مردم با تخيلات يا كليات ذهني خود را مشغل و دلخوش مي داشتند ، امروزه ما با علم سرو كار داريم و علم است كه باعث پيشرفت ما خواهد بود اين ساده لوحان و گاهي غرض ورزان ، بدون تحقيق و بررسيهاي عميق ، با سوء استفاده از اصول كليه اي كه هيچ انساني منكر آنها نيست – مانند اينكه اينها مسائل علمي هستند ، نبايد با مسائل علمي مخالفت نمود – مردم جوامع را مجبور به پذيرش تقليدي آن مسائل مي نمودند . و چون پذيرشتها از روي تقليد بود ،لذا حتي موقعي كه آن مسائل در مغرب زمين از ديدگاه علمي مردود مي گشت و خلاف واقع بودند آنها براي خود دانشمندان آشكار مي شد ، اين مقلدان خود باخته دست از عقايد سابق خود برنمي داشتند و به اصطلاح در آسمان آبي و آفتابي تموز بر سقف خانه هاي مردم ناآگاه باران مي چكيد .
مطلب سوم ) انتقال فرهنگها از جوامعي به جوامع ديگر انواع گوناگوني دارد . از آن جمله :
انتقال فرهنگ ها :
1) انتقال فرهنگ مفيد و سازنده كه عبارتست ا زحقايق و واقعيات مربوط به ضرورتها و ارزشها و زيباييها و ديگر شيوه هاي شايسته ي (( حيات معقول )) انسانها ، اين گونه عناصر فرهنگي مانند علوم و صنايع و هنرهاي ارزشي پيشرو در مسير (( حيات معقول )) ، اخلاقيات والاي انساني ، عناصر و مختصات دين الهي بر مبناي فطرت پاك و غير ذلك ،نه تنها شايسته است كه همگان در انتقال آنها براي اقوام و ملل بذل مساعي نمايند ، بلكه از ديدگاه اسلام يك تكليف مذهبي براي هر فرد و گروهي است كه توانايي انجام دادن آن را دارد . منابع اسلامي درباره ي لزوم اين همكاري بسيار فراوان است . از جمله قرآن مي فرمايد :(( و براي نيكوكاري و تقوا با يكديگر همياري و كمك كنيد و به گناه و خصومت همكاري نكنيد . و هيچ نيكوكاري و تقوا در اين دنيا بالاتر از آن نيست كه آدمي در اشاعه و تعميم فرهنگ حيات بخش كوشش كند و بدين وسيله انسانها را از سقوط در منجلاب جهل و اضطراب و فقر و انواع نيازمنديها نجات بدهد )) . و از جمله احاديث ، حديث مشهور از خاتم الانبياء ، صلي الله عليه وآله و سلم ، است كه فرموده : الخلقُ كُلّهم عيال الله و اُحبُهم اليِه أَنفَعهُم لَهم ( مردم همگي خاندان خداوندي هستند و محبوبترين آنان در نزد خدا ، سودمندترين آنان است ، و يقيني است كه هيچ منفعتي براي محبوبترين آنان در نزد خدا ، سودمندترين آنان است ، و يقيني است ك هيچ منفعتي براي انسانها ضروريتر و مفيد تر از فرهنگهاي حيات بخش نمي باشد .
همه ي تواريخ تمدنها و فرهنگها چه آنها كه در مشرق زمين نوشته شده و چه آنهايي كه در مغرب زمين تأليف شده است ، اتفاق نظر دارند كه جوامع اسلامي در قرنهاي سوم و چهارم و پنجم هجري – زماني كه از سلطه گريها و خودكاميگيهاي طواغيت روزگارشان تا حدودي امان يافته بودند – فرصتي به دست آوردند تا با پذيرش عناصر فرهنگي اقوام و ملل آن دورانها ، بر گسترش تمدن و فرهنگ خويش بيفزايند ، و همچنين در منتقل ساختن عناصر مفيد فرهنگي و تمدني خود و آنچه كه از ديگران گرفته و تصفيه نموده بودند ، مفيدترين گامها را برداشته و به قول بعضي از صاحبنظران تاريخ ، علم و فرهنگ را در قرون وسطا از سقوط حتمي نجات دادند .
2) انتقال عناصر مفيد فرهنگ با هدف سوداگري اقتصادي يا سلطه گري به اين معني كه انگيزه و هدف جامعه اي كه داراي عناصر مفيد فرهنگي بوده و در صدد صادر كردن آن به ديگر جوامع است ، به دست آوردن منافع اقتصادي ،سياسي ، يا نوعي سلطه گري است ، نه عمل به آرمانهاي اعلاي انساني و تعميم ترقي و اشاعه ي فرهنگي مفيد . در چنين فرضي آن اقوام و مللي كه وارد كننده و پذيرنده ي فرهنگ هستند بايد حواس و تعقل خود را به كار انداخته تا در معامله اي كه مي خواهند انجام بدهند مشتي پديده هاي بي اساس به نام فرهنگ عايدشان نشود هك با گذشت روزگار اسباب پشيماني و اندوهشان را فراهم آورد . به قول نظامي گنجوي : بگفت آنجا به صنعت در چه كوشند / بگفت آن ده خرند و جان فروشند .
3) انتقال فرهنگ به انگيزگي اشاعه و ترويج آنچه كه يك جامعه يا گردانندگان آن ، به عنوان پيشتاز معرفي كردن خود به ديگر جوامع ،انجام مي دهد .
خطر اين گونه انگيزه هاي محقّرانه ، اگر چه در ابتدا محسوس و قابل توجه نيست ،ولي بدان جهت كه ريشه ي خودخواهي قبيح دارد ، ممكن است شاخ و برگها و ميوه هاي ضررباري به وجود بياورد : علاوه اينكه ممكن است مردمي كه فرهنگ را به آنان منتقل شده ، تحقير كرده و از آنها مطالبه ي پاداش نمايند ، يا آنها را وسيله ي اعتلاي نژادي قرار داده و بگويند : بله ،اصلاً بافت مخ ما با شما مردمي كه از فرهنگ ما استفاده مي كنيد فرق دارد : ما تكامل يافته تر از شما هستيم و مي دانيد كه مطابق قانون تكامل ، آن صنف يا گروه يا نوع كه تكامل يافته تر است مي تواند خود را هدف و ديگران را وسيله قرار دهد !
4-انتقال عوامل فساد و اصرار به جسم يا روح انسانها به نام انتقال فرهنگ مي تواند وقيح ترين فعاليت هاي بشر باشد كه ممكن است درباره نوع خود روا بدارد .با اين توضيح كه :به وجود آوردن و عرضه وسايل تحريك شهوات حيواني و اشباع غير قانوني آنها ,اگر چه در ظاهر زيباترين نمودهاي محسوس ومستند به انديشه ها و تلاش هاي علمي است ,ولي در واقع نوعي تباه كردن جانهاي انسانها است .
5- خلق و عرضه داستانها و افسانه ها و نقاشيها و ديگر نمود هاي بظاهر هنري براي پوچ نشان دادن زندگي انسانها ,مساوي با نابود كردن جانهاي انسانها است واگر چه مهارت و ابداع و انديشه درباره آنها در عاليترين درجه بوده باشد .
6-ايجاد و اشاعه هر گونه اثر هنري كه منجر به پايين آوردن و تحقير شخصيت انسانها مي شود ,هر چند كه در نهايت جذابيت و شگفت انگيز باشد ,نوعي قتل نفس محسوب مي گردد .
7- كوشش در جهت ترويج بيفكري نسبت به مسائل اجتماعي و اهميت ندادن به درد هاي مردم و بينواييها ,اگر چه نمود هاي فرهنگي ,اين بي فكري را به بهترين وجه نشان دهند .
8- هر گونه تلاش و تكاپو براي نفي آزادي مسئولانه از انسانها و سلب كرامت و حيثيت وحيات شايسته آنان ,در هر شكل و به هر وسيله هر گونه فعاليت به ظاهر فرهنگي كه انجام بگيرد ,به نابود كردن ارواح انسانها منتهي مي گردد .
9- هر سعي و فعاليت به ظاهر فرهنگي براي غافل كردن انسانها نسبت به مبدا و معاد و ابديت ,مساوي با سعي و فعاليت براي كشتن روحيه ي هدف گرايي انسان است .حال مي توانيم بفهميم كه در عرصه حيات انسانها چه كشت و كشار هايي انجام مي گيرد و به قول جبران خليل جبران قاتلان ارواح انسانها نه تنها با كمال بي خردي مشغول عيش و نوش هستند ,بلكه اساساً به عنوان قاتل معرفي شده و حركت بي جان كشته شده ها گريبان آنها را نمي گيرد
العدل في الارض يبكي الجن لو سمعوا / به ويستضحك الاموات لو نظر وا
والسجن والموت للجانين ان صخروا / و المسجد و الفخر و اللللاثراء ان كبر وا
فسارق الزهر مذموم و محتقر / و سارق الحقل يدعي الباسل الخطر
و قاتل الجسم مقتول بفعله / و قاتل الروح لاتدري به البشر
(عدالت در روي زمين اجنه را به گريان مي اندازد اگر آن را بشنود و مردگان را به خنده وا مي دارد اگر به آن عدالت بنگرند × زندان و مرگ براي آن جنايتكاران است كه كوچك و ناتوان باشند ,و عظمت و افتخار و ثروت نصيب جنايتكاران بزرگ و نيرومند است
×آن كس كه شاخه گلي را بدزد ,مورد توبيخ و محقر است ,در حالي كه دزدي كه خود مزرعه را بدزد قهرمان و با اهميت تلقي مي گردد ×كسي كه جسمي را به قتل برساند به مجازات آن كشته مي شود ,در حالي كه قاتل روح انسانها به راه خود مي رود و هيچ بشري هم حساسيتي به او نشان نمي دهد .)
تغيرات فرهنگي در دنياي امروز
پل ج . بهانان در مقاله خود مي نويسد :
((از نيمه دوم سالهاي 1800 تا كنون سرعت تحولات فرهنگي افزايش سريعي پيدا كرده است و اين افزايش به علت پيشرفت هايي است كه در زمينه صنعت و تكنولوژي به وجود آمده است ,مبادلات فرهنگي نيز گسترش بيشتري يافته است .اختراع هواپيما ,فيلم و سينما ,راديو و تلوزيون و از اين قبيل باعث تماس هاي مداوم فرهنگها و آداب و رسصوم آنها در سراسر جهان شده است .آدمي در هر شهر كه باشد مي تواند همزمان از موسيقي جاز آمريكايي ,فوتبال انگليسي ,و كيمونوي ژاپني لذت ببرد .
به نظر مي رسد كه گسترش مبادلات فرهنگي در تمهيد تدوين يك فرهنگ جهاني است و اين گونه تصور مي شود كه بسياري از اختلافات مردم جهان در حال از بين رفتن خواهد بود .
بعضي از اين مي ترسند كه اين گردش به سمت محروميت انسان از آداب و رسومي كه سالها از آنم لذت برده است ,باشد .
عده اي ديگر بر اين باورند كه گسترش فرهنگ جهاني تنوع بيشتري در اختيار افراد قرار مي دهد ,سيماي فرهنگ متنوعي كه اكنون در جهان وجود دارد ,در همه جا زندگي را غني و سرشار تر مي كند .
چند مسئله مي توانيم درباره مطالب فوق مطرح نماييم :
اول .اينكه به تفكيك صنعت وتكنولوژي در فرهنگ اشاره شده است .اين از يك نظر قابل توجه است ,زيرا ماهيت صنعت و تكنولوژي زمينه كلي ارتباط علمي محض و تصرف انسان را با اجزا ء طبيعت براي جلب سود و دفع ضرر مادي فراهم ساخته ,متاسفانه ابعاد ارزشي صنعت و تكنولوژي تحت تاثير اصل سود و زيان قرار گرفته است .
دوم ,پيشرفت وسايل ارتباط فرهنگ ها با يكديگر ,موضوع بسيار مهمي است كه در گذشته وجود نداشته است .اگر اين ارتباطات و تماس ها با دقت و محاسبات منطقي برقرار نگردد ,به احتمال بسيار قوي ,مشكلاتي را در جوامع به وجود خواهد آورد ,زيرا چنان نيست كه هر آنچه امروز به عنوان فرهنگ براي مردم تلقين مي شود ,مورد قبول عقل و پذيرش احساسات پاك بشري بوده باشد .اگرقانوني عام ومانند حقوق جهاني بشر ,براي جوامع وضع شود كه در عين حال كه تصفيه و تحقيق و تنظيم عناصر فرهنگ را براي به كاربستن آنها در مسير تكامل بشري به عهده گرفته واز ورود پديده هاي مبتذل و ترويج فعاليت كثيف و ضد اخلاق به نام فرهنگ ,به هر وسيله اي كه باشد ,جلوگيري نمايد,اميدي به بقاي فرهنگ هاي اصيل ,و شرف و حيثيت انساني ,و زندگي با يك حيات شايسته وجود خواهد داشت ,در غير اين صورت ,بايد منتظر فناي انسانيت ,مانند يك نتيجه قطعي بود .
سوم (( به نظر مي رسد كه گسترش مبادلات فرهنگي در تمهيد تدوين يك فرهنگ جهاني است و اين گونه تصور مي شود كه بسياري از اختلافات مردم جهان در حال از بين رفتن خواهد بود .))
اين مسئله به اين سادگي ها كه مطرح مي شود نيست .با دقت در بررسي مسائل فرهنگي در دوران معاصر و مديريت هاي جوامع امروزي و اختلافات انواع قدرت ها و سلطه هايي كه امروزه در دنيا در جريان است ,كسي نمي تواند احتمال تاثير سرنوشت ساز قدرت ها را در قبو لاندن فرهنگ جوامع نيرومند ,منتفي بسازد .از طرف ديگر ,فرهنگ هاي اصيل و سازنده انديشه و احساسات .والا و ارواح انسانها ,در جوامع صنعتي امروز بسيار عقبتر از تكنولوژي و مختصات آن حركت مي كند .اين يك واقعيت است كه از آقاي پروفسور بهانان در همين مقاله با كمال وضوح مي شنويم .اين مرد محقق مي گويد ((بعضي از دانشمندان علوم اجتماعي معتقدند كه بسياري از معضلات اجتماعي به اين علت به وجود مي آيد كه بعضي از قسمت هاي يك فرهنگ كند تر از ساير قسمت ها تغيير پيدا مي كند .كلمه عقب افتادگي فرهنگ از آنجا ناشي ميشود كه بعضي از قسمت هاي يك فرهنگ تمايل پيدا مي كند كه به دنبال قسمت هاي ديگر حركت كند .در تاريخ ايالات متحده آمريكا بسياري از عقب افتادگي ها در زمينه انديشه ها ,رسوم و مسائل غير مادي بوده است .دانش و تكنولوژي به قدري سريع تحول پيدا مي كند كه اغلب از فرهنگ مسائل غير مادي پيشي مي گيرد و آنها را عقب مي راند ))
امكان منتقل شدن عناصر فرهنگي ا يك جامعه به جامعه ديگر
1- خداوند متعال با حكمت بالغه ي خود واقعيات هستي را در اختيار تكاپوگران واقع جو مي گذارد و به مقتضاي رحمانيت عظما –همچنانكه در منابع اصيل آمده است – هيچ كار و تلاش هدفدار و مثبت را بي نتيجه نمي گذارد .آيات قراني در چند مورد تلازم نتيجه و كار را گوشزد نموده است .((و نيست براي انسان جز كار و كوششي كه كرده است .و قطعاً نتيجه كار و تلاش آن ديده خواهد شد )) ((هر كس به مقدار ذره اي كار خير انجام بدهد آن را خواهد ديد و هر كس به مقدار ذره اي كار شري انجام بدهد ,آن را خواهد ديد )),لذا همه انسانها را آماده دريافت واقعيات نموده و عامل اساسي آن را كار و كوشش قرار داده و مطابق اين اصل الهي –انساني مقر فرموده كه هر كسي و هر قومي كه براي فهم واقعيات و به دست آوردن آنها هر اندازه تلاش و فعاليت نمايد ,به همان مقدار به نتيجه خواهد رسيد .اين اصل الهي – انساني ,عناصر مفيسد فرهنگي را در اختيار اقوام و ملل مي گذارد و همگان مي توانند از آنها استفاده كنند ,چنانكه در روايتي معروف از پيامبر عظيم االشان اسلام نقل شده است كه فرمود :اطلبوا العلم ولو بالصين (علم را بجوييد اگر چه در حين باشد ).مسلمانان با اعتقاد به اين اصل بود كه در همالن اوايل ظهور اسلام تلاش جدي را در راه وصول به عناصر عالي فرهنگي در ديگر اقوام و ملل شروع كردند و در قرن سوم و چهارم هجري نه تنها از حقايق فراواني از فرهنگ علمي و جهانبيني ديگران اطلاع پيدا كردند ,بلكه آنها را به دست آورده و بارور ساختند و كشفيات بسيار با اهميتي در زمينه علوم وجهان بيني ها به آن حقايق اضافه نمودند و آن دو را به اوج عالي رسانيدند .با نظر به اين مطالب است كه مي توان گفت :اسلام بيه هيچ وجه از بهره برداري از عناصر سازنده فرهنگي ,كه بارزترين آنها علم به عنوان وسيله وصول به واقعيات است ونه تنها جلوگيري نكر د ,بلكه شديداً مورد توصيه قرار داده است .دئر نتيجه به طور جزم بايدئ گفت :اسلام پذبرنده ي هر عنصر فرهنگي است كه در كشف واقعيت به بهره برداري از آن وموثر باشد .
يك مسئله بسيار ضروري كه بايد مورد توجه علماي انسان شناسي قرار بگيرد ومي توان گفت :بدرستي براي انسان شناسي جنبه حياتي دارد ,تفكيك مسئله علمي واقعي –كه با دلايل قطعي ثابت شده است – از مسائلي كه در بوته فرض و تئوري ,دوره ي اثبات و نفي را مي گذراند :به اين معني كه اين مسائل براي توضيح پديده با علت يابي آن مطرح شده اند ,ولي به مرحله اثبات يا نفي قطعي نرسيده اند .طرح و بررسي درباره اين دسته از مسائل در قلمرو و انسان شناسي با همان عنوان فرض و تئوري وامريست بسيار شايسته .انتقال اين گونه مسائل فرهنگي براي گسترش علوم انساني و وارد شدن آنها در يك جامعه ي طالب رشد كمال ,كاملاً مفيد است .
2-مقدار فراواني تفسير و توجيه در مفاهيم و مسائل انساني در جوامعي مانند جوامع غربي زمين امروزي به وجود آمده است كه ناشي از شناختهايي است كه درباره ماهيت انسان مي باشد .اين شناختها به طوري مقبولي يافته كه ازنظر عده اي قابليت تفسير انسان را پيدا كرده و در نتيجه تفسير و توجيه و مسائلي را به دنبال خود آورده است .براي مثال :شناخت درباره ماهيت انسان كه ((اشتياق شديد به حداكثر لذت يابي در طبيعت انساني ,اصالت دارد .))- بخصوص پس از تاييد فرويد ,اين مسئله قيافه اي ظاهراً علمي به خود گرفته و موجب شده است كه مفاهيم و مسائل انساني با تفسير و توجيه مناسب با طبيعت لذت پرست انسان در فرهنگ مغرب زمين به قدري شيوع و رواج پيدا كند كه تقريباً همه سطوح حيات انسانها را به استسناي رشد يافتگان حقيقت جو كه اقليت اسفناكي را تشكيل مي دهند ,فرا بگيرد – اين موارد وظيفه حتمي جامعه رو به كمال و رشد است تا با دقت كامل در پي علت يابي تفسير و توجيه در مفاهيم و مسائل انساني مفروض برآمده و به تحقيق و كاوش جدي بپردازد ,تا ببيند آيا واقعاً طبيعت انساني لذت پرست است ؟و اگر چنين است آيا لذت شخص در خوشيهاي حيات طبيعي محض است ؟آيا لذايذ عقلاني و معنوي جزء لذايذ نيست ؟آيا مي توان جامعه اي از انسانها را فرض كرد كه لذايذشان بر مبناي آلام و ناگواريهاي ديگران استوار نباشد ؟يا حقيقت چنين نبوده است ,بلك اين اشخاص بعدي از ابعاد انساني را كه شايد بتان گفت :حتي در طبيعت وي نيز وجود ندارد وگرفته ,به قدري آنرا با بازيگريهاي شرايط ذهني و مساعدت عوامل محيطي و اجتماعي و سياسي بزرگ نموده و تقويتش كرده اند كه براي ساده لوحان به عنوان عنصر اصيلي در طبيعت آدمي تلقي شده است .اين جريان نا بجا باعث شد كه زر بناي فرهنگ مغرب زمين در اين دوران ,بدون در نظر گرفتن اصل لذت قابل فهم نباشد .
3-بعضي از عناصر فرهنگي معلول خصوصيتهاي ناشي از نژاد و محيط خاص اقوام و ملل بوده و از مباني اصيل انساني و جهاني بر خوردار نيستند ,مانند اخلاقهاي تابو و رسومهاي قبيلهاي و تفسير هاي خاص شئون فرعي زندگي ,با نظر به تعريف فرهنگ از ديد گاه اسلام (فرهنگ خلاق و هدفدار )مسلم است كه نه تنها اسلان نمي تواند براي انسانشناسي از عناصر فرهنگي فوق استفاده نمايد ,بلكه حتي نمي تواند آنها را به عنوان پديده هاي مطلوب فرهنگي مورد توجه قرار بدهد
4- برخي ديگر از عناصر فرهنگي وجود دارد كه آرمانهاي معقول انساني با آنها تطبيق پيدا مي كند .براي مثال در فرهنگ مذهبي اقوام و ملل مي نگريم ,مي بينيم كه عناصر برخي از فرهنگ ها از ديد گاه ديگران ناچيز و بلكه نامعقول مي نمايد :با تجزيه و تحليل منطقي درباره عناصر اين فرهنگ ها به اين نتيجه خواهيم رسيد كه انگيزه و هدف اساسي از آن عناصر ,در اصل آرمان بسيار والا و معقولي داشته است ولي طرز تفكرات محيطي و بازيگريهاي شرايط ذهني ,آرمان مذبور را تا حد يك پديده ناچيز و نامعقول تنزل داده است .در پرستشهاي متنوعي كه متوجه به مقام شامخ الهي است ,با اين پديده روبرو هستيم .بعضي از آيات قران نيز به اين مطلب اشاره دارد .
يكي از عمومي ترين آرمانهاي انساني كه در تطبيق به موارد و پديده هاي پست و نامعقول تنزل پيدا مي كند ,عدالت است – كه در مفهوم عام خود از مقبوليت عامه در همه جوامع و ملل و در همه دورانها بر خوردار است .با نظربه جريان قانون براي زندگي كه در همه دورانها و براي همه مردم مطرح بوده است ,هيچ استثنايي در تاريخ طولاني بشر در مقبوليت عدالت مشاهده نمس=ي شود ,زيرا همين كه قانون ميان دو انسان كه همزيستي دارند ,مطرح شود ,همه حركات و پديده ها و شئون زندگي آن دو فرد ,يا مطابق قانون ظهور مي كند ويا مخالف آن.(فرض اين است كه مورد تعرض قانون باشند ) اگر مطابق قانون باشد ,عدالت :واگر مخالف آن باشد ,ظلم و انحراف محسوب مي شود .در عين حال مي دانيم كه همين عدالت است كه در دست خود خواهان و اقويا و نادانها تنزل پيدا مي كند و به شكل يك پديده ضد عدالت و نامعقول در مي آيد .انتقال اين تطبيقات به عنوان عناصر فرهنگي به قلمرو و انسان شناسي ,هيچ نتيجه اي جز مسخ كردن انسانهايي كه آنها را مي پذيرند ,ندارد .
فرهنگ زدايي به جاي تعميم فرهنگ
متاسفانه در دوران ما (اواخر قرن بيستم ):منحني فرهنگ به جاي اعتلاي عناصر فرهنگي مشترك و رشد و تعالي فرهنگ هاي اختصاصي جوامع نزول و سقوطي را نشانمي دهد كه نقطه ي عطف آن ,جوامع بزرگ صنعتي دنياست و كسي جز خود كامگان قدرت پرست و سلطه جو عاقبت آنرا نمي داند .اگر اين منحني جدي تلقي شود و قوس نزولي آن ادامه پيدا كند :اگر موفق شود بشريت را به عقب بر گردانده و در غار نشيني رهايش كنند ,جاي بسيار سپاس گذاري خواهد بود .اين قوس نزولي با كلمه فرهنگ جديد نامگذاري شده است و معني آن استخدام همه تكاپو ها و تلاش هاي علمي و هنري براي رايج اشباع همه ي غرايز حيواني و دور كردن مردم اخلاق والاي انساني است .
نام صحيح اين مفهوم (ضد فرهنگ )و نام ديگرش فرهنگ زدايي از جوامع انساني است . اين پديده درصدد است تا آخرين ضربه را به انسان و انسانيّت وارد بياورد, نخست حقايق انساني و ارزشهاي اصولي را از بين ببرد, آنگاه نظام مقدس خانوادگي را متلاشي بسازد و سپس به فكر بيهوده بودن وجود كره ي زمين در منظومه ي شمسي افتاده و آن را از بين برده . خداوندا , بار الهي , مهربان پروردگاري , بار ديگر بشريت و زندگي آن را با تقويت عقل و وجدان در درونشان از دست تخريب كنندگان ارزشهاي انساني و فرهنگ زدايان عالم بشريت نجات بده .
فرهنگ جهاني :
وجود فرهنگ جهاني با جهاني بودن چهار حقيقت با اهميت و بنيادين :
1) اقتصاد جهاني بشر 2) قدرت جهاني بشر
3) حقوق جهاني بشر 4) سياست جهاني بشر , ارتباط شديد دارد .
فرهنگ و شخصيت
شخصيت تركيبي از ميراث بيوليژيك ,محيط فيزيكي ,فرهنگ و تجربه ي گروهي و تجربه هاي انفرادي است .هر فرد از طريق مشاركت اجتماعي به تصويري از خويش دست مي يابد .شخصيت يك فرد تمام ويژگي هاي رفتاري او را شامل مي شود و شخصيت هر كس متفاوت از ديگري است .
بچه اي كه از مادر زاده مي شود ,هيچگونه اطلاعاتي از جهان خارج ندارد .ذهن او خالي از هر گونه انديشه اي است بر اثر تماس با محيط و اطرافش است كه كودك صاحب انديشه و تصاوير ذهني مي شود و رفتار هاي موافق افراد جامعه مي سازد .كودك بر اثر ايجاد روابط بين افراد جامعه و وظايفي كه به وي واگذار مي شود شخصيت خود را سازمان مي بخشدو بر اساس انتظارات جامعه ,شخصيت خود را قوام مي بخشد .در اينجاست كه جامعه نقش حساس و اصلي خود را بازي مي كند .درست است كه عامل ارثي و بيولوژيكي ضميمه شخصيت است ولي در نهايت امر ,محيط اجتماعي است كه شخصيت ها را قوام مي بخشد و آنها را به شكلي كه مي خواهد در مي آورد .بنابر اين براي تبين چگونگي شخصيت افراد جامعه بايد به خود جامعه و فرهنگ آنها توجه كرد .از اين روست كه افراد هر جامعه روحيه و رفتارهاي خاصي دارند و روحيه و رفتار جوامع مختلف با يكديگر متفاوت است .فرهنگ در حالت كلي ,بنيان شخصيت افراد را در جامعه مي ريزد اين امر سبب مي شود كه جوامع با توجه به فرهنگ خاص خود ,داراي افرادي با شخصيت هاي معين و مشخص باشند و از اين طريق افراد يك جامعه در مقابل افراد جامعه اي ديگر داراي فرهنگ و شخصيت خاص مي باشند .به همين علت است كه رفتار و كردار و عقايد فرد ايراني با فرد هندي متفاوت است از طرف ديگر ,در درون جامعه ,افرادي داراي شخصيت هاي متفاوتي هستند .علت اين امر را باز در ماهيت فرهنگ و جامعه مي يابيم .وجود خرده فرهنگ ها يا فرهنگ هاي فرعي در فرهنگ كلي موجب پيدايش شخصيت هاي متفاوتي در افراد جامعه مي شود .
خرده فرهنگ subcultre (پاره فرهنگ part sub culture ) :
پاره فرهنگ عبارت است از فرهنگي كوچكتر در داخل يك فرهنگ بزرگتر ,كه علي رغم ويژ گي هاي خاص آن به عنوان جزئي از يك نظام فرهنگي گسترده به حساب مي آيد .
انواع پاره فرهنگ ها : 1- پاره فرهنگ هاي منطقه اي 2- پاره فرهنگ هاي مبتني به طبقات اجتماعي 3- پاره فرهنگ هاي نژادي 4- پاره فرهنگ هاي ملي يا قومي 5-پاره فرهنگ هاي مذهبي 6-پاره فرهنگ هاي شغلي 7- پاره فرهنگ هاي گروهي 8-پاره فرهنگ هاي انحرافي (معتادين ,هيپي ها و…)
هر خرده فرهنگي داراي ارزش ها ,نمادها ,باور داشتها و هنجارها ,جهان بيني ها و شيوه هاي زندگي ويژه اي است كه در داخل نظام فرهنگي مسلط وحاكم بر جامعه پديد مي آيد از ويژ گي هاي فرهنگ هاي جوامع بشري اين است كه همگام با تحول و تكامل جامعه و پيچيده تر شدن روابط اجتماعي و تقسيم كار تعدد وتكثير مي يابند چنين رفتاري ممكن است از تعارض بين خرده فرهنگ ها و فرهنگ جامعه بكاهد ويا بر عكس ,ستيز فرهنگ ها را تشديد كند .
اليناسيون فرهنگي
اليناسيون (ALIE NATION)در لغت اصطلاحي است كه از اعتقاد عوام در تفسير بيماري جنون حكايت مي كند.بدين معني كه معتقد بودند كه جنون بيماري است كه از حلول جن در انسان ناشي مي شود و عقل او را مي برد و به جاي روح او مي نشيند و انسان را فاقد شخصيت انساني خويش مي سازد و در وي ,بجاي ((خود او ))((جن)) جانشين مي گردد .اين اصطلاح را فلاسفه و انسان شناسان دو قرن اخير در فلسفه و جامعه شناسي بكار گرفته ايد و آن بررسي حلول يك وجود بيگانه در انسان است بگونه اي كه انسان در اين حالت ,بيگانه اي را بجاي ((خود)) احساس مي كند ودر نتيجه خود را گم مي نمايد و نوعي
((مسخ ماهوي )) در او پديد مي آيد .حال اگر اليناسيون را ((حلول ديگري در خود ))ترجمه كنيم مي توان گفت كه در اين شرليط ,عناصري كه سازنده فرهنگ و روح ملتي ديگر بوده اند ,در فرهنگ و روح ما حلول كرده و ما را به سوي ((از خود بيخودي ))كشانده اند شك نيست كه ورود اين عناصر هرگز دليل بر بيماري از خود بي خود شدن ومسخ وجودي يك ملت نيست بلكه ,چه بسا عامل غني شدن و پويش و قوت فرهنگي و معنوي وي گردند ولي چگونه اين ((ورود ))است كه مرز بيماري و عافيت را مشخص مي سازد .اگر ملتي بر روي پايه هاي نهادي وجود خود ايستاده باشد و در حال خود آگهي و آزاديو بر اساس احساس نياز و پسند خود به ((اقتباس ))و ((انتخاب)) اين عناصر از خارج بپردازد ,بي شك به رشد حقيقت و شكوفايي و سرشاري فرهنگي و گسترش وجودي خود رداخته است ,اما اگر با حالات ((خيگري ))و ((خود باختگي )) و يا ((فشار ))و((هجوم ))و يا درشرايط ((وابستگي)) و ((انحلال))در وجود غالب غير به تقليد جبري و يا به گونه ((تشبيه به غير )) و ((كتمان خويش )) خود را در برابر هجوم وغلبه فرهنگ و روح بيگانه رها كند و يا بكوشد كه خود را به بيگانگي بيارايد و بدان تفاخر نمايد و يا در برابر حلول شخصيت بيگانه به تسليم و رضا تن در دهد ,در اين صورت ,از نظر شخصيت يك بيمار است .بلكه اقتباس مي كند خود آگاه آزادي است كه عناصر مورد نياز خود را از خارج بر مي گزيند و براي تكميل وجودي خود ,اين عناصر را در بناي شخصيت خود به كار مي گيرد و در اين ((استخدام ))كه عناصري را جذب مي كند ,را به دلخواه خود تغيير مي دهد و اين بزرگترين عامل يشرفت فرهنگي يك ملت است .از طرفي ,پا در گليم خود پيچيدن و درها را بر روي هر نسيمي كه در جهان مي وزد بستن و از هر چه در وراي ما مي گذرد بريدن , نتيجه اش فقر معنوي و مادي و ركورد اجتماعي و ناچار,جمود ذهني و توقفي كه در آن تنها تعصب هاي ارتجاعي و كهنه پرستي و تنگ نظريهاي بومي رشد مي كند كه ثمره نهايي آن دور افتادن از زمان و صحنه جهان است .
سرمايه فرهنگي
آنچه اكنون به نام فرهنگ ايراني و فرهنگ اسلامي از فلسفه ,قصه ,اساطير ,هنر حكمت ,كلام ,مذهب و عرفان و .. بر روي هم انباشته شده ,مجموعه فرهنگ ماست اينها ساخت يك فرد گروه ,يك نسل و يك دوره نيست ,درست مثل منابع زير زميني ,مثل جنگل (با درخت ها حيوان ها و هر چه هست )كه در اثر پنجاه هزار سال فشار طبقات زير زمين تبديا به نفت مي شوند و اين نفت زائيده فشاري خاص و طبقه اي خاص نيست ,بلكه زائيده تمام تحمل و دگرگون شدن اين ماده است و در شرايط خاص تحت الارض در طي صد هزارسال فشارتكميل مي يابد بنابر اين ,فرهنگ ايراني و اسلامي –مثلاً – نه تنها متناسب با زمان ماست ,نه تنها متناجس با نژاد ماست و با خصوصيات قومي ما ,بلكه اصولاً ريشه در اعماق تاريخ ما دارد .اما فرهنگ موادمعدني و اختصلصي جامعه نيست كه از ذاتش جدا باشد و چون بر گيرنش فقط جامعه را فقير كند وفرهنگ صفت ذاتي جامعه است ,نه يكي از موارد با سرمايه هايي كه در كنار يا در ميان جامعه باشد ,فرهنگ ((چگونه بودن )) جامعه است ,ماهيت اجتماع بر ماهيت معنوي ك قوم و نژاد است .اگر طرح مهندسي را بگيري ,تو نيز صاحب آن طرحي ,اما مهندس طرحش را دارد و مسخ هم نشده است ,سر مايه اي را از دست داده ,اما مغزش همچنان كارمي كند .اما اگر كسي فرهنگ را از يك نفر از يك ملت ,از يك نژاد و از يك تاريخ بگيرد ,آن نسل را فقير نكرده .مسخ كرده ,دگرگون و((عوضي)) اش كرده است .اين است وقتي كه فرهنگ را از انسان با فرهنگ و خداگاه و داراي ثروت و غناي انساني مي گيرند ((فرهنگ زدايي ))اش مي كنند ,فرهنگ را از او استخراج مي كنند و دور مي اندازند و ((فرهنگ ))اش مي كند ,وجودي (خالي )مي شود ,درست به صورت يك مجسمه – مانكن هاي گچي – در مي آيد كه تصوير و رنگ پذبر است ,هر لباسي را كه بخواهند به سادگي تنش مي كنند و پشت ويترينش مي گذارند . وقتي فرهنگ را از انسان مي گيرند ,(انسان بودن )و خصوصيات ذاتي و قومي و فرديش را از او مي گيرند و به صورت لشي در مي آورند كه تعريف جامع و مانع و منطقي اش اين است :وزن +قد و ديگر هيچ .