شيوه جديد كه جايگزين شيوه مكزيكي شده به مراتب رفاه‌طلبانه‌تر و در يك كلام شيوه‌اي آمريكايي است. حال بايد ديد كه از دست دادن مشاغل سنتي از يك رو و در مقابل آن به دست آوردن مشاغل جديد به علاوه فرهنگي غيربومي مي‌تواند تعادلي را كه طرفداران مكزيكي نفتا مدعي هستند برقرار كنند. البته مطمئناً تعادل، نمي‌تواند راضي كننده باشد زيرا اگر دو كفه اين ترازو متعادل شدند ديگر چه نيازي به ايجاد اين همه تغيير بود.
اكثر مكزيكي‌هايي كه از ابتدا با پيمان مشكل داشتند كساني بودند كه بينش سنتي مقابله با امپرياليست‌هاي آمريكايي را در فكر خود زنده نگه داشته بودند. ولي از قرار تاكنون موفقيت با نفتا بوده است. بحران سال 1994 مكزيك نيز در دوران اجراي پيمان به وقوع پيوسته است و تأثيرات آن هم اكنون نيز قابل بررسي است. به همين دليل براي بررسي تأثيرات نفتا، بايستي اين بحران را نيز درست شناخت كه از حوصله بحث ما خارج است.
هر چند كانادا از نفتا به اندازه مكزيك آسيب نديده ولي باز به اندازه اين كشور از منافع آن بهره‌مند نگرديده است. از آنجا كه اين كشور در گذشته نيز اقتصادي كاپيتاليستي داشت، به همين سبب ساختارهاي مناسب‌تري براي پذيرش اين روش داشته است. كانادايي‌ها همواره از رتبه‌بندي اقتصاد جهاني بين ده كشور اول جهان حضور داشته‌اند، ولي باز تأثيرات اين بازار بزرگ اقتصادي در اين كشور غيرقابل كتمان است. حداقل تأثيري كه نفتا بر آن داشته آسيب‌پذير شدن استانداردهاي كارگري اين كشور است.
خلاصه مي‌توان در ديدي كلي اذعان داشت كه نفتا وضع توزيع درآمد در هر سه كشور را با بحران مواجه ساخته و عدم توجه به قواعد حمايتي روز به روز وضعيت را بغرنج‌تر مي‌سازد. از شروع اين پيمان نيز به سبب درست حمايت نشدن آن و ايجاد توقعات نابجا باعث شده است تا انتظارات عمومي از يك طرف بالاتر رفته و از سوي ديگر از حمايت آن كاسته شود. همه‌ي اينها در حالي است كه ايده‌هاي نفتا هر روز نوع‌تر مي‌شود و براي اجراي آنها قالب‌شكني‌هاي جديدي نيز در راه است.
هم در مكزيك و هم در دو كشور ديگر پشتوانه مردمي كمي در حمايت از پيمان وجود دارد. چنانچه طبق آمارها نفتا 29% مردم مكزيك به مفيد بودن نفتا رأي داده‌اند و 33 درصد معتقدند كه پيمان براي كشور آنها مضر بوده است. چنانچه قبلاً نيز گفتيم، كنگره آمريكا نيز روي خوشي به نفتا نشان نمي‌دهد. قبلاً به اين نكته اشاره كرديم كه نفتا مشاغل زيادي را از بين برده است و هر چند در عوض برخي مشاغل ديگر ايجاد كرده، ولي بالا رفتن سطح توقعات مردم طي تبليغات طرفداران، باعث شده است، نتايج اينچنين به دست آيد.
درباره كاركرد نفتا موضع‌گيري‌ها بسيار متفاوت است. از سويي برخي پيمان را بسيار موفق و در مقابل عده‌اي آن را بسيار ضعيف و شكست خورده مي‌دانند.
اگرچه عده‌اي معتقدند پيمان نتوانسته است كه حتي تمام موانع تجاري را رفع كند ولي در عوض عده‌اي نيز معتقدند كه سطح كلي اقتصاد كشورهاي عضو در اين 10 ساله بهتر شده است. در اينجا يك سؤال اساسي مطرح است، آيا با همه اين احوال پيمان نفتا براي كشورهاي عضو مؤثر افتاده است؟ اگر بخواهيم با ديدگاه پلوراليستي نگاه كنيم بايد جوابي قاطع به اين سؤال ندهيم. پاسخ اين سؤال مطمئناً به راحتي و در يك كلام داده نخواهد شد.
نفتا در اين دهه بي‌شك موفقيت‌هايي به دست آورده است، هر چند اين موفقيت‌ها حتي درصدي از آنچه كه مؤسسين آن ادعا كرده‌اند نيست. صادرات آمريكا به دو كشور ديگر عضو قبل از تأسيس پيمان چيزي حدود يك چهارم كل صادرات ايالات متحده بوده است ولي هم اكنون اين ميزان به يك سوم صادرات كل ايالات متحده افزايش پيدا كرده است. اين خود نشانه‌اي از موفقيت پيمان است. حتي مردم آمريكا خود ديده‌اند كه گسترش پيمان شرايط بازار كار را متحول ساخته است و هر چند از لحاظ كمي تعداد قابل ملاحظه‌اي شغل كه مي‌توانست در درون ايالات متحده به وجود آيد به بيرون منتقل شده ولي در عين حال آثار مثبت ايجاد شده توسط نفتا را نمي‌توان به طور كامل به فراموشي سپرد.
عده‌اي از آمريكاييها چنانچه گذشت كاهش كمي مشاغل را بهانه مي‌كنند و معتقدند، اين مسأله نشانه‌اي از ضعف در عملكرد نفتاست ولي در مقابل پاسخ طرفداران اشاره به تغيير الگوي اشتغال است. آنها معتقدند ايجاد مشاغل با تعريف جديد از شغل جبران مافات كرده است.
كانادايي‌ها نيز از نفتا منتفع شده‌اند. به خصوص دسترسي به بازار مكزيك و آمريكا از يك سو و دسترسي به كارگران ارزان قيمت مكزيكي از سوي ديگر نتايجي است كه كانادايي‌ها به طور مستقيم آن را مشاهده كرده‌اند. ولي بي‌شك هر چند آمريكاييها و كانادايي‌ها به خوبي از نفتا سود برده‌اند ولي سود بيشتر از آن مكزيك بوده است.
بيش از 90 درصد صادرات مكزيك امروزه به آمريكا و كانادا صورت مي‌گيرد. اين رقم واقعاً قابل توجه است ـ البته اقتصاد مكزيك با اين آمار كاملاً وابسته به وضعيت بازرگاني اين دو كشور و هماهنگي سياسي آنها در قالب نفتا مي‌گردد. اين مسأله با هر نوع خوش‌بيني، باز نوعي وحشت ايجاد مي‌نمايد ـ به هر حال مكزيك تاكنون منتفع‌ترين كشور از پيمان بوده است. سرازير شدن سرمايه‌گذاري خارجي به مكزيك نيز نتيجه ديگر پيمان نفتا است.
موفقيت‌هاي نفتا صرفاً اقتصادي نيز نبوده، چنانچه برخي نتايج سياسي نيز در پي داشته است. انتخاب وينسنته فاكس از حزب مخالف دولت قبلي مكزيك يكي از اين نتايج است. مانورهاي بوش در قبال موفقيت‌هاي اقتصادي نفتا در انتخابات رياست جمهوري يكي ديگر از نتايج سياسي پيمان است. در نهايت بايستي به نظر مخالفان نيز اشاره كرد. هر چند اقتصاددانان حاميان پيمان نفتا به شمار مي‌روند، ولي چنانچه قبلاً ذكر شد، مردم عادي اين پيمان را موفق ارزيابي نمي‌كنند. نفتا حتي موفق نشده است در مهمترين كاركرد خود يعني برداشتن موانع تجاري به طور كامل با نتايج قابل توجهي دست يابد. علاوه بر مردم مكزيك كه قبلاً به آمار آنها اشاره كرديم، در كانادا نيز قريب به 50 درصد مردم نظر مساعدي نسبت به پيمان ندارند. همه اينها در حالي است كه سخن از گسترش نفتا مطرح مي‌شود. درباره اين مسأله در ادامه سخن خواهيم گفت، ولي در اينجا نيز به اين مورد اشاره مي‌كنيم كه نتايج نسبتاً مثبتي كه مكزيك در مسير همكاري با كانادا و ايالات متحده به دست آورده، مقداري اميدواري را در كشورهاي منطقه ايجاد كرده است. كشورهاي ديگر عموماً از ايجاد بازارهاي آزاد بين خود و اين دو كشور وحشت داشته‌اند ولي امروزه و پس از گذشت ده سال روشن شده است كه مناطق آزاد تجاري آنقدر كه عده‌اي فكر مي‌كنند وحشتناك نيستند.
مخالفان در هر سه كشور حضور دارند ولي در عين حال كه هر كدام حرف متفاوتي براي گفتن دارند، از يك سو به مخالفت پرداخته‌اند. منتقدان آمريكايي بيشتر به اين سبب با نفتا موافق نيستند كه معتقدند پيمان، شغل‌هايي را كه مي‌توانست در آمريكا ايجاد شود به سمت مكزيك روانه ساخته است. در عين حال كانادايي‌ها بيشتر به سبب لكه‌دار شدن استانداردهاي كارگري از يك سو و آمريكايي شدن فرهنگ كانادايي نگران هستند. در سمت ديگر مثلث نفتا نيز مكزيكي‌ها هستند. مخالفان مكزيكي نيز به طور سنتي با آمريكاييها مشكل دارند. البته عده‌اي از طرفداران محيط زيست نيز هستند كه علاقه‌اي به ايجاد كارخانه‌هاي دشمن محيط زيست در كشور خود ندارد. با همه اين احوال نتايج حاصله از نفتا نشان داده است كه اعضا مي‌توانند براي آينده بهتر در چارچوب پيمان اميدوار باشند. محاسن پيمان كه مي‌توان در آينده نتايج بهتري از آنها انتظار داشت به دو مجموعه كلي تقسيم مي‌شوند. از يك سو پيمان مي‌تواند باعث بازگشايي بازارهاي جهاني به روي كالاهاي صادراتي آن كشور گردد و از طرف ديگر مي‌توان از اين طريق سرمايه‌گذاري‌هاي خارجي را به مراتب سهل‌تر جذب نمود. به هر حال مكزيك با همه مخالفت‌ها به اين نتيجه رسيد كه در كنار گنجي نشسته است و بهتر است به هر نحو ممكن از آن بهره ببرد. لازمه اين امر به نفع زيرساخت‌هاست. براي اين منظور بايستي ابتدا انتظارات غيرصحيح از پيمان را اصلاح نمود. نبايد مردم فكر كنند اگر نفتا باشد همه مشكلات حل خواهد شد. از سوي ديگر پيمان بايستي از يك نوع آنارشي مدرن رهايي يابد. وجود منطقه آزاد، هيچ دليلي براي ايجاد اين نوع آنارشي نخواهد بود.
متأسفانه پيمان نفتا بيشتر به دنبال منافع اقتصادي است و هيچ توجهي به زيرساخت‌هاي دقيق لازم براي آن ندارد. مسأله بعد كه درباره آينده پيمان مي‌توان به آن اشاره كرد، ايده‌ي پيشرفت آن به سمت جنوب است. قاره آمريكا عموماً منطقه نفوذ سنتي ايالات متحده به شمار مي‌رود و نفوذ نفتا به سمت جنوب مي‌تواند اين نفوذ را قانون‌مندتر كند. در حالت كلي رويكرد آتي آن توسعه پيمان به سمت كشورهاي آمريكاي مركزي و جنوبي و هدف آن ايجاد يك منطقه آزاد تجاري در نيمكره غربي است. نفتا براي رهسپار شدن به سوي جنوب با موانعي روبه‌روست. يكي از اين موانع مركوسور مي‌باشد. اين عنوان به بازار مشترك جنوب آمريكا اطلاق مي‌شود كه با هدايت برزيل راه‌اندازي شده است. مركوسور بيشتر يك اتحاديه گمركي است كه اكثر كشورهاي قدرتمند منطقه‌اي در جنوب آمريكا به آن پيوسته‌اند. البته به نظر نمي‌رسد كه كشورهاي حاضر در منطقه قيد همكاري با ايالات متحده را به خاطر مركوسور بزنند و با اين حساب اين اتحاديه راهي به جز ذوب شدن آهسته در نفتا نخواهد داشت. به سبب قدرت گرفتن برزيل و ادعاهاي آن مبني بر عضويت دائم در شوراي امنيت اين كشور خواهان بقاي مركوسور است. بايد منتظر ماند و در آينده‌اي نزديك شاهد رقابت نفتا ـ مركوسور بود.
مرحله اول حركت پيمان به سمت جنوب عضويت شيلي، اروگوئه و آرژانتين در آن است. هر سه اين كشورها از لحاظ آمار بيكاري در وضعيت بغرنجي به سر مي‌برند، به‌ويژه آرژانتين كه بحران چند ساله اخير آن شهره آفاق شده است. شيلي از اين نظر وضعيت بهتري دارد، هر چند زيرساخت‌هاي اقتصادي آن پوسيده‌تر از دو كشور ديگر است. هر سه اين كشورها از لحاظ سياسي مورد قبول ايالات متحده هستند زيرا آنها، چندين سال است كه مردم سالاري را تجربه كرده‌اند. حتي اروگوئه لقب سوسيس آمريكا را به خود اختصاص داده و از اين لحاظ نمره قبولي را كسب كرده است. نكته جالب توجه اينكه هر سه كشور جديد اطمينان دارند كه نمي‌توانند به اندازه مكزيك از پيمان منتفع شوند ولي در عين حال به بازارهاي ايجاد شده در اثر آن اميد فراوان بسته‌اند. در اينكه آنها از بين آمريكا و برزيل اولي را انتخاب خواهند كرد شكي نيست ولي آنها همچنان علاقه‌مند هستند تا برزيل را به عنوان يكي ديگر از گزينه‌هاي عضويت مطرح نمايند. مسأله‌اي كه هر چند برزيل رغبتي به آن نشان نمي‌دهد ولي آمريكاييها را سخت مشغول ساخته است. از يك سو بازارهاي گسترده و جمعيت بالاي برزيل و از سوي ديگر امكان نفوذ در آن و تزريق فرهنگ آمريكايي به اندازه‌اي دلچسب است كه هر سياستمدار آمريكايي را به هيجان وا مي‌دارد.
آنچه گذشت وضعيت كل نفتا بود. در بين سازمانهاي منطقه‌اي اين پيمان وضعيت به خصوصي دارد. هر چند تنها سه كشور در آن عضويت دارند ولي نفتا هم از لحاظ اقتصادي از اروپا جلوتر است. از سوي ديگر هر چند عضوگيري‌هاي جديد، اروپا را با مشكلات جديدي براي رقابت با نفتا مواجه مي‌سازد، ولي در مقابل هر چند نفتا در عضوگيري موفق عمل نمايد، به همان اندازه فاصله خود را با اروپايي‌ها بيشتر خواهد ساخت.
بسياري از مکزيکي ها معتقدند که کارلوس ساليناس رئيس جمهور سابق اين کشور مي خواست مکزيک را به جهان توسعه يافته وارد نمايد و با توجه به اينکه بيشترين پيشرفت در تجارت بين الملل به ورود مکزيک به گات در سال 1986 برمي گردد و نفتا باعث گشايش بازارهاي جديد رونق سياست توسعه صادرات مکزيک شد اما به رغم عضويت اين کشور در سازمان توسعه و همکاري اقتصادي ، گات و شريک عمده تجاري آمريکا بودن ، شهرونددان مکزيکي سطح زندگيشان نسبت به 5 ، 10 و حتي 20 سال گذشته سقوط نموده است.
توسعه نفتا
اکنون فرصت هاي تجاري- سرمايه گذاري ارزشمندي را براي فعالان اقتصادي اين منطقه فراهم ساخت و به رشد اقتصادي سريع تر هر سه کشور در سال هاي گذشته و ايجاد فرصتهاي اشتغال مناسب در اين منطقه کمک بسزايي داشت.
رويکردي در خصوص توسعه نفتا به کشورهاي آمريکاي مرکزي و جنوبي تا رسيدن به يک منطقه آزاد تجاري در نيمکره غربي مطرح مي باشد که در مرحله نخست عضويت شيلي ، اروگوئه و آرژانتين را مد نظر دارد. اقتصاددانان و مقام هاي دولتي در منطقه با مد نظر قراردادن منافع مکزيک از عضويت در نفتا و موفقيت هاي اين کشور در زمينه جذب سرمايه گذاري خارجي ، ايجاد فرصتهاي اشتغال جديد و رونق صادرات ، اکنون متقاعد شده اند که عضويت در پيمان تجارت آزاد آمريکاي شمالي مي تواند براي آنها نيز فرصتهايي براي رونق بخشي به اوضاع اقتصادي و دستيابي به منابع جديد سرمايه گذاري ايجاد کند.
البته اولين گام را شيلي برداشته که با آمريکا مذاکراتي را در خصوص عقد يک پيمان تجاري آغاز کرده است که مي تواند در نهايت صحنه را براي انعقاد يک توافقنامه که در برگيرنده تمامي کشورهاي نيمکره باشد آماده کند.
البته يکي از رويکردهاي مطرح در خصوص گسترش منطقه تجارت آزاد ، توسعه پيمان تجارت آزاد آمريکاي شمالي نفتا مي باشد.
کشورهاي منطقه به خاطر وام هايي که دريافت کرده اند و به خاطر بدهکاريهايي که با آن مواجه هستند و با مشکلات اقتصادي که با آن درگير هستند ، و ميزان بيکاري که در اين کشورها وجود دارد ، اقتصاددانان و مقام هاي دولتي کشورهاي مذکور متقاعد شده اند که عقد پيمان تجارت آزاد با آمريکا به ميزان زيادي به نفع اقتصاد آنهاست.
عقد اين پيمان نه تنها بازار جهاني را به روي کالاهاي صادراتي کشورهاي يادشده باز مي کند بلکه آنها قادر خواهند بود سرمايه هاي بيشتري را براي سرمايه گذاري از سوي کشورهاي خارجي جذب کنند.
مانعي که برسر راه توسعه نفتا در رابطه با اين کشورها وجود دارد آن است که آرژانتين و اروگوئه به همراه برزيل و پاراگوئه به بازار مشترک جنوبي مرکوسور که يک اتحاديه گمرکي است تعلق دارند.
البته کشورهاي آمريکاي جنوبي و مرکزي درصدد يک توافقنامه تجاري هستند ولي رهبران سياسي اين کشورها نگرانند که آيا جو سياسي در آمريکا به شکلي است که در اين برهه از زمان دست به عقد چنين توافقنامه اي بزنند يا خير ؟
ناگفته نماند که بيم آنها از اين است که بسياري از اعضاي کنگره در خصوص بيکاري و کمبود فرصتهاي شغلي در نواحي و ايالاتشان به دليل رقابت کالاهاي توليدي در يک منطقه گسترده تجارت آزاد نگران هستند. آنها بيم دارند که دولت جديد (( بوش )) مساله توسعه نفتا را در سال آينده مد نظر قرار دهد ولي ترس آنها از اين است که کاهش جدي در رشد اقتصادي آمريکا احتمالاً مانع اجرايي اين ابتکار عمل شود.
بوش مايل است که به سرعت از کنگره اجازه بگيرد که در مورد عقد يک توافقنامه تجارت آزاد بين کشورهاي آمريکاي جنوبي ، مرکزي و شمالي به مذاکره بنشيند. رشد سريع اشتغال در سالهاي اخير به مردم آمريکا نشان داده که نفتا شرايط بازار کار را بدتر کرده است.
کشورهاي آمريکاي جنوبي در قياس با مکزيک از بابت اجراي توافقنامه تجارت آزاد احتمالاً سود کمتري مي برند اما از بابت دستيابي بيشتر به بازارهاي و منابع مالي آمريکاي شمالي کمک زيادي به اقتصادشان مي شود.
موفقيت قابل توجه اقتصادي و سياسي نفتا قوي ترين علت بحث براي تجارت آزاد در سراسر نيمکره غربي است.
شيلي ، آرژانتين و اروگوئه با وجود مشکلات اقتصادي کنوني به دليل برخورداري از دولتهاي مردم سالار و انجام اصلاحات اقتصادي ، سه نامزد اصلي هستند که استحقاق امضاي توافقنامه تجارت آزاد با کشورهاي آمريکاي شمالي را دارند.
البته اين توافقنامه فقط بايد اولين گام به سوي ايجاد يک منطقه باز تجاري در سراسر نيمکره تلقي شود. منطقه اي که بتواند منافع فوق العاده اي را براي اقتصاد کشورها و دولتهاي مردم سالار خود فراهم آورد.
در ضمن اجلاس سران 34 کشورهاي قاره آمريکا ، که در روزهاي 13 تا 15 آبانماه ، سال 1384 ، در آرژانتين برگزار شد به طرح ايالات متحده براي گسترش پيمان نفتا بين آمريکا ، مکزيک و کانادا به سراسر اين قاره راي منفي داد که يکي از مخالفين سرسخت آن هوگوچاوز ، رئيس جمهور ونزوئلا بود البته رئيس جمهور مکزيک و ايالات متحده به دنبال جلب موافقت براي ادامه مذاکره درباره ايجاد يک منطقه آزاد تجاري بدون شرکت کشورهاي مخالفي مثل ونزوئلا هستند البته با وجود مخالفت کشورهايي همچون برزيل ، آرژانتين ، اروگوئه ، پاراگوئه و ونزوئلا که همگي اعضاي تشکيل دهنده گروه تجاري مرکوسور (( بازار مشترک جنوب )) هستند توسعه نفتا با مشکل جدي روبرو شده است.
چالش ها
موافقتنامه تجارت آزاد آمريکاي شمالي نفتا عملاً مرده است و کانادا برخلاف تمام دلتنگي هاي تجارت آزادش در طول سالها نفتا را زيرپا نگذاشت بلکه واشنگتن باعث نابودي نفتا شد.
مرگ نفتا زماني تاييد شد که واشنگتن براي باردوم ورود چوب کانادا را به منطقه آزاد در آمريکا رد کرد و قبول اين مسئله براي دولت فدرال کانادا دشوار است ، ليبرالهاي حاکم که زماني از قراردادهاي تجارت آزاد با آمريکا حمايت مي کردند حال به اين قراردادها ناسزا مي گويند.
آمريکا از قوانين نفتا تبعيت نمي کند زيرا آمريکا اساساً هرگز تمايلي به اين کار نداشت و قدمي در جهت ترقي آن برنداشت.
آمريکا زماني مايل است که از قوانيني تجاري تبعيت کند که اين قوانيني در جهت منافع او هستند يا حداقل مصالح کليدي او را برآورند ، اما آمريکا اصرار دارد که چنين قوانيني خواه نفتا يا قوانين سازمان تجارت جهاني يا قرارداد عمومي تعرفه و تجارت ، بايستي براي صنايع سهم آمريکا استثناهايي را فراهم آورند و وقتي تصور شود که قوانين موجود به نفع آمريکا نيست ناديده گرفته مي شوند يا درخواست براي تعويض آنها ارائه مي شود.
مشکل اساسي اين است که آمريکا زماني به قراردادهايي مي شود که خودش آنها را انتخاب کرده باشد و آمريکا هميشه تفسير خودش را از قانون دارد ، البته آمريکا با ايجاد صنايع و گسترش آن در مکزيک باعث نابودي کشاورزي مکزيک شد و اين امر باعث افزايش شهرنشيني و بدنبال آن ميزان بيکاري را افزايش داده است.
اجلاس سران 34 کشور هاي قاره آمريکا، که در روزهاي 13 تا 15 آبانماه، در آرژانتين برگزارشد، به طرح ايالات متحده براي گسترش پيمان نفتا (بين آمريکا ، کانادا و مکزيک) به سراسر اين قاره راي منفي داد.
طرح حساب شده ايالات متحده براي کسب حمايت اجلاس کشورهاي قاره آمريکا به منظور گسترش موافقتنامه تجارت آزاد به سراسر اين قاره، با مخالفت پنج کشور آمريکاي جنوبي به پرچم داري هوگو چاوز، رئيس جمهوري ونزوئلا، با شکست روبرو شد. اجلاس سران 34 کشور هاي قاره آمريکا، که در روزهاي 13 تا 15 آبانماه، در آرژانتين برگزارشد، به طرح ايالات متحده براي گسترش پيمان نفتا (بين آمريکا ، کانادا و مکزيک) به سراسر اين قاره راي منفي داد. در اين اجلاس 29 کشور به رهبري ايالات متحده و مکزيک، با جديت و فعالانه، براي جلب موافقت در مورد زمان بندي شروع مذاکرات رسمي در باره طرح ايجاد منطقه آزاد تجاري در سراسر قاره آمريکا کوشيدند. اما اين طرح با مخالفت هزاران تظاهر کننده و همچنين هيئت هاي رسمي نمايندگي کشورهاي برزيل، آرژانتين، اوروگوئه، پاراگوئه و ونزوئلا، که همگي اعضاي تشکيل دهندة گروه تجاري «مرکوسور» (بازار مشترک جنوب) هستند، روبرو گرديد.
«وينسِنت فاکس»، رييس جمهوري مکزيک، که يکي از سرسخت ترين هواداران تجارت آزاد در منطقه است، مطرح کرد که اکثريت کشورهاي نيم کرة غربي موافق ادامة مذاکره دربارة ايجاد يک منطقة آزاد تجاري بدون شرکت کشورهاي مخالفي مثل ونزوئلا هستند.
چند ساعت پيش از آغاز اجلاس سران نيم کرة غربي در چهارمين نشست دوره اي سران کشورهاي قارة آمريکا، بيشتر از ده هزار تظاهر کنندة معترض در حالي که شعار «بوش بيرون برو» مي دادند، خيابان هاي شهر ساحلي «ماردل پلاتا» محل گردهمايي را پر کرده بودند. پليس و نيروهاي ضد شورش تدارکات امنيتي شديدي را ديده بودند و کشتي هاي نيروهاي دريايي در ساحل اقيانوس اطلس به گشت زني مشغول بودند و چرخ بال ها پليس نيز بر فراز محل برگزاري نشست گشت مي زدند.
پيش از سپيده دم روز جمعه 13 آبانماه، هزاران نفر در حول و حوش قطاري ازدحام کرده بودند که آخرين گروه تظاهر کنندگان را از بوئنوس آيرس مي آورد. از جملة مسافران اين قطار «خوان اوو مورالس»، نامزد رييس جمهوري بوليوي، بود که اميدوار است در انتخابات آينده اين کشور به پيروزي برسد، و ديگري «ديه گو مارادونا»، ستارة فوتبال آرژانتين، بود که بر روي پيراهنش نوشته يي که بوش را به جنايت هاي جنگي متهم مي کرد، چاپ شده بود. تظاهر کنندگان در حالي که شعار مي دادند “بوش فاشيست! تو تروريست هستي!” به بدنة لوکوموتيو آويزان مي شدند و از ديواره و پنجره هاي قطار بالا مي رفتند تا دست مسافران تازه از راه رسيده را بفشارند.
خوان گونزالس، يکي از رهبران سنديکايي آرژانتين که در ميان تظاهر کنندگان بود، مي گويد حرف ما اين است: «نه به بوش!» و «نه به منطقة آزاد تجاري آمريکا». ما به هر پيشنهادي که بوش در اينجا مطرح کند هيچ اعتماد و اطميناني نداريم. پيشنهادات او ثمري جز طولاني تر کردن گرسنگي، فقر و مرگ براي آمريکاي لاتين ندارد.»
هوگو چاوز، رييس جمهوري ونزوئلا، پيش از حضور در اجلاس سران، در سخناني، در برابر تظاهر کنندگان، از آنان خواست که او را ياري دهند تا طرح آمريکايي منطقة آزاد تجاري قارة آمريکا را ناکام کند. چاوز در سخنانش گفت «فقط با اتحاد است که مي توانيم امپرياليسم را شکست دهيم و زندگي بهتري را براي مردم مان به ارمغان بياوريم و در همين جا، در ماردل پلاتا، طرح منطقة آزاد تجاري آمريکا را دفن کنيم.» جورج بوش، رييس جمهوري آمريکا، پيش از ورود به جلسة گردهمايي و در راستاي قبولاندن نظريه منطقه آزاد تجاري که اقتصاد نوليبرالي را از آلاسکا تا جنوبي ترين گوشه آمريکاي جنوبي گسترش خواهد داد، با نستور کِرچنر رييس جمهوري آرژانتين و ديگر رهبران کشورهاي حوزة آند و آمريکاي مرکزي ديدار کرد. رهبران حاضر در اين اجلاس دو روزه پيشاپيش توافق خود را براي تمرکز تلاش هايشان براي ايجاد کار و کاهش فقر اعلام کرده بودند. اما با آغاز نشست توجه بين المللي بيشتر متوجه منطقة آزاد تجاري پيشنهادي آمريکا بود. تکيه اصلي هوگو چاوز بر اين بود که ايالات متحده مي خواهد موافقت نامه تجارت آزاد را به کشورهاي آمريکاي لاتين تحميل کند. به گفته او اين معامله فقط به نفع ثروتمندان خواهد بود. در برابر اين معامله، چاوز تمام تلاشش را براي پيشبرد يک موافقتنامه ضد تجارت آزاد به کار برد که بر اساس اصول سوسياليستي عمل خواهد کرد.
بيانيه پاياني اجلاس شانل دونظريه کاملاٌ مخالف بود. يکي از سوي کشورهايي که طرفدار ايجاد منطقه آزاد آمريکا هستند و ديگري از طرف پنج کشور مخالف که در متن بيانيه اعلام کردند: «شرايط براي ايجاد يک موافقتنامه متعادل و عادلانه تجارت آزاد در نيم کره جنوبي که تضمين گر دسترسي به بازار هاي عاري از يارانه ها و عملکرد هاي محدود کننده باشد، وجود ندارد.»
وزير خارجه آرژانتين، رافائل بيلسا، اظهار داشت: «ما حاضر به مذاکره در رابطه با امري که به منافع مردم مان ضرر مي زند، نيستيم.» هوگو چاوز نتيجه اجلاس را يک پيروزي خواند و در رابطه با بحث هاي جدي، همه جانبه و با حرارتي که بين دو گروه کشورهاي شرکت کننده در گرفته بود اظهار داشت: «حيف شد که آن ها تمامي 5 ساعت بحث اجلاس را پخش نکردند تا همه مردم آن را ببينند.»
البته به خاطر کمبود کارگر ماهر در مکزيک و فراواني کارگر ساده در مکزيک باعث مهاجرت کارگر ماهر از آمريکا به مکزيک شده و بيکاري را در مکزيک افزايش مي دهد و اين امر باعث مخالفتهايي در مکزيک شده و نگرانيهاي زيادي را براي دولت مردان مکزيکي و کانادايي بوجود آورده است و از طرفي يک جانبه گرايي آمريکا باعث نگراني دولت مردان مکزيکي و کانادايي شده است و اين پيمان را با يک چالش جدي روبرو کرده است و آينده اين پيمان را در پرده اي از ابهام فروبرده است.
نتيجه گيري
قبل از تاسيس نفعات به اندازه تبليغ شد که همه فکر مي کردند ايجاد آن معجزه اي خواهد بود. معجزه اي که تمام مشکلات سه کشور عضو را حل و فصل و دوراني تازه را در روابط آنها و حتي روابط بين المللي پديد خواهد آورد. آنها اعتقاد داشتند با همين اقدام مي توانند کليه سازمانهاي همکاري منطقه اي را تحت تاثير قرار دهند.
البته اين پيمان هميشه تحت تاثير مسائل آمريکا بوده و هرگاه جو سياسي ايالات متحده ملتهب بوده است اين پيمان حالت نزولي داشته و به عنوان مثال در دوره حول و حوش يازده سپتامبر حتي مدتي فعاليتهاي پيمان به طور تعليق در آمده بود حتي کوچکترين مسائل سياسي در ايالات متحده نيز بر پيمان تاثير گذاشته و آن را دستخوش تحولاتي مي کند.
مکزيکي ها آسيبهاي زيادي از نفتا ديده اند و باعث از بين رفتن مشاغل زيادي شده است در حدود 5/2 ميليون کشاورز مکزيکي به خاطر آنکه توان رقابت با کالاهاي آمريکايي را نداشتند در بازار آزاد در نفتا کم آورده اند و بيکار شده اند.
کانادا هم به خاطر محدوديتهايي که آمريکا براي کالاهاي کانادايي بوجود مي آورد ناراضي است و بارها از ورود بعضي از کالاهاي کانادايي به آمريکا جلوگيري کرده که از جمله مهمترين آنها ورود چوب کانادا به آمريکا را مي توان نام برد.
در ضمن هدف آمريکا از ايجاد پيمان نفتا به خاطر از دست دادن بعضي از بازارهاي خود در اروپا ، ژاپن و آسياي شرقي مي باشد و ديگر با ايجاد اين پيمان در مقابل قدرتهاي اقتصادي و سياسي ديگر مناطق ايستادگي کند. با بدست گرفتن نبض اقتصادي منطقه از نفوذ آنان به مناطق آمريکاي شمالي ، مرکزي و جنوبي جلوگيري کند ولي هرروز که از اين پيمان مي گذرد ، کانادا و مکزيک بيشتر به يک جانبه گرايي و منفعت طلبي آمريکا از اين پيمان پي مي برند و از طرفي آمريکا آنطور که بخواهد موافقتنامه را اجرا مي کند و اين مسائل باعث مي شود که نفتا جايگاه خود را از دست بدهد و حتي بعضي از کارشناسان اعتقاد دارند که اگر آمريکا اين روند را ادامه دهد پيمان گمرکي به بوته فراموشي سپرده مي شود.
منابع
اطلاعات ، آبان 78
بررسيهاي بازرگاني ، نگاه نفتا به جنوب ، شماره 167 ، مرداد 80
بررسيهاي بازرگاني ، تجارت آزاد آمريکاي شمالي ، شماره 173
علي آبادي ، عليرضا ، همشهري ماه ، شهريور 84
ديدگاهها و تحليل ها- پيمان نفتا و بررسي عملکرد ، شماره 921
شرق , بهمن 82
مطالعات سياسی و بين المللی شماره 129