سابقه قالي باقي در بيرجند (بخش دوم)

رنگ
در بيرجند گونه اي قالي به نام ‹‹زرشك›› نيز توليد مي شود. علت نامگذاري زرشك این است كه در تركيب رنگ به دست آمده از قرمز، به جاي بهره گير از جوهر ليمو، زرشك به كار مي برند. كرم و سورمه اي از جمله رنگ هايي است كه در قالي بيرجند، به ويژه در زمينه آن فراوان ديده مي شود.
رنگرزي
رنگ كردن كلافهاي پشم. براي این كار به طور معمول كلاف هاي خامه را باز مي كنند و در رنگ پاتيل فرو مي برند و آنرا با كمك دستك به فاصله هاي معين از پاتيل بيرون مي آورند و دوباره در رنگ فرو مي برند تا جابه جا شود و رنگ به طور يكنواخت به همه جاي آن برسد. آنگاه كلاف خامه را بيرون مي آورند و در آب شستشو مي دهند و در آفتاب خشك مي كنند. براي رنگرزي برخي رنگها را جوش مي دهند. مانند: گلي، سورمه اي، لاك قهوه اي، طلايي و سبز، بعضي از رنگها احتياج به جوش خوردن ندارد. رنگرزي بومي ايران بر پايه گياهان رنگ استوار است. تنها دشواري در مورد دو رنگ سرخ و لاجوردي است زيرا رناس و نيل به ميزان كافي به دست نمي آيد و در نتيجه بهاي آن گران است. رنگ هاي شيميايي در بيشتر موارد به ويژه در كار قالي بافان تك باف كه سرمايه كافي ندارند جاي رنگ هاي طبيعي را گرفته است. در رنگ رزي خامه ها با رنگ هاي شيميايي، در شهر ها بيشتر از روستاها دقت مي شود چون رنگرزان حرفه اي كه به طور معمول در شهرها متمركز هستند با تهيه رنگ بيشتر آشنا هستند و در كار خود استادترند. نياز به رنگ ثابت در شهر زيادتر است ولي در روستاها كه قالي به طور معمول به صورت ارزان قيمت بافته مي شود خامه با كمك بافندگان يا رنگرزان دوره گرد تهيه مي شود كه دقت لازم در كار خود ندارند و رنگهاي تهيه شده به وسيله آنها ثابت نيست. در رنگرزي به طور معمول پشم خامه شده را رنگ مي كنند.
طرح و طراحان قالي در بيرجند
به طور كلي قالي در بيرجند از حيث تنوع طرح چندان غني نيست. مطابق تحقيقاتي كه به عمل آمده، نقوش قالي كرماني، طرح بخش از قالي هاي قديم بيرجند را به خود اختصاص داده بودند كه البته بافتن نمونه هاي آن بسيار دشوار است اما به عقيده همگان اصيل ترين طرح منطقه بيرجند را مي توان طرح لچك ترنج سعدي دانست كه بسياري نام ربيعي سعدي را بر آن نهاده اند. طرح اصيلي آن علاوه بر يك ترنج دايره اي در ميان فرش، داراي متن سرخ با گلهاي شاه عباسي است. ترنج هاي این طرح درسه نوع 16 كله يا 16 گل، 32 كله يا 32 گل و64 كله يا 64 گل بافته مي شوند، كه عده اي نيزنامهاي ربيعي 16 كله يا ربيعي ، 16 گل وربيعي ،32 كله يا ربيعي ، 32 گل برآن نهاده اند . اما این طرح بيشترين شهرت ونام خود را از زماني يافت كه ترنج ميانه آن ، به واسطه زيبايي وافر، برروي متن قالي هاي با نقشه ماهي درهم انتقال يافت. عده اي معتقدند كه نقشهاي ماهي درهم ابتدا بشكل 5 متن يا 5 ترنج با نقش ماهي، بافته مي شد وسپس به شكل امروزي آن دگرگون شد. برخي نيز معتقدند اولين با ر سعدي كه از طراحان مشهور وبه نام منطقه بيرجند درسال هاي اوليه صده 14 هـ ش بود نسبت به انتقال این ترنج به روي قالي هاي نقش ماهي اقدام نمود وبا احيا وتجديد حيات این طرح، شهرت وآوازه جهاني براي فرش بيرجند به ارمغان آورد.
از ميان افراد حاضر دربيرجند، عزيز محمد زهرايي نقاش بنام بيرجند از معدودكساني است كه سعدي را به ياد مي آورد. این طرح هم اكنون بخش عظيمي از توليدات منطقه را به خوداختصاص داده است. طرح لچك ترنج ماهي به جهت سادگي ويك نواخت بودن آن داراي نقشه ساده اي است، كه عموماً تنها يك واگيره از طرح اصلي آن به همراه ترنج مركزي ولچك ها دراختيار بافنده مي باشد، وبقيه مراحل بافت واجراي نقشه درحين بافت انجام مي گيرد. چرا كه متن تمام نقشه بجز ترنج مركزي يكسان است. نقشه حاشيه این طرح نيز همواره يكسان وبدون تغيير وتحول بافته مي شود.
دردرخش نقش مشهور وشناخته شده بته اميري يا بته جقه اي ، طرح ديگري است كه تأثير بسزايي درشهرت جهاني این روستا وقالي بيرجند داشته است . این طرح از حدود 45 سال قبل درمنطقه رواج يافت اما توليد آن تنها 10 سال ادامه يافت وبه ترنج طرح ماهي درهم با ترنج مشهور آن، كه درسال هاي اخير استاد حاج حسين اميني دراحياي مجدد آن نقش بسزايي داشته است، طرح اغلب قالي هاي بيرجند را فرا گرفت. طرح ماهي هم اكنون بصورت سرتاسري نيز(بدون لچك وترنج) بافته مي شود.
طرح خشتي نيز، كه مطابق طرح هاي استان چهار محال بختياري مي باشد، ديرزماني است دراين ناحيه عرضه مي گردد، اما توليد آن كه درگذشته محدود بوده ، درحال حاضر اندكي توسعه يافته است. روستاي مود درحال حاضر يكي از مراكز بافت این طرح مي باشد طرح كله اسبي نيز، طرح متعلق به این ناحيه نبوده واز مراكز قالي بافي ديگر به این منطقه انتقال يافته ومدتي نزديك به 20سال است كه درمتن قالي هاي بيرجند بكار مي رود. این طرح از زيبايي چنداني برخوردار نبوده وشايد به همين علت مورد توجه خريداران قرار نگرفته وبازار خريد وفروش آن از كاهش زيادي نسبت به طرح هاي ماهي درهم برخوردار است. روستاي چاچ نيز از مناطق عمده توليد كننده طرح كله اسبي مي باشد.نوع خاصي از طرح گل فرنگ نيز درقالي هاي قديمي منطقه بيرجند بويژه روستاي درخش بافته شده كه علي رغم كوش فراوان موفق به مشاهده نمونه اي از طرح اصلي آن نشده . اما درمنزل استاد كاميابي نمونه اي از آن را يافتم كه از طرح هاي استاد عزيز محمد زهرايي مي باشد. بنا به گفته استاد زهرايي ، این طرح با سبك گل فرنگ بيرجند تفاوت دارد. وي دراين خصوص اظهار داشت‹‹ اولين بار درسال هاي ابتداي دهه 1310 ، پارچه اي منقش به طرح گل فرنگ به سفارش رضاشاه به شوكت الملك (ازسهامداران شركت شرق بيرجند) داده شد، تا مطابق آن يك قالي بافته شود. وي طرح را نزد من آورد. پس از مدتي آن را كشيده وارائه كردم. این طرح تا مدت ها به طرق مختلف درقالي هاي این ناحيه مورد تقليد قرار گرفت.››
طرح هاي تصويري ازجمله شكار گاه وموارد مشابه ، گاهي توجه قالي بافان بيرجندي را بخود جلب نموده اما بافت آنهاهيچ گاه به عنوان طرح هاي خاص منطقه ، بطور مستمر ادامه نيافت وامروز تنها معدودي از این طرح ها باقي مانده است.واما درمورد طراحان بيرجند مي توان گفت، كه این شهر درگذشته داراي طراحان مشهوري بوده است كه هرچند امروز جزنامي از آنها باقي نيست ، اما قالي بيرجند شهرت خود را به ميزان قابل توجهي مديون آنهااست . متأسفانه در سال هاي اخير از لحاظ تعداد طراحان وفعالان این هنر كاسته شده است. به هر تقدير ازابتداي سال 1300 هـ ش تاكنون تعداد طراحان این منطقه ازتعداد انگشتان دست هم تجاوز ننموده است. استاد عزيز محمد زهرايي درخشي از این گروه مي باشد كه ساليان درازي را جهت طراحي وارائه نقشه هاي متعدد وحتي توليد قالي سپري نموده وهم اكنون قالي هاي مارك دار وي از ارزش هاي بالايي برخوردار است. استاد زهرايي درسال 1294 تولد يافت . اوپس از ترك دوران تحصيل به علت بيماري چشم، مدتي به مداواي آن پرداخت واز كار طراحي دست شست. اما با بهبودي دوباره كار طراحي را بطور مستمر شروع نمود او علاوه برطراحي درخطاطي نيز صاحب ذوق مي باشد. وي اظهار داشت‹‹ اولين بار درسال 1319 نقشه اي تهيه كردم ونزد عبد المجيد جمشيدي( از توليدكنندگان بزرگ فرش دربيرجند) بردم . وي درآن زمان حدود 200 دستگاه دار قالي دردرخش داشت. اما نپسنديد وگفت طرح جالبي نيست . سپس خودم مواد اوليه تهيه و بافنده اي را با دوبرابر مزد متداول استخدام كردم وكار بافت آن را آغاز نمودم. پس از مدتي به علت زيبايي زايد الوصف آن ، هرروز تعداد زيادي براي ديدن آن مي آمدند. پس از تمام شدن قاليچه آن را نزد عبد المجيد جمشيدي بردم. اما به علت قميت ارزان نفروختم .سپس به شركت شرق بيرجند رفتم اما آنها هم قيمت پاييني پيشنهاد دادند وسرانجام يكي از اقوام به قيمت 550 تومان درهمان موقع آن را خريد. بعد شنيدم كه دست به دست فروخته شد وعاقبت يكي از فرماندهان نظامي زاهدان آن را به قيمت 3000 تومان خريداري نمود.››استاد زهرايي طرح هاي زيبايي را براي توليد كنندگان بزرگ فرش بيرجند تهيه وارائه نمود، ودرحدود يك سال نيز با شركت شرق بيرجند همكاري كرد.همانگونه كه ذكر شد وي درتوليد قالي نيز فعاليت داشت وكليه قالي هاي وي داراي مارك عزيز يا عزيز زهرايي بوده است.
محمد كريم كرماني نيز ازديگر نقاشان بيرجند مي باشد كه سوابق كار وي قبل از استاد زهرايي است . از وي هيچگونه اطلاعي دردست نيست. با توجه به نام وي گمان مي رود ازاهالي كرمان بوده است. استاد زهرايي متذكرشد او درسال هاي اوليه سده 14 هـ ش فعاليت هاي زيادي درروستاي كوشكك داشت واو رابخاطر مي آورد.
شايد بتوان سعدي را به علت تلاش درجهت نوآوري وتحولي كه طرح قالي بيرجند بوجود آورد، مشهورترين طراح منطقه برشمرد. اما از وي اطلاعي دردست نيست گمان مي رود وي اولين بارترنج زيباي قالي هاي بيرجند را كه خود طراح آن بود وبه نام وي نيزشهرت يافت، برروي قاليهايي با طرح ماهي درهم منتقل نمود.طرح اصيل لچك وترنج سعدي كه هم اكنون از مشهورترين طرح هاي جنوب خراسان مي باشد بانام سعدي شهرت بسيار يافت. بنابراظهارات برخي، وي درروستاي مود ساكن بود. بطور حتم نام وي درتاريخ فرش بيرجند جاودانه خواهد ماند.
محسن لطفي نيزاز ديگر استادان طراح بيرجند است كه با توليد كنندگان مشهوري چون دكتر عبدالعلي احمدي وعبد المجيد جمشيدي هم دوره بود وبسياري از طرح هاي آنان را تهيه مي نمود.وي درسال 1282 هـ ش متولد ودرسال 1358 نيزدرگذشت. محمد علي صميمي نيزازديگر طراحان امروز بيرجند است. وي متولد 1314 واز حدود 20 سالگي كار طراحي را بطور مستمر آغاز كرده است. وهم اكنون درتهيه طرح هاي ربعي سعدي، ماهي ، كله اسبي وگل فرنگ فعاليت دارد. البته بطور محدود درزمينه طرح هاي تصويري را نيزذوق آزمايي مي كند.درحال حاضر برخي از طرح هاي مورد نياز شركت سهامي فرش ايران دربيرجند توسط اوتهيه مي شود. درحال حاضر يكي دوطراح ديگر درزمينه تهيه نقشه قالي دربيرجند فعاليت مي نمايند كه دسترسي به آنها ميسر نشد. با بررسي كلي قالي امروز بيرجند به این نتيجه خواهيم رسيدكه درحال حاضر از نطر طرح وطراحان نقش فرش، شهر بيرجند دوران خموشي وسكون ار طي مي نمايد.
اساتيد وتوليد كنندگان فرش دستباف دربيرجند
درميان توليد كنندگان فرش دستباف بيرجند، بسياري را مي توان يافت كه علي رغم گذشت سال ها از زمان حيات آنها، هنوز هم فرش هايشان درزمره نفيس ترين قالي هاي منطقه بيرجند بشمار مي آيد. ميرزا علي درخشي ازاساتيد بسيار قديم وفراموش شده روستاي درخش مي باشد. وكمتر كسي را مي توان يافت كه درمورد او اطلاعات كافي داشته باشد. دوران حيات وي به اوايل سده 13 هـ ش برمي گردد. استاد زهرايي فرزند يكي از نوادگان او مي باشد وي درصحبت هايش اظهار داشت: يكي از فرش هاي توليد شده توسط ميرزاعلي درخشي تا مدتي قبل دركاخ گلستان نگهداري مي شد كه منقش به نام وي نيزبود. نمونه ديگري از توليدات وي بايد دركشور افغانستان وجزو اموال دولتي باشد، كه خود داستاني دارد: درزمان حيات ميرزا علي درخشي گروهي از سوي حاكم بيرجند براي سربازگيري، وجمع آوري قشون بيرجند به درخش فرستاده شدند وبعد عده اي ازاهالي با آنها به بيرجند رهسپار شدند. ميرزاعلي درخشي به نمايندگي ازمردم درخش با جمع آوري مقداري پول به بيرجند رفت تاشايد درقبال پرداخت وجه به حاكم بيرجند سربازان را آزاد نمايد. دربيرجند با سه نفر اسيرافغاني مواجه شد كه از سوي حاكم بيرجند به بيگاري گرفتــــه شده بودند. با آنها آشنا شد وآن سه نفرماجراي دستگيري خود را به ميرزا علي گفتند. ميرزا هنگام پرداخت بهاي آزادي سربازان ،مبلغي نيز به عنوان آزاد سازي آن سه نفر پرداخت. آنها نيز بلافاصله به افغانستان مراجعت كردند اما پس از نزديك به يك سال دوباره باگشته وبا هدايايي نزد ميرزا علي درخشي رفتند. آنها باخود پارچه اي داشتند وسفارش بافت يك قالي با نقش آن پارچه را به ميرزا دادند.بطوري كه گفته شد ، این فرش بسيار بزرگ ودرقسمت هاي مختلف آن محل هايي جهت قرار گرفتن ستون ها ودرورودي تعبيه شده بود.
فرش پس از اتمام بافت به افغانستان حمل شد وبعدها معلوم شد كه براي حاكم افغانستان بوده است. عده اي معتقدند كه این قالي هنوزهم موجود است.
ملاصمد كميلي فرزند ملاجواد از ديگر بافندگان قاليهاي نفيس منطقه بيرجند بوده است. ملاصمد، بافنده اي زبده وهم اكنون بسياري نام اورا به عنوان يكي از توليدكنندگان قالي هاي زيبا ومشهور قديم بيرجند ياد مي كنند.احتمالاً از بافندگان وتوليدكنندگان هم دوره ميرزا علي درخشي بوده كه تولدش بين سال هاي 1210 الي 1220 هـ ش ودرسال 1320 درسن بالاي صد سالگي درگذشته است. مدت عمر او بسيار طولاني بود. ملاصمد كميلي درسنين نزديك به 80 سالگي نيزهمچنان به عنوان توليد كنندگان ، به كارعرضه فرش هاي نفيس اشتغال داشت.
شركت شرق بيرجند نيزاز بزرگترين توليد كنندگان فرش درمنطقه بيرجند بوده است. این شركت را مي توان قديمي ترين شركت خصوصي ايراني، درتهيه قالي دستباف معرفي نمود. تاريخ تأسيس آن به سال 1308 بازمي گردد. كليه قالي هاي این شركت مارك داربودند واين عبارت درميان تصويري از يك خورشيد قرار داشته است.‹‹ شركت شرق بيرجند››.
مالكان این شركت درابتداي تأسيس عبارت بودنداز:
1- ابراهيم علم (شوكت الملك) 1 وبعدها پسرش امير الله علم2 3و4 شاهزاده معتضدي ومحمدرضاسپهري كه هردو از ثروتمندان وبزرگان بيرجند بودند.
دكتر عبدالعلي احمدي متولد 1282هـ ش ، از ديگر توليد كنندگان قديمي قالي بيرجند بوده است. وي دندانپزشك بود ودرزمينه توليد قالي نفيس فعاليت زيادي انجام داد. عمده ترين مركز فعاليت وي روستاي ابراهيم آباد بود. وي درسال 1358 ذرگذشت. هم اكنون برخي از توليدات وي با نام ومارك ‹‹ احمدي›› دربيرجند باقي است.
عبد المجيد جمشيدي نيز بزرگترين توليد كنندگان قالي بيرجند دردرخش بود كه درحدود سالهاي 1315، 200 دستگاه دار قالي بافي دربيرجند داشته است. از فرش هاي توليد وي كه داراي نام جمشيدي مي باشد تنها يك نمونه پيداشد، كه بسيار ريزباف ودورتا دورآن با استفاده از ابريشم گليم بافي گرديده است. عمده ترين مركز فعاليت وي، روستاي درخش بوده است. جمشيدي يزدي بود وحدود 30 سال از زمان درگذشت وي مي گذرد.

ميرزا عبد العلي تبريزي متولد 1247 ، از ديگر استادكاران بافنده درروستاي درخش بود. وي درسن 25 سالگي براي زيارت از تبريز به مشهد رفت. سپس به درخش مهاجرت كرد ومدت 70 سال درآنجا زندگي كرد. درطول مدت اقامتش دردرخش، مدتها به عنوان سركارگر واستادكار قالي هاي علي خان عمواوغلي مشغول بكاربود. ميرزا عبداالعلي تبريزي دراوايل دهه 1340 درگذشت.
حاج حسين اميني يكي ديگر از توليد كنندگان بنام وشناخته شده فرش بيرجند است. شهرت وي به همراه قالي بيرجند درداخل وخارج از كشور زبانزد خاص وعام است. استاد اميني متولد 1299 واهل روستاي آسيابان درنزديكي درخش مي باشد. وي از سال 1332 كارخود را با تجارت قالي شروع نمود، وپس ازمدتي به عنوان توليدكننده فرش بيرجند فعاليت مستمري را آغاز كرد كه مدت نزديك به 45 سال ادامه يافت، هم اكنون نيز فرش هاي وي با نام شركت برادران اميني از شهرت زيادي برخوردار است. پدر او نيزاز توليدكنندگان فرش بيرجند بود كه قاليهاي وي با عبارت اميني مشخص وشناخته مي شد. استاد حسين اميني سال هاي زيادي را صرف عرضه وتوليد فرش هاي نفيس بيرجند نمودودراحياي دوباره طرح هاي ماهي درهم با ترنج زيباي آن كوشش زيادي كرد.
بسياري زا اعتبار وشهرت فرش هاي امروز بيرجند مديون وي است. هنگام مصاحبه با استاد اميني ، اومتذكر گرديد كه طرح هاي خشتي كه امروز بسياري ازبافندگان وتوليدكنندگان فرش بيرجند از آن استفاده مي نمايند اولين بار توسط وي به بيرجند انتقال يافت. به عقيده استاد اميني، روستاي درخش ، خسروآباد، رژنوك، سرچاه، آسيابان، فصل آباد، وفروخاص، بهترين قالي هاي امروز بيرجند را توليد مي نمايند.
غلامحسين كاميابي متولد 1294 ازديگر توليد كنندگان ديروز وامروز قالي هاي نفيس بيرجند است. وي از سال 1335 با 10 دستگاه دار قالي به توليد قالي اقدام كرد.كليه فرش هاي توليدي او داراي نام‹‹ كاميابي درخش ›› ويا ‹‹كاميابي›› مي باشد. پسران غلامحسين كاميابي هم اكنون فعاليت وي را بطور محدود ادامه داده ودرتوليد فرش هاي چله ابريشم وتمام ابريشم موفقيت هاي بزرگي را بدست آورده اند كه درتاريخ قالي بافي بيرجند كم نظير است.
غلامرضا بازرگان متولد 1313 ، از ديگر توليد كنندگان معاصرذر قالي بيرجند مي باشد. وي از سال 1333 كارتوليد فرش راآغاز نمود. ابتدابه همراه پدرش دركار توليدقالي فعاليت داشت، وپس ازفوت پدر به تنهايي كار توليد قالي را ادامه داد. قاليهاي وي اغلب از سال 1357 داراي مارك هستند. كليه قاليهاي شناخته شده او داراي نام ‹‹ بازرگان›› است . هم اكنون پسروي بيش از او دركار توليد قالي فعاليت مي نمايد.
حاج قاسم خامنه اي، از ديگر تجار وتوليدكنندگان فرش دربيرجند بودكه فعاليت وي اغلب دردرخش صورت مي گرفت.كليه قالي هاي بافته شده توسط بافندگان وي با كاروان شتر به مشهد انتقال مي يافت وتوسط برادرش حاج علي خامنه اي به فروش مي رسيد.
محمد باقر آقا فرشچي به همراه پدرش حاج عبد الغفار فرشچي، از ديگر توليد كنندگان مشهور بيرجند بودند كه فعاليت گسترده اي را درروستاهاي حومه درخش داشته اند.
محمد باقر آقا فرشچي دربرلن به نمايندگي از پدربه كار فروش قالي هاي بافته شده دردرخش،
عبد الله زاده درروستاي تقاب از ديگر توليدكنندگادن فرش بيرجند بودكه درهمين روستا به فعاليت اشتغال داشت. پس از وي پسرش علي عبدالله زاده كارپدررا ادامه داد. عبد الله زاده درحدود 40 دستگاه دار قالي درروستاي تقاب داشت وكليه قالي هاي وي با عبارت ‹‹ بافت تقاب›› عرضه مي گشت.
ابوالقاسم ملك. وي فرزند ملك التجاز قاينات، از توليد كنندگان وتجار بزرگ فرش دربيرجند بود.
ملك التجار خود تا سال 1315 ودرحالي كه درحدود 80 سال دشات درتجارت خانه خود به كارتوليد قالي ادامه داد. كليه فرش هاي وي بانام ‹‹ ملك التجارقائنات›› بوده است.
محمد ولي اسدي. وي پس از به سلطنت رسيدن رضا شاه به عنوان نايب توليت آستان قدس رضوي منصوب شد. او درحدود 300 دستگاه دار قالي داشت. اسدي درروستاي نوفرست وخود شهر بيرجند فعاليت داشت. كليه توليدات وي با عبارت ‹‹ مصباح الديوان›› بود. گفته مي شود وي درحدود هشت تخته قالي بزرگ براي رضاشاه بافت.كه هر يك داراي طراحي جداگانه بود.
ايزدي، نصيري، قنبري، كربلايي، موسي اناركي، مرغوبي وفرسات از ديگر توليد كنندگان فرش هاي بيرجند ازقديم تابه امروز هستند.

اطلاعات آماري از قالي بيرجند
مطابق آخرين آمارگيري انجام شده درسال 1360 از ميان 1665 روستاي داراي سكنه دراين شهرستان ، تعداد 725 روستا داراي فعاليت قالي بافي بوده اند، كه تعداد كلي دارهاي قالي درهمان سال نيز10299 عدد اعلام گرديد. این رقم با بررسي دوباره وانجام آمارگيري نمونه اي درسال 1368 به 18912 دار افزايش يافت. به عبارت ديگر افزايشي معادل 1076 دستگاه درسال وبا توجه به روند افزايشي تعداد دارهاي قالي درطي 8 سال وبا فرض ادامه این روند مي توان تعداد دارهاي قالي این منطقه تا پايان سال 1372 را به طور تقريبي معادل 23216 دار منظور نمود. ازطرفي مي توان تعداد بافندگان این ناحيه را با احتساب 2 بافنده براي هر دار قالي، درسال هاي 1368 و 1372 به ترتيب 37824 و 46632 نفر منظور كرد.
از ميان كليه روستاهاي فعال درقاليبافي درسال 1360 ، روستاي مود با 370 دار قالي داراي بيشترين تعداد دار در ميان روستاهاي این شهرستان بوده است. جدول شماره 22 ميانگين تعداد دار قالي درروستاهاي این شهرستان درسال 1360 را نشان مي دهد كه بيانگر متوسط تعداد 2/14 داردر هر روستا مي باشد.
جدول شماره 22. پراكندگي دار قالي
درصد_تعداد روستا_تعداد دار قالي_رديف
7/49_____361_____5-1______1
7/18_____137_____10-6_____2
4/14_____105_____20-11_____3
1/12_____88_____50-21_____4
6/4_____34_____370-51_____5
100_____725_____-_____جمع
همچنين ازميان 475 نفر بافنده شاغل دركارگاه هاي مورد بررسي درسال 68 تعداد 292 نفر زن و183 نفر مرد بوده اند كه بيانگر گرايش بيشتر زنان به این حرفه است. جدول شماره 23 ميزان سابقه كار 475 نفر بافنده شاغل درسال 68 را بيان مي كند. از ميان این افراد 375 نفر داراي سابقه قالي بافي بين يك تا ده سال مي باشند كه این امر بيانگرافزايش نسبي شاغلان به این حرفه درده سال 1357 تا 1368 مي باشد.
جدول شماره 23. سابقه بافندگي
درصد_تعداد_سابقه بافندگي
2/54___275___1-0
5/11___54___5-1
5/13___64___10-5
8/7___37___15-10
6___30___20-15
7___33___+20
100___475___جمع

اما مطلب جالب توجه درتأييد همين امر، از بررسي آمار ديگري به دست آمده است. براساس این آمار سابقه تأسيس 180 كارگاه مورد بررسي متعلق به سالهاي 1355 تا 1368 مي باشد( 7/73 درصد) . كه نشان دهنده گرايش بيشتر به ايجاد وتأسيس كارگاه قالي بافي درسال هاي پس ازانقلاب است.

جدول شماره 24. تاريخ تأسيس كارگاهها
درصد_تعداد_تاريخ تأسيس كارگاه
4/0___1___15-1301
9/2___7___30-15
4/7___17___45-30
6/15___38___55-45
1/31___76___60-55
6/42___104___68-60

مي توان ميزان توليد قالي را درشهرستان بيرجند، براساس متوسط 11 متر، درسال براي سال هاي 1368 و 1372 به ترتيب 208032 و 255376 متر محاسبه نمود.