سرصفحه
ب- طرح فرش با نقشمایه طبیعت سبز
1- طرح بوته‌ای: طرحهای بوته‌ای نظر به شکل و خطوط فرعی که در آن به کار رفته دارای انواع گوناگونی است برخی از این طرحها عبارتند از :
1- طرح بوته افشاری : طرحهای سنتی ایران متعلق به طایفه افشکر نقش مرغ ترنجی با زمینه یک رنگ طرح و نقشه خاص قالیچه‌های افشاری می باشد.
2- طرح بوته بادامی : بوته‌ای که شبیه بادام است و گلها در این طرح بسیار ریز بافته می‌شوند.
3- طرح بوته بازوبندی : نقشی است که از بازو بند یا گردن بند و یا کمربندهایی که در گذشته ایرانیان به پهلوانان هدیه می‌کرده‌اند الهام گرفته شده است.
4- طرح بوته ترمه‌ای : طرح بوته‌ای است که به شکل کاج متوسط می‌باشد.
5- طرح بوته جقه‌ای :پیرامون تفسیر این نقش گفته اند طرح درخت سروری است که در نتیجه باد سر خم کرده است یا شکل مرغی است که سر خود را در سینه فرو برده و یا زنی است که چادر بر سر دارد جقه نام بوته کوچکی است که در کنار بوته اصلی طراحی می‌شود.
6- طرح بوته خرقه‌ای : در این طرح بوته‌ها بزرگتر از بوته ترمه است.
7- طرح بوته دو قلو: دو بوته به اندازه هم در کنار یکدیگر هستند
8- طرح بوته سنندجی
9- طرح بوته شاخ گوزن
10- طرح بوته شاخ و برگی
11- طرح بوته کاج: نقشمایه اصیل این طرح شکل میوه درخت کاج است که برخی آن را به آتش مقدس کاج ، بادام ، گلابی ، کیسه چرمی و مشت بسته نیز نسبت داده‌اند.
12- طرح بوته کرمان : همانند بوته جقه است ولی به شکلی بلند و باریک با زمینه سبز سیر
13- طرح بوته کشمیر: با بوته جقه
14- طرح بوته مادر و بچه: نقش بوته کوچکی است و در درون بوته بزرگ.
15- طرح بوته ماهی: یک یا چند بوته شبیه به ماهی که معمولا در حاشیه فرش به کار می‌رود.
16- طرح بوته محلی و غیر معروف مانند بوته عنابی، بوته جوجه‌ای، بوته قباد خانی و بوته صوفی
17- طرح بوته میری: طرح بوته ریز است
2- طرح جنگلی: طرحی است که جنگل را به همراه درختان ، گیاهان ، گلها، شاخ و برگها و جویباران در خود جای میداده است.
3- طرح درختی گلدانی : نقشمایه اصلی این طرح درختان و گلدانها است.
4- طرح گل فرنگ : نقشمایه اصلی این طرح گل می‌باشد گلهای طبیعی، بویژه گل محمدی که از ارتباط نقش و طرح و ابعاد به طبیعت نزدیک است این طرح از دوان قاجاریه متداول شده ودارای انواع زیر می‌باشد.
1-گل فرنگ بیجار
2- گل فرنگ ترنج‌دار
3- گل فرنگ مستوفی
4- گل و بلبل که در زمینه این طرح بلبلی بر روی گل نشسته است.
5- طرح گل و گیاه : بن نگاره در این طرح ، گونه‌های گل و گیاه و شاخ و برگ است و معمولا این نقشمایه‌ها در سراسر متن و حاشیه فرش به صورت مجرد و ساده پراکنده‌اند نمونه‌هایی این طرحها عبارتند از :
1- طرح پیچک
2- طرح دسته گل
3- طرح کوسه‌ای
4- طرح سعدی خشتی
5- طرح سعدی دسته گلی
6- طرح شاه بلوطی
7- طرح گل اناری
8- طرح گل حنایی
9- طرح گل درشت
10-طرح گل ریز
11- طرح گل سرخ
12-طرح گل و بلبل
6- طرح منظره و چهارفصل : نقشمایه این طرحها مناظر طبیعی و فصول چهارگانه سال با خصوصیات هر یک از فصول می باشد از انواع این طرحها میتوان به طرحها زیر اشاره کرد.
1- طرح باغی 2- طرح چهار فصل3- طرح دورنما 4- طرح سبزی کاری آبنما 5- طرح شکارگاه 6- طرح صورتی 7- طرح قاب عکس 8- طرح لیلی و مجنون 9- طرح مجلسی
ج- طرح فرش با نقشمایه ابنیه تاریخی ، دینی ، مذهبی
انواع این طرحها در بخش قبل ذکر گردید و همانگونه که از اسم آن پیداست نقش ابنیه معروف می‌باشد.
د- طرح فرش ایران مشهوربه ایلات عشایر و اقوام و افراد
1- طرح افشار : افشار طایفه‌ای از ترکان چادر نشین هستند که در بیشتر خاک ایران پراکنده‌اند و ایل افشار کرمان که در زمان شاه طهماسب به این ناحیه کوچانده شده‌اند به دو تیر افشار و پیچاق چی تقسمیم گشته‌اند مرکز سکونت زندگی و داد و ستد تیره پیچاق چی در شهر سیرجان و تیره افشار در شهر یافت است طرحهای افشار کاملا سنتی ایرانی بوده و ترکیب رنگهای دست بافته‌های ایشان کاملا ایلاتی می‌باشد.
نقش مرغ و ترنج با زمینه یک رنگ طرح و نقشه خاص قالیچه‌های بافت افشار محسوب می‌گردد.
2- طرح بختیاری : ایل بختیاری در استانهای اصفهان ،خوزستان ، لرستان (بروجرد) حضور دارند و سکونت گاه اصلی آنان استان چهار محال بختیاری است .
نقشمایه‌های طرحهای بختیاری اغلب لوزی تکراری است که نگاره‌هایی از شکوفه گلها و درختان را در خود جای می‌دهد و بافت بیشتر این طرحها درشت و خشن است نقوش این طرحها اعم از اشکال یا گل و بوته و شاخ درختان بویژه بید مجنون به شکلی ابتدایی است و شکل شطرنج از نقشمایه‌های متداول در فرش بختیاری است.
3- طرح بلوچی: این طرح همان گونه که نامش پیداست به قوم بلوچ تعلق دارد که از اقوام مهاجر ایرانی می‌باشد و نقشمایه‌های این طرحها عموما با خطوط هندسی مانند لوزی ، شش گوش و طرحهای تجریدی بوده و بافندگان آن بیشتر به صورت ذهنی و بدون نقشه قبلی به نقش آفرینی در فرش مبادرت می‌ورزند.
4- طرح ترکمنی: این نقوش به وسیله قوم ترکمن که در شمال شرق ایران و نواحی گنبد کاووس و دشت ترکمن و همچنین شمال خراسان نظیر منطقه جرگلان بجنورد سکونت دارند بافته می‌شود.
طرحهای این فرشها به صورت هندسی بوده و نقشمایه‌های آن تماما به صورت اشکال تجریدی طبیعت است و در آن از نقوش تجریدی حیوانات گیاهان وسایل زندگی و غیره استفاده شده است این نقوش برای این قوم از اهمیت و قداست خاصی برخوردار است انواع طرحهای ترکمن و نقش و بن نگاره‌های آن شباهت بسیاری به یکدیگر دارند تا آنجا که بیننده در ابتدا آنها را شبیه به هم تصور می‌کند ولی پس از کمی تامل اختلافها و تشخیص می‌دهد طرحهای فرش ترکمن گوناگون بوده و برخی از آن به شرح زیر می‌باشد.
1- طرح ساری گل
2- طرح تکه گل
3- طرح افغان گل
4- طرح قوچان
5- طرح یموت
6- طرح خورجینی
7- طرح دارگل
8- طرح آقایق
9- طرح آینه گل
10- طرح بخار
11- طرح آخال
12- طرح چهارقاب
13- طرح قافسه گل
14- طرح چمچمه گل
15- طرح چشم غزال
16- طرح درناق گل
17- طرح سلجوق
18- طرح انسی
19- طرح گلچه
5- طرح خاتمی : این طرح نقش قاب خاتم کاری است که اغلب در حاشیه‌های فرش مورد استفاده قرار می‌گیرد . و اصولا نقشهایی بدین نام مشهورند که شبیه خاتم کاریها شیراز است این طرح بیشتر در آباده ، اراک ،سمنان و اردستان بافته می‌شود.
6- طرح جان بیگی
7- طرح سنچولی
8- طرح سنه
9- طرح شاه عباسی: به طرحی می‌گویند که در آن از گلهای شاه عباسی و تزئینات و اجزاء هم خانواده آن استفاده شود.
10- طرح قشقایی: نقش فرشهای قشقایی به طور سنتی همچون سایر عشایر از اشکال هندسی و با خطوط شکسته تشکیل یافته است اما بافندگان این ایل علاوه بر استفاده از طرحها و نقوش اختصاصی خود طرحهای متقارن و یا نامتقارن شهری (مناطق دیگر) را گرفته و آنها را ساده‌تر کرده و می‌بافند.
از طرحهای معروف این قوم میتوان به طرحهای مستوفی ، طرح هیبت لو ، طرح میرشکسته ، طرح ظل السلطانی یا گل و بلبل طرح حاج خاتمی طرح ناظم یا یکسر ناظم اشاره کرد
11- طرح کردی: این طرحها حال و هوای ویژه مردم شهری و عشایر کرد را دارد و از تفکرات و باورها و مکنونات قلبی طراحان و بافندگان آن دیار بدون آنکه بدین منظور نقشه خاصی فراهم شده باشد تبعیت می‌کند برخی از طرحهای کردی باف عبارتند از :
11- طرح کردی: این طرحها حال و هوای ویژه مردم شهری و عشایر کرد را دارد و از تفکرات و باورها و مکنونات قلبی طراحان و بافندگان آن دیار بدون آنکه بدین منظور نقشه خاصی فراهم شده باشد تبعیت می‌کند برخی از طرحهای کردی باف عبارتند از ک
1- طرح سنه
2- طرح بیجار
3- طرح وکیلی کردستان
4- طرح گل و بلبل کردستان
5- طرح گل محمدی کردستان
6- طرح گل میرزا علی کردستان
12- طرح لری
13- طرح بیستونی
14- طرح میرشکسته
15- طرح میناخانی : این طرح غالبا در فرشهای کردستانی مخصوصا بیجار و همچنین شهرستان ورامین دیده می شود و آن قسمت کوچکی است که از بن نگاره‌های گوناگون تشکیل گردیده و در سراسر فرش تکرار می‌گردد از نقشمایه طرح میناخانی میتوان به گلها و اشیاء اشاره نمود.
16- طرح ناظم : یا یکسر ناظم یا حاج خاتمی طرحی است قدیمی که نوشته‌اند از عهد صفویه در اغلب نقاط ایران مورد استفاده بافندگان قرار گرفته و در واقع یک طرح عمومی می‌باشد.
چهارچوب این طرح ، ایوان یا مدخل یا درگاهی است که در دو سوی آن دو درخت سرو جای گرفته و به باغی گشوده شده است.
17- طرح وکیلی
18- طرح وست
19- طرح یکسر ناظم
20- طرح دوسر ناظم
هـ- طرح فرش ایران مشهور به نام شهرها و مکانها
1- طرح اردبیل: این طرح از مشخصه های فرشهای بافت آذربایجان بویژه شهرستان اردبیل برخوردار است.
2- طرح اصفهان : باغهای پر گل و گیاه خطوط اسلیمی ساده یا دهان اژدری ، گلهایی که با شاخ و برگهای خزنده به هم پیوسته‌اند حاشیه پهن بانوارهای طرفین باریک گلهای شاه عباسی و پراکنده در سراسر متن از خصوصیات فرش اصفهان است.
3- طرح افغانی: از طرحهای رایج در ایلات ترکمن در شمال خراسان است.
4- طرح بیجار: این طرح از مشخصه‌های فرشهای کردستان بویژه شهرستان بیجار محسوب گشته و از شهرت جهانی برخوردار است نقوش این طرح هندسی بوده و به صورت ذهنی بافته می‌شود.
5- طرح بیرجندی: هنر و صنعت قالیبافی در بیرجند بویژه در حوزه‌های درخش و مورد سابقه دیرینه‌ای دارد طرح و نقشه قالی به وسیله هنرمندان محلی و به سبکی خاص تهیه و بافته می‌شود نقشمایه‌های این طرحها اغلب ریزه ماهی، بوته جق و طرح عمومی لچک ترنج بیرجندی می‌باشد.
6- طرح جوشقان : نقش قالیهای این منطقه هندسی و نقشمایه‌های آن به شکل مثلث ، لوزی و مربع می‌باشد که با دسته گل و بوته‌های گل یا درخت بید مجنون تزیین یافته است.
7- طرح ختایی: برخی از پژوهشگران معتقدند که این طرح در شهر ختا ابداع گردیده است طرح ختایی اصولا شامل بوته و شاخه گل بویژه گلهای شاه عباسی است.
8- طرح خراسانی: نظم در نقوش وجود گل و گیاه پرندگان و حشرات به عنوان نقشمایه تیرگی و هم آهنگی رنگها بافت نسبتا درشت گوشت زیاد با پرز بلند و خطوط اسلیمی از خصوصیات عمومی طرحهای خراسان و قالیبافی این منطقه است.
9- طرح زنجان : فرشهای زنجان بویژ مناطق روستایی آن دارای نقوش هندسی است همچنین از نقوش گردان اسلیمی که از بافته‌های آذربایجان و با نقشه‌های لچک و ترنج و افشان است و بعضا ماهی درهم بیجار در بافته‌های این منطقه مورد استفاده قرار می‌گیرد.
10- طرح ساروق: از طرحهای استفاده شده بافندگان فرش در منطقه اراک است و یکی از معروفترین طرحهای این منطقه محسوب می‌شود.
11 – طرح کاشان : از طرحهای مهم و معروف ایران است که به خاطر زیبایی و کیفیت آن شهرت جهانی یافته است نقش فرش کاشان اغلب لچک و ترنج می باشد که به نام نقش کاشان معروف گردیده و نقشمایه‌های اسلیمی و ختایی به کاررفته ، زیبایی و تناسب تزیینی خاصی بدان بخشیده است.
12- طرح کردستان: نقشهای این نوع طرح اغلب هندسی و ذهنی بوده و بسیار متنوع می‌باشد و بسیاری از طرحهای کردستان شهرت جهانی یافته است که اغلب با نامهای محلی شناخته می‌شوند از جمله آنها میتوان به طرحهای وکیلی گل و بلبل ماهی درهم ماهی هراتی ، گل محمدی و گل میرزا علی اشاره نمود.
13- طرح کرمان : مشخصات طرح این منطقه ، وجود گل و گیاه درختان می‌باشد و از طرحهای معروف آن منطقه میتوان به لچک و ترنج ، افشان ، درختی ، حیواندار ، بازوبندی ، گردنبندی ، خشتی ، سلسله‌ای شاه عباسی و چهره بافی اشاره کرد.
و- طرح فرش ایران مشهور به نام نقش
1- طرح افشان
برگها، گلها، پرندگان و حیوانات به عنوان نقشمایه فرش بر کف آن افشانده می شود گل و برگ نگاره‌های اصلی این نقش هستند و اگرچه این نقشمایه‌ها به صورت جدا از هم در زمینه فرش پراکنده‌اند اما هم گونی و هماهنگی رنگها آنها را همچون اجزا یک مجموعه زیبا جلوه گر میسازد.
نقشهای مهم طرح افشان عبارتند از :
– افشان حنایی
– افشان بندی با گلهای دارای ارتباط
– افشان شکسته با خطوط شکسته
– افشان شاخ پیچ که گویی گلها با شاخه‌هایی به هم پیوسته‌اند.
– افشان دسته گل که کومه‌ها و دسته گلها نگاره‌های اصلی آن هستند.
– افشان حیواندار که در آن از نقشمایه حیوانات استفاده شده است.
– افشان ترنج‌دار که ترنج با طرح و رنگ متناسب در وسط زمینه پرگل و گیاه نقش بسته است.
2- طرح لچک و ترنج
طرحی است بسیار عمومی و معروف و زیبا در فرش ایران که از مکتب شاه عباسی به یادگار مانده است و در آن از لچک و ترنج به عنوان نقشمایه استفاده می‌شود این طرح از تذهیبهای که کاتبان هنرمند در پشت جلد قرآنها و سایر کتب نگاشته‌اند اقتباس شده است.
انواع لچک و ترنج
– لچک و ترنج ساده : این طرح فقط لچک و ترنج دارد.
– ترنج‌دار: این طرح فقط دارای ترنج بوده و لچک ندارد
– لچکی : این طرح دارای لچک و بدون ترنج است
– ترنجی طرهدار: این طرح طره اطراف زمینه را پوشانده است.
– لچک ترنج کف ساده
– سلسله ترنج‌دار
– ترنج قفقاز
– ترنج شیروان
– لچک ترنج هندسی
– لچک ترنج کلاله‌دار
3-طرحهای طرهدار
این نوع طرحها در نواحی نایین و کاشان مورد استفاده بافندگان قرار می‌گیرند در فرش امتداد لچکها به طرف یکدیگر و در کنار حاشیه فرش قرار دارد . چنانچه لچکهای چهارگانه فرش با نقش و نقشمایه و رنگ‌آمیزیهای لچک هم آهنگ و موزون با آن ادامه یابد طره به وجود می‌آید
4- طرح سراسری
تکرار قطعه کوچکی از طرح در سراسر قسمت طولی یا عرض فرش را طرح سراسر می‌گویند.
5- طرح بندی
از انجا که قطعات تکراری طرح در سراسر فرش ضمن تکرار بهم می‌پیوندند این گونه طرحها را بندی می‌نامند.
انواع طرحهای بندی عبارتند از :
– بندی قاب قابی
– بندی آدمکی
– بندی درختی
– بندی ترنج‌دار
– بندی کتیبه‌ای
– بندی بازوبندی
– بندی شاخ گوزنی
– بندی دسته گل
6-طرح محرمات
محرمات نامی است که پارچه فروشان قدیم به پارچه‌ها راه راه رنگارنگ نهاده‌اند در قالیبافی طرح محرمات بدین گونه است که نقش راه راه سراسر طولی فرش را پوشانده و یک نقش و رنگ در طول قالی تکرار می‌شود در این راه راه ها نقشمایه‌های مختلف از قبیل گل ، درخت ، شاخه و برگ و حیوانات طراحی می‌گردد.
7- طرح سجاده‌ای جانمازی و محرابی
این طرح بیشتر به قالیچه‌های مخصوص نماز اختصاص دارد که در متن ان نقش محراب مسجد دید می‌شود در این طرح تزییناتی از قبیل ستون ، قندیل ، سرستون ، کتیبه‌ها و نوشته ها به چشم می‌خورد.
طرحهای محرابی فقط برای جانمازی بافته نمیشود بلکه می‌توانند استفاده‌های دیگر نیز داشته باشند.
طرحهای محرابی دارای انواع گوناگونی هستند که عبارتند از :
– محرابی درختی : در برخی طرحهای محرابی در زیر طابق محراب شکل درخت زندگی یافته می‌شود که از نقشهای بسیار زیبا و متداول در فرش ایران و نیز منطقه آسیای صغیر است.
– محرابی دورنما: این طرح همان محرابی درختی است
– محرابی ستوندار: در این طرح در قسمت زمینه و در دو گوشه آن دو ستون محرابهارا نگه می‌دارند که روی این ستونها نیز تزیین شده است.
– محرابی قندیلی: طرح نقش قندیلی در سجاده‌ها و قالیچه‌های محرابی برای تزیین به کار می‌رود که ارتباط نمادی با کل ساختمان مسجد دارد.
– محرابی گلدانی این طرح نیز همانند محرابی درختی دارای گل و بوته است و در آن به جای درخت از گلدان استفاده شده که در وسط و پایین طرح زمینه قرار دارد.
8- طرح فرش ایران تلفیقی – اقتباسی
1- طرح زیر خاکی این نقش و طرح در فرشهایی با خطوط گردان و با تلفیق نقوش اشیاء زیر خاکی همچون کوزه و امثال آن دیده می‌شود.
2- طر ح قاب قابی
در این نقش قاب در نقاط مختلف فرش تکرار می‌شود این قابها ممکن است شامل مناظر درختان محرابها، قندیلها و گلها باشد.
طرحهای اقتباسی نیز طرحهایی هستند که از کشورهای مختلف مانند ترکیه و … گرفته شده‌اند که از آن جمله میتوان به طرح آناتولی و غیره اشاره کرد.
طرحهای افغانی قفقاز نیز از این دسته هستند طرح گوبلن نیز از روی نام طرحهای فرانسوی معروف به گوبلن گرفته شده است.
وضعیت کنونی طراحی فرش در ایران
امروزه طراحی فرش در اکثر نقاط ایران انجام می‌شود به عبارت دیگر طرحها و سبکهای طراحی منحصر به منطقه خاصی نبوده و کانونها مختلفی در این خصوص پدید آمده‌اند قطبهای مهم طراحی فرش که به صورت مراکز طراحی درآمده‌اند عبارتند از :
1- تبریز
2- تهران
3- کاشان
4- کرمان
5- اصفهان
6- مشهد
هم اکنون در این شهرها نقشه‌های فرش هم به صورت سنتی و هم به روشهای نوین تلفیقی و اقتباسی صورت می‌پذیرد و حتی گروهی از طراحان قالی به سوی طراحهای تابلویی روی آورده‌اند البته با وجود اینگونه فرشها ظرافت و زیبایی خاصی دارند ولی این عمل فرش را از حالت کاربردی خود بیرون آورده و به عنوان یک هنر تزیینی تبدیل کرده است.
گروهی دیگر از طراحان همچنان به طراحی سنتی پرداخته و به اصالت و کاربردی بود ن فرش پایبند مانده‌اند البته در این میان افرادی مشاهده می‌شوند که گوی سبقت را از دیگران ربوده‌اند و شیوه‌های نوین و طرحهای جدید و زیبایی را خلق کرده‌اند عده‌ای نیز اعتقاد بر این دارند که نباید از مرز طرحهای سنتی و به جای مانده از قدیم فراتر روند و می‌گویند باید همچنان از طرحهای قدیمی استفاده شود این عقیده در صورت همه‌گیر شدن توقف کشنده‌ای را برای صنعت فرشبافی ایران پیش خواهد آورد.
بنابراین باید با تاسیس مراکز طراحی و فراهم کردن زمینه آموزشهای لازم از ایجاد سکون در این هنر جلوگیری کنیم ولی آنها هر نوآوری و ابتکرا دلیل بر رشد فرش ایران است؟ مسلما پاسخ منفی است زیرا باید این کار آگاهانه و با مطالعه لازم و بار بهره‌گیری از نظرات و پیشنهادات افراد آگاه و دلسوز در هنر سنتی ایران انجام گیرد.
طراحان معاصر فرش ایران
به جهت گستردگی کار طراحی فرش و همچنین با توجه به اینکه این کار در مناطق مختلفی صورت می‌گیرد طراحان معاصر فرش ایران بسیار فراوانند عده‌ای از این طراحان در گمنامی کامل به سر برده و به طراحی مشغولند و عده‌ای از طراحان نیز به طرق مختلف از جمله عرضه کارهای طراحی خود به مردم و اهل فن شناخته شده و معروف گشته‌اند.
برای آشنایی بیشتر دانش آموزان به معرفی طراحان معروف شهرها و مراکز مهم قالیبافی می‌پردازیم.
طراحان تبریزی
آذربایجان و بویژه شهر تبریز از دیرباز در خلق فرشهای نفیس نقش عمده‌ای داشته است و سابقه تاریخی هنری مردم این سامان به دوران مادها می‌رسد طراحی فرش در این مرز و بوم سابقه طولانی دارد و طراحان بزرگی در این منطقه وجود داشته‌اند که با خلق آثار گرانبها و با ارزش خدمات ارزنده‌ای به فرش ایران ارائه کرده‌اند.
از جمله این هنرمندان میتوان به سه تن از مشهورترین طراحان تبریز یعنی میر منصور و رسام ارژنگی و عبدالله باقری اشاره کرد که از شاگردان مدرسه صنایع مستظرفه تبریز بوده‌اند رسام ارژنگی و میر منصور از طراحان بزرگ فرش و صاحب سبک در تبریز محسوب می‌شوند که غالب هنرمندان برجسته تبریز به نحوی تاثیر این دو استاد بوده و هستند از فرشهای معروف میر منصور میتوان به فرشهای چهار فصل تابلو نادر و تابلو شاهپور اشاره کرد.
از هنرمندان معروف دیگر تبریز میتوان به احمد عماد طراح فرشهای کاخ سعد آباد اشاره کرد همچنین حبیب الله امین افشار و فرزند وی به نام داریوش امین افشار میرزا تقی خیابان و فرزندانش ابوالحسن و غلامحسین عباسعلی اعلاباف ، اکبر برگی ، قلی نامی ، محمد حسن نجف زاده معروف به بنام تبریزی اماقانی و رضایی از دیگر طراحان معروف و صاحب نام فرش این خطه هستند.
طراحان تهران
تهران بر خلاف دیگر شهرها مدت زمان طولانی نیست که قطب مهم و جاذبی برای هنرمندان طرح شده است طراحان و نقاشان تهران را به دو دسته میتوان تقسیم کرد:
الف- طراحان و نقاشان آزاد
مشهورترین طراح آزاد فرش در تهران سید ابوالحسن موسوی سیرت است برادر وی سید ابوالقاسم موسوی سیرت نیز از جمله نقاشان آزاد است استاد محمود فرشچیان حسن رضایی محمد حسین ولی زاده ضیایی ، ابوالفتح رسام عرب زاده اکر عندلیب و منصور تامسون نیز از جمله طراحان هنرمند و معروف تهران به شمار می‌روند.
ب- طراحان و نقاشان شرکت فرش
در تهران علاوه بر نقاشان و طراحان ازاد گروه دیگری از هنرمندان طراح وجود دارند که در شرکت فرش گرد هم آمده و به خلق آثار هنرمندان و ماندگار می‌پردازند بعضی از این هنرمندان طراح عبارتند از غلامحسین سکندانی ، عبدالکریم رفیعی ژرفی ،اماقانی مسگرها رضایی معصومه حسینی جعفر پاکدست عبدالله رضاییان مجید محمودی اکبر داوودی دارابی محمد جعفر محمدزاده مسعود فراهانی غلامحسین محمودی حسین محمودی ابوالفضل کریمی و عبدالمجید صادقی .
طراحان کاشان :
رضا صانعی – میرزا نصرالله صانعی (نقاش زاده)
طراحان کرمان :
محسن خان و پسرش حسن خان – استاد کاظم احمد خان – احمد علی خان کربلایی- اکبر فدایی
طراحان اصفهان :
استاد محمود فرشچیان – احمد دادخواه – حاج میرزا آقا امامی – حسین مصور الملکی
طراحان مشهد :
عبدالحمید صنعتنگار – محمد حسین فخر الواعظیم – مهدی – علی اکبر طرحچی – احمد بهبودی
شطرنجی کردن چله
کاغذ شطرنجی عبارتست از صفحه جدول بندی شده‌ای که هر متر مربع آن به ده خانه طولی و ده خانه عرضی تقسیم شده و هر مربع کوچک علامت یک گره است هر چه رجشمار قالی بالاتر شد خانه‌های شطرنجی کوچکتر در نظر گرفته شده و به نسبت نیز بافت ریزتری خواهیم داشت.
هر گره روی بافت برابر با یک خانه از کاغذ شطرنجی می‌باشد و ذکر این نکته حائز اهمیت است که به وسیله نقشه و کاغذ شطرنجی میتوان کیفیت بافت را کنترل کرد و ایردهای آن را به حداقل رساند و یا به طور کل آنها را رفع کرد.
از راههای کنترل نقشه خوانی و پیاده کردن آن روی بافت این است که بعد از چله کشی و آماده شدن چله برای بافت هر ده جفت نخ چله یا ده گره را بر روی دار علامتگذاری می‌کنند که میتوان آن را رنگ کرده و یا با یک گره نخ مشخص نمود این علامت باید درست همانند نقشه عمل شود در کاغذ شطرنجی هر ده خانه با یک خطر پررنگتر مشخص شده است . هنگام علامتگذاری روی چله باید این کار تیز همانند نقشه عمل شده و هر کجا که در نقشه خط پررنگ داریم آن نخ چله را رنگ کنیم.
این عمل به بافنده کمک می‌کند که کنترل بیشتری روی بافت داشته باشد و همچنین این عمل سرعت نقشه‌خوانی را بالا می‌برد برای مثال هر گاه سی گره یا سی و پنج گره ساده بافت داشته باشیم برای شمارش آن از روی نقشه احتیاج به شمارش به صورت گره گره نداریم و می‌توانیم ده گره ده گره آن را بشماریم.
پیاده کردن طرح روی کاغذ شطرنجی
به طور کلی پیاده کرده و اجرای طرح روی کاغذ شطرنجی به دو صورت زیر انجام می‌پذیرد
1- ابتدا طرح روی کاغذ سفید (غیر شطرنجی) طراحی می‌شود و سپس با استفاده از میز نور آن را روی کاغذ شطرنجی پیاده کرده و در پایان آن را نقطه می‌کنند.
2- طرح مورد نظر از همان آغاز کار بر روی کاغذ شطرنجی اجرا و طراحی می‌شود .
طراحی به دو روش مذکور تقریبا به یک صورت و شیوه انجام می‌شود اما هر کدام از روشهای یاد شده برای خود طرفدارانی دارند بعضی از افراد این عقیده را دارند که باید طرح حتما روی کاغذ شطرنجی طراحی شود و هنر آموزان نیز باید با این روش آموزش داد شوند این گروه می‌گویند هنر آزمون با طراحی روی کاغذ شطرنجی اندازه‌ها و ابعاد بهتر و با دقت بیشتری رعایت می‌کنند و بدین ترتیب هنرمندان طراحی می‌توانند با توجه به خانه‌های شطرنجی ابعاد و تناسبها را در نظر گرفته و اجرا نماید به طوری که بتوان آن طرح را به زیبایی و جذابیت به صورت نقطه چین درآورد.
عده‌ای نیز به شیوه طراحی روی کاغذ معمولی را توصیه کرده و معتقدند ک طراح و هنر آموز باید در راه آموزش و اکتساب این فن آنقدر قدرت و مهارت کسب کند تا ابعاد و اندازه‌ها را بدون استفاده از کاغذ شطرنجی رعایت کند البته لازم به تذکر است که این روش یعنی کار بر روی کاغذ معمولی آسانتر است و طراح میتوان به تصحیح طرح خود بپردازد در این روش بعد از طراحی و تصحیح نهایی با استفاده از میز نور طرح روی کاغذ شطرنجی کپی شده و برای نقطه چین کردن آماده شود
نقطه چین کردن طرح
این عمل نیز همچون طراحی به افرادی متخصص و آگاه به طراحی و سبکهای طراحی سنتی ایران نیاز دارد . هنرمندان نقطه زن باید به انواع گل ، برگ ، بوته ، شاخه و … آشنا باشد و بهترین حالت نقطه را برای آنها مورد استفاده قرار دهد که این عمل با کسب تجربیات و ممارست‌های فراوان حاصل می‌شود در این مرحله معمولا خود طراح اقدام به این کار می‌کند ولی در ابعاد وسیعتر و طراحی نقشه این مسئولیت بین افراد یک گروه تقسیم می‌گردد.
بخش دیگری از عملیات تکمیلی نقشه رنگ آمیزی آن می باشد که این قسمت نیز ممکن است توسط خود طراح و یا فرد یا افرادی از گروه انجام گیرد دو مرحله نقطه چین کردن و رنگ‌آمیزی نقشه می‌تواند به دو صورت زیر تقدم و تاخر داشته باشد.
1- طرح ابتدا توسط فردی که متخصص نقطه زدن است نقطه چین شده و سپس دورگیری آن توسط رنگهای مختلف مورد نظر انجا می‌گیرد و آنگاه توسط خود بافند و یا فرد دیگری زمینه‌ها و سایه‌های آنها رنگ می‌شود.
2 – روش دوم بدین صورت است که فرد نقشه‌کش محدوده اجزا و زمینه را رنگ می‌کند و سپس آنها را با نقطه‌چین کردن محصور می‌کند.
مزیت این روش نسبت به روش اول این است که کار ، تمیز‌تر و مشخص‌تر دیده می‌شود زیرا در روش اول رنگ زمینه ممکن است روی رنگ دورگیری را بگیرد ولی در روش دوم دورگیری را با رنگهای پوششی (گواش) انجام می‌دهند که کاملا آن نقطه را رنگ می‌کند.
پس از اتمام نقطه چین کردن و رنگ شدن نقشه فرش آماده استفاده می‌شود نقشه را به بلوکهای مستطیلی مساوی تقسیم کرده و برش می‌دهند و هر برش را به طور مجزا روی تخته نازکی (فیبر) می‌چسبانند و این تخته روی چله‌ها نصب شده و توسط هنرمند بافنده مورد استفاده قرار می‌گیرد تهیه این تخته باعث می‌شود تا جزء کوچکی از نقشه روبروی بافنده قرار داشته باشد و فضای روبرو او بیهوده با همه نقش پرنگردد.
رسم :
رسام (طراح) نقشه به دو روش می‌تواند نقشه خود را رنگ آمیزی کند:
1- استفاده از رنگهایی که دقیقا در بافت استفاده خواهد شد: در این روش بافنده هیچ مشکلی برای خواندن رنگهای نقشه و تفکیک آنها ندارد و رنگها معمولا از تعداد کم و تضاد بالایی برخوردار هستند و به راحتی توسط چشم از هم تشخیص داده می‌شوند.
2- استفاده از رنگهایی که در بافت عوض خواهند شد: این روش هنگامی مورد استفاده قرار می‌گیرد که ما چند رنگ هم خانواده و نزدیک به هم را در کنار یکدیگر مورد استفاده قرار می‌دهیم گاهی اوقات این رنگها آنقدر به هم نزدیک هستند (برای مثال رنگهایی مورد استفاده در صورت ) که تشخیص آنها توسط بافنده مشکل بوده و به سختی صورت می‌گیرد بنابراین هنگام رنگ کردن نقشه،رنگهای مشابه را با رنگهای غیر معمول و با تضاد بالا به کار می‌برند و هنگام بافت با علام گذاری این رنگها بافنده می‌تواند آنها را از هم تشخیص بدهد.
انتقال نقشه از روی کاغذ شطرنجی روی بافت
بعد از رنگ نمودن نقشه کار رسام فرش به اتمام رسیده و پیاده کردن نقشه روی بافت به قابلیتها و تجربیات بافنده بستگی پیدا می‌کند در این قسمت دار قالی باید طبق اندازه های داده شده در نقشه چله‌کشی شود نقشه فرش ممکن است دقیقا در اندازه‌های بافت طراحی شده باشد که در این صورت عرض چله‌کشی باید برابر عرض نقشه باشد ولی میتوان با انجام محاسباتی در خصوص طول و عرض نقشه را کوچکتر و یا بزرگتر از اندازه اصلی رسم کرد.
در بخشهای کاغذهای شطرنجی گفته شد که رجشمار استاندارد معمول در ایران در خصوص فرشهای ترکی بافت 7 سانتیمتر و در مورد فرشهای فارسی بافت 5/6 سانتیمتر محاسبه می‌شود.
برای چله کشی باید از تعداد گره ها اطلاع داشته باشیم برای هر گره باید دو تار نخ چله کشیده شود که نخ خامه در این دو نخ گره خورده و درگیر می‌شود و به اصطلاح یک گره یا ریشه را در فرش پدید می‌آورد برای به دست آوردن تعداد گره در یک عرض مشخص میتوان فرمول زیر استفاده کرد.
7 یا 6/5 / رجشمار قالی × عرض فرش = تعداد گره
به طور مثال اگر رجشمار یک قالی ذرع و نیم 60 بوده و قالی به روش ترکی بافته شود تعداد گره‌های قالی به صورت زیر محاسبه می‌شود.
تعداد گره 891 =7 /60×104 = تعداد گره
به هنگام به دست آوردن تعداد گره باید این موضوع مهم را مد نظر داشته باشیم که تعداد گره‌ها حتما باید به صورت فرد باشد در غیر اینصورت برای پیاده کردن نقشه‌های متقارن دچار مشکل شده و یک خانه کم یا زیاد خواهیم داشت.
بعد از محاسبه تعداد گره‌ها، چله‌کشی صورت می‌گیرد و هنرمند قالیباف با خواندن نقشه هر رنگ را در محل مناسب خود قرار می‌دهد.
منابع و مأخذ
فرهنگ جامع فرش ایران احمد دانشگر
مقدمه‌ای بر شناخت قالی ایران – جواد یساولی
سیسیل ادواردز- قالی ایران
شیرین صوراسرافیل- فرش ایران