عبید زاکانی :
عبید زاکانی از شعرا و نویسندگان فارسی‌زبان قرن هشتم هجری قمری است. عبیدالله ملقب به نظام‌الدین از صاحبان صدور خاندان زاکان قزوین است و اشعار خوب و رسائل بی نظیری دارد. عبید در سال (۷۷۲ هجری قمری) درگذشت.
عباس اقبال در مقدمه دیوان عبید می‌نویسد:
از شرح حال و وقایع زندگانی عبید زاکانی بدبختانه اطلاع مفصل و مشبعی در دست نیست. اطلاعات ما در این باب منحصر است به معلوماتی که حمدالله مستوفی معاصر عبید و پس از او دولتشاه سمرقندی در تذکره خود، تألیف شده در قرن ۸۹۲ ه.ق.، در ضمن شرحی مخلوط به افسانه در باب او به دست داده و مؤلف ریاض العلماء در باب بعضی از تألیفات او ذکر کرده‌است. معلومات دیگری نیز از اشعار و مؤلفات عبید به دست می‌آید. از مختصری که مؤلف تاریخ گزیده راجع به عبید نوشته‌است مطالب زیر استنباط می‌شود:
۱-اینکه او از جمله صدور وزرا بوده، ولی در هیچ منبعی به آن اشاره نشده‌است.
۲-نام شخص شاعر نظام الدین بوده‌است، در صورتی که در ابتدای غالب نسخ کلیات و در مقدمه‌هایی که بر آن نوشته‌اند وی را نجم الدین عبید زاکانی یاد کرده‌اند.
۳-نام شخصی شاعر عبیدالله و عبید تخلص شعری او است. خود او نیز در تخلص یکی از غزلهای خود می‌گوید:
گر کنی با دیگران جور و جفا با عبیدالله زاکانی مکن
۴-عبید در هنگام تألیف تاریخ گزیده که قریب چهل سال پیش از مرگ اوست به اشعار خوب و رسائل بی نظیر خود شهرت داشته‌است. در تذکره دولتشاه سمرقندی چند حکایت راجع به عبید و مشاعرات او با جهان خاتون شاعره و سلمان ساوجی و ذکر تألیفی از او به نام شاه شیخ ابواسحاق در علم معانی و بیان و غیره هست.
عبید در تألیفات خود از چندین تن از پادشاهان و معاصرین خود مانند خواجه علاءالدین محمد، شاه شیخ ابوالحسن اینجو، رکن الدین عبدالملک وزیر سلطان اویس و شاه شجاع مظفری را یاد کرده‌است. وی از نوابغ بزرگان است. می‌توان او را تا یک اندازه شبیه به نویسنده بزرگ فرانسوی ولتر دانست.
وفات عبید زاکانی را تقی الدین کاشی در تذکره خود سال ۷۷۲ دانسته و صادق اصفهانی در کتاب شاهد صادق آن را ذیل
وقایع سال ۷۷۱ آورده‌است. امر مسلم این که عبید تا اواخر سال ۷۶۸ ه.ق. هنوز حیات داشته‌است…. و به نحو قطع و یقین وفات او بین سنوات ۷۶۸ و ۷۶۹ و یا ۷۷۲ رخ داده است.
از تألیفاتی که از او باقی است معلوم است که بیشتر منظور او انتقاد اوضاع زمان به زبان هزل و طیبت بوده‌است. مجموع اشعار جدی که از او باقی است و در کلیات به طبع رسیده‌است از ۳۰۰۰ بیت تجاوز نمی‌کنند.
طنز عبید :
صرفنظر از اینکه عبید شاعری متوسط در حد و اندازه خویش بوده‌است، همگان نام او را با طنز و هزل عجین و اغلب عامه او را به لطایفش می شناسند. دیوان لطایف او شامل :
اخلاق الاشراف
ریش نامه
صد پند
ترجیع بند ج…
تضمینات و قطعات
رباعیات
رساله دلگشا
تعریفات ملا دو پیاز
موش و گربه
سنگتراش
می باشند. در این میان موش و گربه شهرت بسیار داشته و ریش نامه و صد پند از همه لطیف ترند. متأسفانه مانند بسیاری از طنز‌پردازان متقدم مانند سعدی شیرازی، طنز و هزل به یکسان در لطایف او راه یافته است. (منبع کلیات عبید زاکانی، عباس اقبال آشتیانی، تاریخ چاپ و ناشر ندارد و در سال ۱۳۵۳ از بازار مروی خریداری شده‌است)
رساله صدپند :
«ای عزیزان عمر غنیمت شمرید!»
«وقت از دست مدهید!»
«عیش امروز به فردا میندازید!»
«روز نیک به روز بد ندهید!»
«حاضروقت باشید که عمر دوباره نخواهد بود!»
«هرکس که یار و نسب خود فراموش کند بیادش می‌آرید!»
«بر خودپسندان سلام مدهید!»
«زمان ناخوشی را به حساب عمر مشمرید!»
«طمع از خیر کسان ببرید تا به ریش مردم توانید خندید.»
«گردِ در ِپادشاهان نگردید و عطای ایشان به لقای دربانان ایشان بخشید!»
«جان فدای یاران موافق کنید!»
«برکت عمر و روشنائی چشم و فرح دل در مشاهده نیکوان دانید.»
«ابرودرهم‌کشیدگان و گره‌درپیشانی‌آورندگان و سخنان‌به‌جدگویان و ترش‌رویان و کج‌مزاجان و بخیلان و دروغ‌گویان و بدادبان را لعنت کنید!»
«خواجگان و بزرگان بی‌مروت را به ریش تیزید!»
«تا توانید سخن حق مگوئید تا بردل‌ها گران نشوید و مردم بی‌سبب از شما نرجند.»
«سخن شیخان باور مکنید تا گمراه نشوید و به دوزخ نروید!»
«از همسایگی زاهدان دوری جوئید تا به کام دل توانید زیست.»
«مسخرگی و قوادی و دف‌زنی و غمازی و گواهی به دروغ‌دادن و دین به دنیا فروختن و کفران نعمت پیشه سازید تا پیش بزرگان عزیز باشید و از عمر برخوردار گردید.»
«مستان را دست گیرید!»
«مجردی و قلندری را مایه شادمانی و اصل زندگانی دانید!»
«خود را از بند نام و ننگ برهانید تا آزاد توانید زیست.»
«در دام زنان نیفتید خاصه بیوه‌گان کُره‌دار.»
«در پیری از زنان جوان مهربانی نخواهید!»
«طعام و شراب تنها مخورید که این شیوه کار قاضیان و جهودان باشد.»
«در خانه مردی که دوزن دارد آسایش و خوش‌دلی و برکت مطلبید!»
«راستی و انصاف و مسلمانی از بازاریان مطلبید!»
«حج مکنید تا حرص برمزاج شما غلبه نکند و بی‌ایمان و بی‌مروت نگردید.»
از عشاق‌نامه
بکشت غمزه‌ي آن شوخ بي‌گناه مرا / فکند سيب ز نخدان او به چاه مرا
ز حد گذشت جدائي ز حد گذشت جفا / بيا که موسم عيشست و آشتي و صفا
شوريده کرد شيوه‌ي آن نازنين مرا / عشقش خلاص داد ز دنيا و دين مرا
در ما به ناز مي‌نگرد دلرباي ما / بيگانه‌وار ميگذرد آشناي ما
اي خط و خال خوشت مايه‌ي سوداي ما / اي نفسي وصل تو اصل تمناي ما
ميکند سلسله‌ي زلف تو ديوانه مرا / ميکشد نرگس مست تو به ميخانه مرا
ميزند غمزه‌ي مرد افکن او تير مرا / دوستان چيست در اين واقعه تدبير مرا
کرد فارغ گل رويت ز گلستان ما را / کفر زلف تو برآورد ز ايمان ما را
دلا با مغان آشنائي طلب / ز پير مغان آشنائي طلب
دارم بتي به چهره‌ي صد ماه و آفتاب / نازکتر از گل تر و خوشبوتر از گلاب
از موش و گربه
بر آن درگاه خواهم داد از اين دل / مسلمانان مرا فرياد از اين دل
بتي فرخ رخي فرخنده رائي / به شهرستان خوبي پادشاهي
خم ابروي ا و در جان فزائي / طراز آستين دلربائي
نخستين روز کاين چشم بلاکش / مرا از عشق او در جان زد آتش
چو زلفش بيقراري پيشه کردم / فغان و آه و زاري پيشه کردم
دلم زين بيش غوغا برنتابد / سرم زين بيش سودا برنتابد
در آن شبهاي تار از بيقراري / چو بسياري بناليدم بزاري
پس از عمري که دل خونابه ميخورد / خرد بيرون شد و دل کار ميکرد
بديدم چشم مستت رفتم از دست / گوام داير دلي گويائي هست ؟
ضمير پاک آن مرغ سخن ساز / چو اين افسانه کردم پيشش آغاز