دیوار نگاری (بخش دوم)

بدین ترتیب ، تاثیر معماری زندیه وخصوصاً هنر های وابسته به آن در اوایل دوره قاجاریه بسیار شدید است واین شیوه در هنر قاجار تا اواسط آن ادامه می یابد وخصوصاً در کاشی کاری معماری ونقش برجسته ها بیشتر قابل مشاهده است در نقاشی دیواری تاثیر غرب را بیشتر می توان دید خصوصاً شیوه نقاشی بر روی چوب که در سقف بنا در دوره قاجار متداول می شود ، کاملاً متفاوت با نقاشی دیواری دوره زندیه است . زیرا در دوره زندیه سقف بنا ها عموماً مقرنس کاری وگچ بری شده وبه روی آن نقاشی صورت گرفته ویا در طاقچه ها هم نقاشی بر روی گچ اجرا شده است ، در حالی که نقاشی دوره قاجار در این بناها عمدتاً تحت تاثیر شدید نقاشی غرب وبر روی چوب ، برای سقف های تخت به کار میبرد . در تزئین دیوار ها نیز در دوره قاجاریه آیینه کاری رواج بیشتری می یابد وشیوه های مختلفی از آیینه کاری را مشاهده می کنیم . ضمن اینکه نقاشی پشت آیینه مه به طریق گونا گون وجود دارد .
در دوره قاجاریه سه خانواده در شیراز از همه مقتدر تر وغالباً دست در کار حکومت بوده وبا یکدیگر رقابت می ورزیده اند . سه خانواده عبارت بودند از خانواده قوام از اولاد حاج میرزا ابراهیم خان کلانتر که غالباً منصب کلانتری را در شیراز داشتند وساکن محله بالا کفت بودند .این خاندان بنا هایی ساختند که معروف ترین آن ها عبارتند از : دیوانخانه قوام ( نارنجستان ) ، اندرون قوام ( خانه زینت الملک ) که به فاصله یک کوچه در کنار خیابان لطفعلی خان قرار دارند وحسینیه قوام .مسجد وحمام حاجی هاشم که منسوب به حاجی هاشم جد اعلای این خانواده می باشد .وهمچنین باغ های سالاری وکلانتری در شرق محله بالا کفت .
خانواده دوم : خاندان مشیر است که اغلب منصب وزارت فارس را داشته اند .مسکن این خانواده در محله سنگ سیاه بوده ومجموعه ابنیه ای که در این محل احداث کرده اند عبارت از مسجد وحسینیه وخانه مشیر وکاروانسرا وبازار وتیمچه وتکیه است .
خانواده سوم : سران ایل قشقایی است که اغلب مقام ایل بیگی عشایر قشقایی را داشته اند در سمت غرب محله میدان شاه زندگی می کردند ومجموعه بنا های آن که معروف به مسجد وباغ وحسینیه وحمام ایل خانی است در این محله قرار دارد .
مسجد نصیر المک
حاجی میرزا حسنعلی خان نصیر یکی از افرادی بوده است که مجموعه ای از بناها را از خود به جای گذاشته و هم اکنون جزء آثار دوره قاجاریه در شیراز است. بناهایی چون مسجد، حمام و خانه نصیرا لملک.
این مجموعه در سمت جنوب غرب محله قوام در محله گود عربان واقع در جنوب خیابان لطفعلی خان است شامل مسجد و خانه ای است که در کنار امامزاده ای قرار گرفته که به امامزاده زنجیری معروف است.
خانه نصیر الملک:
خانه ای که هشتی آن خراب شده و حیاطی که اتاق هایی در قسمت شمالی و جنوبی دارد. در ظاهر امر چیز خاصی را نشان نمی دهد مگر اینکه وارد پنجدری شمالی بنا و اتاق های جانبی و طبقه دوم آن شویم که در این هنگام با تزئینات بسیار مفصل از آیینه کاری ها و گچبری بر روی دیوار ها و نقاشی هایی بسیار مفصل و تزیینی بر سقف چوبی و درهای چوبی روبرو می شویم.
بر دیوارها آیینه کاری های ظریفی صورت گرفته و در طاقچه ها نیز مقرنس های کوچکی را با آیینه ساخته اند. در بعضی از آیینه های قاب مانند صورتهایی از زنان به شیوه اروپایی دیده می شود. در وحله اول به نظر می رسد که نقاش پشت آیینه است اما پس از دقت و بررسی توجه شدم که نقاشی بر روی کاغذ صورت گرفته است و آنرا از پشت به آیینه چسبانده و آن قسمت مورد نظر که تصویر قرار گرفته با برداشتن جیوه تبدیل به شیشه شده است. در یکی از این نمونه ها نقوش آیینه ای در طبقه دوم پارگی کاغذ نقاشی در پشت شیشه، شیوه کار را برای من روشن ساخت.
بر روی سقف ها که چوبی است، تماماً به وسیله نقاشی روغنی تزئین شده است و صحنه هایی را مشاهده می کنیم که زنان اروپایی به صورت تک چهره، مجالس بزم و یا مناظری که سعی شده فضایی از طبیعت و معماری اروپایی را به نمایش در آورند. در تزئینات حاشیه نیز فرم ها و نقش های غربی با تلفیقی از گل های سرخ معروف به گل فرنگ و گلهای زنبق متأثر از دوره زندیه کار شده است.
در نقاشی های روی درها، تأثیر نگار گری سنتی بیشتر است. نقش هایی چون گل و مرغ و گل های ختایی به شیوه تذهیب و یا نقش شیر و غزال و دیگر نقشهای گرفت و گیر چون باز و پرنده کار شده است.
تنها در معدود مجالسی از موضوعات متداول در نقاشی گذشته ایرانی استفاده شده است که شکارگاهی را نشان داده اند اما در این نقش ها در پس زمینه تأثیر و کپی از نقاشی غرب دیده می شود و فرم و حرکت اسب ها نیز شدیداً متأثر از نقاشی غرب هستند. در بکارگیری سایه روشن نیز این تأثیر دیده می شود.
لطافت آثار بیشتر در گل و مرغ های حاشیه و متن است که هنوز حال و هوای نقاشی سنتی را دارد و مرغ ها و زنبق های خوش رنگ به زیبایی در بخش های مختلف خودنمایی می کنند.
مسجد مشیر:
از بناهای دوره قاجار که توسط خانواده مشیر ساخته شده باید به معروف ترین آنها یعنی حسینیه و مسجد مشیر اشاره کرد. مسجد مشیر با کاشی کاری های مفصل و زیبا به گونه ای ساخته شده که ضمن اینکه خصوصیات کااشی کاری این دوره در آن می توان تشخیص دارد، چون رنگ های تند زرد و نارنجی و قهوه ای و صورتی با نقوش گل های سرخ و زنبق و گلدانی در قیاس با مسجد نصیر الملک از روحانیت بیشتری بر خوردار است و از منظره سازی های به کار رفته در مسجد خبری نیست.
این مسجد و حسینیه که نزدیک به هم ساخته شده در محله سنگ سیاه واقع است.
بناهای دیگر دوره قاجاریه در شیراز:
در شیراز بیش از چهارصد بنای دوره قاجاری در بافت قدیم شهر شناسایی شد که هر یک از آن ها به تناسب وضع وموقعیت صاحب آن با تز ئینات گوناگون ساخته شده است . در این بنا ها به همان سبک وشیوه دیوار نگاره هایی از کاشی کاری ، نقاشی روی چوب آئینه کاری وگچبری وجود دارد که با همان سیاق بنا های معروف کار شده است . شمسه های بالای تالار وخورشیدی هایی که با کاشی ونقوش مختلف گیاهی ، حیوانی ( نقش شیروخورشید )ویا انسانی مزین شده ، ازاره ها با نقوش برجسته کار شده وسقف ها ودر های چوبی با رنگ روغنی نقاشی ودیوار های داخل اتاق ها آیینه کاری وگچبری شده است . خانه دکتر ضیاء مدرسه ملا صدرا در محله بازارچه حاج زینل ، خانه سعادت که در سردر شمالی ، خورشیدی بالای آن دو سوار روبروی هم به شیوه نقوش برجسته ساسانی در حال دریافت حلقه قدرت هستند اما صورت ولباس ها وساخت وپرداخت به شیوه قاجاری است ودر دو سوی آن نیز نقش گرفته وگیر شیر وگاو دیده می شود .باغ های دوره قاجار ی نیز به همین ترتیب با فضاهایی مشابه وتزئیناتی شبیه هم کار شده استباغ هایی چون باغ عفیف آباد ، باغ ارم ، باغ دلگشا ، باغ گلشن و…..
فصل ششم
تکنیک های دیوار نگاری
مهم ترین تکنیک های دیوار نگاری در دوره زند وقاجار که در ادامه سبک وشیوه دوره صفویه رونق یافت ، هر یک در ادامه تکنیک های نقاشی دیواری وکاشی کاری که بیشترین بخش دیوار نگاری را به خود اختصاص داده اند آثاری را خلق کرده اند . موضوعاتی چون نقوش اسلیمی وختایی وگل های مختلف شاه عباسی و…..با ترکیب گل های سرخ ريال زنبق ونرگس شیوه ای را در نقاشی دیواری به وجود آوردند که بسیار متاثر از کاخ های دوره صفویه است .خص.صاً آثار نقاشی دیواری ارگ ودیوانخانه وکلاه فرنگی که شدید متاثر از کاخ عالی قاپو اصفهان است ونقاشی های دیواری بقعه هفت تنان متاثر از شیوه نقاشی دیواری کاخ چهل ستون اصفهان با موضوعات انسانی است .
نقاشی های دیواری
نقاشی های دیوار ی در دوره صفویه بر اساس آثار موجود در کاخ ها وخانه های این دوره به چند شیوه تقسیم می شوند :
1-نقاشی تصویری روی دیوار با لایه تدارک قرمز با روش آب رنگ جسمی وشفاف .
2-نقاشی های تصویری روی دیوار بدون لایه تدارکی قرمز با روش آب رنگ جسمی وشفاف
3-نقاشی های تصویری رنگ وروغن با لایه تدارکی قرمز که خود به شرح زیر تقسیم بندی می گردند :
الف :نقاشی های رنگ وروغن با سبک وشیوه نسبتاً ایرانی با نشانه هاییاز سبک هندی .
ب: نقاشی های رنگ روغنی تصویری با لایه تدارکی قرمز با سبک تقریباً هندی ونشانه هایی از سبک ایرانی .
ج: نقاشی های تصویری رنگ روغنی با لایه تدارکی قرمز با سبک و شیوه اروپایی.
4-نقاشی های رنگ روغنی تصویری بدون لایه تدارکی قرمز با سبکشیوه اروپایی .
5-سبک دیگر این گونه نقاشی ها ی دیواری ، تزئینات نقاشی گل وبته ای وحیوانی تشعیری که اصلاً جهت تزئینات حواشی کتاب بوجود آمده وروی دیوار نیز به همین منوال به اندازه بزرگ تر در حاشیه های معماری ومقرنس وگره سازی (رسمی بندی ها ) دیده می شوند .این قبیل تزئینات خود به شرح زیر تقسیم بندی می شوند :
الف: تزئینات نقاشی تشعیری با رنگ آبی لاجوردی نسبتاً روشن روی زمینهسفید مانند تزئینات نقاشی روی زمینه سفید هارونیه ومنزل سوکیاسیان در جلفا اصفهان .
ب: تزئینات نقاشی تشعیری با رنگ قرمز روشن زمینه سفید (گل سفید ) مانند تزئینات همین نوع در منز ل سوکیاسیان
ج : تزئینات نقاشی تشعیری ا رنگ قرمز روشن روی سفید ( گل سفید ) .
د: تزئینات نقاشی تشعیری با رنگ قرمز سیر روی زمینه قهوه ای روشن .
6- تزئینات نقاشی گل وبته ای روی زمینه ای از طلا ، مانند تزئینات نقاشی همین نوع در تالار اشرف وکلیسای وانک .
7- تزئینات نقاشی با طلاکاری برجسته وگود ( تهیه وتدارک لایه چینی با رنگ ویا لایه قطور گچبری به قطر نیم سانت جهت چسبانیدن طلا روی آن ) مثل طلا کاری های کاخ چهل ستون .
8-تزئینات نقاشی تذهیبی گل وبته ای اسلیمی وتصویری روی سطح صاف وزمینه کنده کاری شده به قطر یک میلیمتر (کشته بری ) گاهی نیز زمینه کنده کاری ورنگ آمیزی می شده است مانند بیشتر نقاشی های کاخ عالی قاپو ومنزل پیر نیا در نایین که بهترین نمونه از این نقاشی بوده وبه اوج درجه هنری خود رسیده است .
9-تزئینات نقاشی روی چوب که نمونه های بسیاری از آن خصوصاً در دوره قاجاری نیز رواج داشته است . این نوع نقاشی روی چوب دارای لایه تدارکی چسب حیوانی وگچ می باشد . این تزئینات در اکثر مواقع روی آلت ولقط در ها را زینت می دهد . مانند سقف های چوبی دوره صفویه در اصفهان چون کاخ چهل ستون ، عالی قاپو وخانه های دوره ی قاجاریه.
10-تزئینات نقاشی گل وبته ای بسیار ظریف که قبلاً طرح های آن روی لایه رویه ی گچ کنده می شده وبعداً به وسیله مخلوطی از رنگ وگچ پشت گرمایی نرم عسلی ( مخلوط گچ با آب به نسبت معین ومخصوص ) پر می شده است . این قبیل نقاشی ها را تخمه در آوری می نامند .
الف: تزئینات نقاشی که طرح های آن روی زمینه گچی کنده کاری می شده وسپس همان طوری که ذکر گردید با مخلوط گچ ورنگ پر می شده است .
ب : تز ئینات گچی گل برگی برجسته که روی بستری رنگین (گچ + رنگ ) کار شده است که بخشی از اتاق سوگلی کاخ ارگ کریم خان بدین شیوه احتمالا”بر جسته کاری شده است .شیوه ی نقاشی ها ی دیواری زندیهاحتمالا”به این شکل بوده که بر پوشش آستر دیوار اتاق ها که از سیم گل میباشد ، لایه ای از گچ صیقلی شده کشیده اند . برای مشخص کردن طرح ها به قلم گیری ظریف با مرکب مشکی اقدام شده است . سپس برای برجستگی دادن به رنگ های طلایی اقدام به لایه چینی شده است ودر آخر در نهایت دقت ومهارت به رنگ آمیزی طرح ها پرداخته اند .
سابقه استفاده از رنگ وروغن در نقاشی اروپا به گذشته ای دور بر می گردد وهنر مندان یونان وروم با آن آشنا بوده اند .به طور دقیق مشخص نیست که این روش از چه زمانی در نقاشی ایرانی به کار گرفته شده است . یکی از نقاشان دربار شاه تهماسب که در ایجاد دیوار نگاره های بنای چهل ستون قزوین ، نقش بسزایی داشته ، مظفر علی بوده است ، این هنر مند با نقاشی رنگ وروغنی آشنایی کامل داشته است . چنان که شاگرد وی صادقی بیک افشار در رساله ای که تحت عنوان (قانون الصور ) نوشته ، استاد خود را چنین معرفی نموده است
به تمثال کسی کردی چو رغبت / چنانش ساختی کز اصل صورت
نیارستی کسی فرقی نهادن / مگر از جنبش واز ایستادن …..
به نقاشی چو سر دادی قلم را / نمودی نوبت دیگر ارم را
دلیری را چودادی صورت از نقل / تهور مومیایی جسته از عقل
به رنگ وروغنش هر که نظر بود / صفا را از حیا خون جگر بود
به آیین غلامی مدتی چند / شدند در شیوه خدمت کمر بند ….
چو نام نامی آن پیر سرور / شدم بر کشور این فن مظفر
به خاطر ویژ گی های خوبی که نقاشی رنگ وروغن داشت از آن جمله : آسان بودن روش کار وهم چنین قدرت پوشش رنگ ، مورد پذیرش نقاشان ایرانی قرار گرفته وکم کم جایگاه مهمی را در نقاشی ایرانی ، مخصوصاً دیوار نگاری به خود اختصاص داد . این شیوه کم کم گسترش بیشتری یافت تا جایی که در دوره قاجار اکثر نقاشی ها چه بر بوم پارچه ای وچه بر دیوار به این روش ساخته می شدند وبرای سهولت بیشتر کار بوم های بزرگ را مطابق به فرم معماری می ساختند وپس از نقاشی آن را در جای خود نصب می کردند وبه همین دلیل است که بسیاری از تابلوهای دوره قاجاری را با فرم قوس بالای آن برای قرار گرفتن در طاقچه ها می بینیم .
تکنیکی که در آن شفافیت ودرخشش رنگ ها بسیار بیشتر وجلای رنگ بسیار زیبا تر از تکنیک رنگ وروغنی است . اما تاثیر نقاشی غرب در نشان دادن طبیعتی که به چشم می آید باعث گردید که کم کم رونق این شیوه بیشتر شود وبدین وسیله حجم وبعد سوم را نشان دهند .
بدین ترتیب هر چه از دوره صفویه جلوتر می آییم توجه به طبیعت وچهره پردازی در آثار بیشتر می شود . خصوصاً که پادشاهان حتماً جهت حفظ عظمت وشکوه دربار وهم چنین ارضاء حس خود خواهی که به شدت در آن ها موج می زد ، از نقاشان اروپایی که به ایران می آمدند استفاده می نمودند ونقاشان ایرانی را نیز تشویق به چهره پردازی از خود می کردند .
کاشیکاری
کاشی عبارت است از خشتی رسی که ضمن به کار گیری لعاب دو بار پخته می شود . ابتدا بدنه آن در دمای بین 900-800 درجه سانتی گراد وسپس لعاب آن در دمای بین 1000-950 درجه سانتی گراد پخته می شود .
این شیوه از نقش اندازی بر دیوار ها که سابقه ای بسیار طولانی دارد وبه حکومت های بین النهرین وایلام وهخامنشی تا دوره زندیه می رسد ، استفاده از لعاب برروی آجر ویا به عبارتی بیسکوئیت است .
در میان تکنیک های مختلف کاشی کاری از معرق وهفت رنگ آنچه که در این دوره بیشتر مورد استفاده قرار گرفت وبرای نقاشی به وسیله لعاب مناسب تر بوده کاشی هفت رنگ است . این کاشی عبارتست از بدنه ای به فرم خشت چهارگوش با ضخامت 1تا5/1 سانتی متر وبه ابعاد 15*15ویا 20*20سانتی متر که پس از پخت اول بر روی آن یک سطح لعاب سفید ویا به ندرت هر نوع لعاب رنگی دیگر زده شده که پس از پخت دوم بر روی آن توسط لعاب های رنگی مختلف بر اساس طرح در نظر گرفته شده سطح آن نقاشی می شود .دمای پخت سوم معمولاً پایین وبین 600الی 800 درجه سانتی گراد می باشد .
همان گونه که ذکر شد ه عموماً اندازه کاشی های هفت رنگ به صورت مربع است اما در بعضی قسمت ها ی بنا به خصوص در گلویی گنبد ها که دارای طرح مقرنس به صورت یک تخته یا یک طبقه یا در قسمت حاشیه به صورت مستطیل هستند ساخته می شود.
انتقال طرح مورد نظر بر روی کاغذ وسپس به وسیله سوزن بر روی خطوط طرح سوراخ سوراخ نموده وگرده می نمایند .گرده کردن به این صورت عمل می شود که در داخل پارچه بسیار نازک ولطیفی مقداری خاکه ذغال ریخته وآن را بر روی طرح سوراخ شده می کوبند .
در شیوه کاشی زیر رنگی ونحوه اجرای آن در ابتدا چون کاشی هفت رنگی است وپس از تمام شدن رنگ آمیزی یک لعاب شیشه بر روی آن داده میشود وسپس به کوره می برند در حقیقت رنگ روی آن را ثابت کرده ودر صورت کشیدن دست بر روی آن ، رنگ ها محو نمی شود ودر حقیقت جزء لاینفک کاشی است در حالی که کاشی زیر رنگی این چنین نیست وبا کشیده شدن دست بر روی رنگ ها در صورتی که لعاب شیشه بر روی آن ها داده نشده باشد پاک ومحو می گردد ولعاب شیشه فقط محافظی برای جلو گیری از خرابی یا محو شدن رنک کاشی است . هفت رنگی که به طور معمول در کاشی سازی استفاده می شود عبارتند از :
اکسید کبالت =رنگ لاجورد
اکسید قلع= رنگ سفید
اکسید مس = سبز وفیروزه ای
اکسید آهن = قهوه ای
اکسید آنتیموان = زرد
اکسید منگنز = رنگ سیاه
اکسید کروم = رنگ سبز وقرمز
بدین شیوه انواع کاشی ها با طرح ها ونقش های گوناگون در دوره زند وقاجار ساخته شده وبر روی ان ها نقاشی کرده اند که با توجه به سبک هر یک با نقوش خاص ورنگ های مورد استفاده در آن ها تفاوت می یابد .در دوره زندیه به همان سبک وشیوه استفاده از گل های زنبق وپرندگان ونقاشی بر روی آن با تاثیر بیشتر از سبک نگار گری سنتی ایران رواج داشته است در حالیکه در دوره قاجاریه استفاده از کاشی رونق بیشتری می یابد وهم چنین از نظر اقتصادی نیز با هزینه کمتری کاشی مورد نظر را تولید می کردند واز نظر ساخت هم نسبت به سایر کاشی ها به زمان کمتری نیاز داشتند .
وسعت زیاد به کار گیری کاشی های هفت رنگ منقوش به مناظر وتابلو های مختلف در این دوران باعث گردید که هنرمندان ونقاشان بسیاری به کاشی سازی روی آورده اند وتابلو هایی را که در نوع شیوه خاصی را داشته اند به تصویر در آورند .در این دوره تصویر در باریان وشاهزادگان ونقش شیر وخورشید وملائکه و…..که به روش سایه روشن کار شده اند مورد استفاده قرار گرفت .
در کاشی های لعاب دار این دوره علاوه بر به کار گیری لعاب به رنگ های سفید ، سیاه ، لاجورد ، فیروزه ای ، قرمز وحنایی که در دوره های قبل نیز مرسوم بوده است ، استفاده از لعاب های نارنجی وزرد طلایی به وسعت زیاد متداول گشت که از خصوصیات بارز کاشی های این دوره می باشد .
تاثیر هنر هنرمندان شیراز در دوره قاجاریه در کاخ گلستان تهران دیده می شود چرا که کاشی های هفت رنگ کاخ گلستان تهران منسوب به محمد قلی شیرازی به سال 1284هجری قمری است .
فصل هفتم
هنر مندان ونقاشان دوره زند و قاجار شیراز
معرفی هنر مندان ونقاشانی که در این دوران آثاری از خود به یادگار گذاشته اند بسیار مشکل است .زیرا که بسیاری از آثار بدون نام وامضاء هنرمند وجود دارند که تشخیص که اینکه این آثار از کدام هنر مند است کار مشکلی است وتنها باید به برخی اشارات در متون اکتفا نموده ویا احتمالاً براساس آنچه که معروف شده ویا مقایسه با آثاری که امضاء دارند مورد شناسایی قرار داد .
نکته دیگر اینکه بسیاری از نقاشان دوره زندیه در دوران کوتاه حکومت آنان در شیراز پس از به قدرت رسیدن قاجار در اوایل این دوران نسبت به تولید آثار در هر دو دوره دست داشته اند اما هر چه به جلوتر می آییم تفاوت بین سبک قاجار وسبک دوره زندیه بیشتر می شود .
معروف ترین نقاش عصر زند ابوالحسن غفاری بود که علاوه بر نقاشی در دیگر هنر ها نیز دست داشته که اثر معروف وی تصویر رضا قلی میرزا به هنگام انتخاب وی به ولایت عهدی است تصاویر دیگر وی تابلویی از کریم خان وجهان شاه قرا قوینلو است .نقاش دیگر علی اشرف بود که نقاشی دیواری بقعه هفت تنان نیز احتمال داده می شود از وی باشد
از شاگردان وی میرزا حسن ، میرزا محمد ، آقا صادق ، آقا باقر وآقا زمان هستند که هر یک از نقاشان معروف محسوب می شدند . از میرزا بابا دیگر نقاش عصر زند ، تابلویی از کریم خان در دست است (موزه مرمر با تاریخ 1192).
ابوالحسن مستوفی غفاری کاشانی
میرزا معز الدین محمد حکمران کاشان ونطنز بود وبه نقاشی وتصویر گری علاقه زیادی داشت .خاندان این دودمان طی قرون متمادی شاغل امور قضا واز زمان نادر شاه افشار ودوره کریم خان زند عهده دار مناصب ومشاغل حساس بوده اند .
کتاب گلشن مراد که به نام علی مراد خان زند تالیف شده واز منابع معتبر قرن 12هجری قمری به شمار می رود از تحریرات ابوالحسن ومحمد باقر غفاری می باشد . وی با اینکه پدراو را از نقش تصویر منع کرده هنر مند شیرین قلمی بوده است که در آب رنگ وسیاه قلم دست داشته ودر ارائه مجالس تصویری وچهره پردازی وشبیه سازی پر قدرت بوده است . آثار به جا مانده وی عبارتست از :
1-تصویر میرزا معزالدین محمد است که قلیان به دست گرفته وکلیجه زری طلایی پوشیده وبه روی زمین نشسته است .بر حاشیه بالای طاقچه به خط زیبای ثلث نوشته است .(آرایش این منزل سعادت مقرون ، از نگارش همایون عالی جاه وحکومت پناه امیر الامرا ءالعظام میرزایی میرزا معزالدین محمد ) در سمت راست (رقم بنده در گاه خلایق امیدگاه ابوالحسن غفاری المستوفی کاشانی 1196) .
2-تصویر قاضی عبدالمطلب جد پدری میرزا میرزا معزالدین محمد سابق الذکر با تاریخ 1209 .
3-تصویر کریم خان زند در میدان نقش جهان اصفهان است . در این آب رنگ کریم خان در هیئت وآرایش سلطنتی عرضه شده وبازوبند های پهن وجواهر نشان بر بازو بسته وکمربند وخنجر مرصع به کمر آویخته است . مهتر مخصوص مشغول تیمار اسب است ودر پشت سر منظره عالی قاپو ومیدان نقش جهان جلب نظر می کند ، به خط نستعلیق رقم دارد .( شبیه اعلیحضرت شاهنشاه گیتی ستان وخاقان ظل اله علیین آشیان ابوالنصر کریم خان زند ) ، ( رقم بنده درگاه خلایق امید گاه ابوالحسن الغفاری المستوفی فی شهر 1209).
4-اثر دیگر نقاش شمایل قاضی احمد جد نقاش است ، با تاریخ 1212 وآثار دیگری از این هنر مند که معلوم می گردد تا سالیان 1215 هجری قمری در قید حیات بوده است .
علی اشرف نقاش افشار
از ایل معروف افشار ارومی بود واز نقاشان پر مایه وذوفنون قرن 12هجری قمری به شمار می آمد . اعتمادالسلطنه در کتاب المآثر والاثار از این هنرمند مختصر یادی کرده وضمن احوال ابوالحسن افشار ارومی چنین آورده است :
( ابوالحسن افشار خلف الله وردی بوده ودر صنعت نقاشی وگل وبوته سازی ورنگ آمیزی مابین کارهای او وعمش علی اشرف نقاش افشار مشهور تمیزی ممکن نبود .) دیگر از منابع مستدل وبا اطمینان مدارک قدیمی که مختصر کور سویی به احوال این هنر مند باز می نماید یکی از این موارد سجع انحصاری خود نقاش است که خود اغلب به روی آثار ممتازش رقم زده ونوشته است : ( ز بعد محمد علی اشرف است ).ومعمولاً این رقم باید معرف این نکته باشد که استاد از شاگردان نقاش معروف اوایل قرن 12هجری قمری ، محمد زمان بوده که در محضرش زانو زده وبه افتخار شاگردیش این سجع را مرقوم داشته که بعد از محمد ( استاد محمد زمان اول ) علی اشرف از همه اشرف تر ووالاتر می باشد ویا اینکه به شاگردی استاد محمد علی پسر محمد زمان اول که بین سال های 1120 تا 1140 فعالیت داشته مفتخر بوده و به جهت اعتلای نام استادش رقم زده (زبعد محمد علی اشرف است )ومعلوم داشته که بعد از استاد محمد علی ، علی اشرف به جای وی قرار گرفته ودر نقش تصویر بی رقیب گشته است .وبه اصطلاح قلاده شاگردی آن ها را به گردن نهاده وبه مسند والای استادی عروج کرده است .
از شاگردان نامدار وی که نام استاد را در سجع خود جای داده وبه شاگردی اش افتخار کرده اند سه استاد تصویر ساز هستند که یکی از آنان استاد محمد نقاش است که با درج نام خود به سجع علی اشرف (صنع محمد ز علی اشرف است ) مقام صنعتی خود را از تعلیمات علی اشرف دانسته وزحمات وی را ارج نهاده است .
دیگر از شاگردان وی ، آقا باقر اول نقاش نامی است که او نیز به سیاق دوستان هنر مندش سجعی به شیوه استاد برای خود انتخاب کرده است وبا درج ( باقر از لطف علی اشرف شد ) از الطاف استاد قدر دانی کرده ویادش را گرامی داشته است .
سومین شاگرد پر آوازه استاد علی اشرف آقا صادق اول نقاش است که از محبت وهنر آموزی استاد بهره یاب گشته وسجعی هم وزن رقم استاد انتخاب کرده ونوشته است :
( صادق از لطف علی اشرف شد ) .
این هنر مند با میرزا احمد نیریزی ، خطاط معجزه گر ونامی اواسط قرن 12 هجری قمری نیز جلیس ومونس بود ودر بعضی موارد همکاری می کرد .تصاویر گل و مرغ و صورتها را علی اشرف می کشید و جداول و ترنج سازی و کتابت خطوط شش گانه زیبا و رنگین را احمد نیریزی عمل می آورد.
سایه پردازهای غباری علی اشرف که اغلب با افشانی از طلا نیز هم خوابه بوده با حالتی سحر آسا به روی گل ها می نشانید و حلاوت آنها را مضاعف می ساخت. بغیر از گل و مرغ و پروانه و زنبور در چهره پردازی و شبیه سازی و ارائه مناظر مفرح و دلانگیز نقاشی چابک قلم و مسوری بی بدل بشمار می آمد.
علی اشرف بغیر از هنر تصویر سازی، در رشته های زیبا نگاری و تنوع فن نقاشی از خطوط نسخ و نستعلیق و شکسته صاحب قلم بوده و شعر نیکو می سرود. در رویه جلد مرقع کم نظیر موزه ارمتیاژ که جهت میرزا مهدیخان منشی نادر شاه افشار ترتیب داده اشعاری در خور تحسین سروده است. بسیاری از آثار متنوع استاد علی اشرف بین سالهای 1140ه ق تا سال 1170 هـ ق فرجام پذیرفته است. و اگر آخرین ثمرات عمر نقاش را در حدود 10 سال بعد از اجرای آخرین اثر و قمدارش که به سال 1170 اتمام یافته در نظر بگیریم می توانیم این حدس را یقین بدانیم که هنر مند به سال 1110 تولد یافته و در حدود سالیان 1180 وفات یافته و روی در نقاب خاک کشیده است.
آقا صادق اول:
با تفحص و تعمق کافی در آثار به جا مانده و شیوه هنری نقاشان پر مهارتی که به نام آقا صادق در عرصه هنری ایراندرخشیده اند ملوم می گردد.
دو نقاش نادره کار و چابک دستی به نام های آقا صادق در این مرز و بوم بخلق تصویر پرداخته و آثار ارزنده و پر هلاوتی را نیز عرضه نموده اند.
در اینجا نیز به نسبت اولویت تاریخی و سبک و شیوه نگارگری و حتی پرداخت و آرایش کار و در بعضی موارد انتخاب مضامین باب روز آن دو نفر را به نام های آقا صادق اول و دوم در این مقال یاد کرده ایم.
1. آقا صادق اول که فعالیت هنری وی حدود سالهای 1128الی1178 هـ ق به مدت 50 سال ادامه داشته و با سجع (یا صاق الوعد) و (صادق از لطف علی اشرف شد) معروف و شهره بوده. یکی از شاگردان معروف علی اشرف به شمار می رفته است.
2. آقا صادق دومکه رشته فعالیتش در میان سالهای 1160 الی حدود 1210 هـ ق بمدت 52 سال ادامه داشته و منحصراً با سجع( یا صادق الوعد) در عرصه هنری زمان خود مشهور بوده است.
این هنر مند مناظر وقیافه وحالات نفرات وتزئین وآرایش البسه وبه کاربرد رنگ های سنگین را که تلفیق استادانه شیوه صفوی وزندیه بوده به نیکوترین اسلوبی به روی قلمدان ظاهر می ساخت وبه تبرک وتوکل اسماء مبارکه که اغلب اوقات رقم صادق الوعد را در ذیل آثار ثبت می نمود .آقا صادق در رشته کار های روغنی استاد پر مایه بود ودر ارائه حالات انسان وجانوران دستی قوی وپر مایه داشت .برخی آثار رقم دار او عبارت از :
1-قلمدان با تصویر زن ومنظره ساختمانی در شیوه صفوی با رقم (صادق از لطف علی اشرف شد 1130).
2- قلمدان موجود در موزه هنر هایتزئینی سابق با تصویر زن که به شست وشو وآرایش مشغول است با رقم ( یاصادق الوعد 1144).
3-قاب آیینه با تصویر حضرت مریم ومسیح وچندین قلمدان وقاب آیینه دیگر .
آقا صادق دوم
دومین آقاصادق که نام اصلی وی محمد صادق بوده وبه نام های صادق وآقا صادق ومحمدصادق در زمان خود شهره بوده وسجعش را ( یا صادق الوعد ) می نوشته است .این هنر مند نقاش قوی دست ونادره کاری بود که بیش از پنجاه سال در کمال استواری وپر اعتباری در عرصه هنری ایران خوش درخشیده وآثار گران قدری نیز از خود به یادگار نهاده است .سجع وی عموماً (یاصادق الوعد ) بود که تشدیدی به روی حرف (ع) می گذاشت ویا اینکه بهامضای ساده خود بسنده می کرد .ا
آقا صادق در گل و مرغ و شبیه پردازی و تک چهره سازی و مجالس و پر جماعت رزمی برزی و شکار و جانور سازی و حتی فرنگی سازی استاد بود و به رموز و دقایق نقش
تصویر وقوف تمام داشت و در تذهیب و تشعیرو آ رایش حواشی وصنعت خط نیز صاحب قلم بود .در اغلب این مجالس شاهزاده با فروتنی تمام والبسه سلطنتی زربفت چون مریدی پاک باخته در حضور مرادش دو زانو نشسته وبه نصایح واندرز پیر عارف گوش می دهد .
محمد صادق نقاش پر کار وپر ابتکاری بود ودر ارائه تابلو های بزرگ رنگ وروغنی ومجالس رزمی از پیش قدمان به شمار می آمد . آقا صادق به غیر از نقاشی بر شعر وادب نیز دست داشته واغلب ارقام هنری خود را به نظمی مناسب به شعر در آورده وبه خط زیبای خود کتابت کرده است .از آثار رقم دار او عبارت از :
1-اثر ارزنده وبزرگ رنگ وروغنی جنگ کرنال در کاخ چهل ستون با رقم ،
به حسب الحکم شاهنشاه دوران / فریدون فر محمد خان قاجار
ز کلک صادق نقاش نو شد / نشان وفر نادر شاه افشار
(یا صادق الوعد )
2-دومین اثر بزرگ روغنی آقا صادق منظره جنگ چالدران است که شاه اسناعیل صفوی را با سلطان سلیم عثمانی در مقابل هم تصویر کرده، در کاخ چهل ستون اصفهان است با تاریخ 1210.
3. اثر دیگر ، جنگ نادر شاه با ترکان عثمانی در یکی از سالن های کاخ موزه گلستان نگه داری می شود.
4. اثر دیگری در کاتبخانه مجلس تحت عنوان بهشت.
5. از آثار دیگر رنگ و روغن تصویر شاهزاده سوار بر اسب است که با اژدهایی نبرد می کند که در موزه نگارستان تهران قرار داشته است. علاوه بر تابلوهای رنگ روغنی آثار لاکی مختلفی از او در دست است که با تاریخ هایی متفاوت چون 1189و1198و1238و1193و1165و… دیده می شود. همچنین آبرنگهایی که این آثار نیز قدرت قلم وی را به نمایش در می آورد.
محمد باقر( یا باقرالعلوم)
فرزند محمد علی و نقاش پر کار و صاحب ذوق زندیه از اهالی اصفهان بود و به آقا باقر شهرت داشت. این هنرمند نام خود را به گونه ها و سجع های مختلف از قبیل، باقر، محمد باقر، کمترین آقا باقر انتخاب کره و زیر اثر می گذاشت که عمده آن ها همان سجع(یا باقرالعلوم) بود که در اجرای کارهای مشکل تر از به کاربرد نام نامی امام محمد باقر (ع) یاری جسته و به درج اسم آن حضرت افتخار می نمود. دیگر آنکه در عصر پسندیده خلایق در آن آرمیده، نقاشان زیبانگار و مصوران شیرین کار بوده اند از آن جمله عالیشانان آقازمان،آقاباقر،آقا صادق، میرزا حسن و میرزا محمد که هر یک در نقاشی و مصوری زمانی ثانی، بلکه به هزار درجه بالاتر از مانی بوده اند.
از سجع دیگر وی که عبارت از« باقر از بعد علی اشرف شد» بوده می شود فهمید که این استاد به اصطلاح قلاده شگردی علی اشرف مشهور را به گردن انداخته و از رموز هنری وی بهره یاب گشته و به مدارج دلخواه خود دست یافته است.
چند اثر رنگ روغنی وی که در اوایل اشاعه کارهای رنگ و روغنی در ایران فرجام پذیرفته مبین قدرت قلم و ابتکار نقاش- در ارائه مجالس رزمی و بزمی است که به ابتکار خاص نقاش به اتمام رسیده است.
در چند اثر رنگ و روغنی و به جامانده وی که در دسرس می باشد حلاو قلم و چهره پردازی پسندیده و انتخاب رنگ ها و سایز ریزه کاریهای دیگر که در بدایت کار اشکالات فراوانی داشته اند از عهده برآمده و شیوا و هنر مندانه عمل آورده است.
عمده کار های روغنی وی جلد کتاب وقاب آیینه سازی بود وکمتر به تصویر قلمدان ها می پرداخت . این نقاش بسیار پر کار ودقیق نگار بود ودر جمله آثارش علاوه بر اینکه سجع های گوناگون خود را ثبت می نمود تاریخ هر کدام را نیز درج می کرد که این خود یکی از امتیازات قابل توجهی است که کمتر نقاشان دیگر به آن مبادرت کرده اند .
تاریخ تولد وحیاط آقا باقر مشخص نیست ولی آنچه از سنوات آثار به جامانده اش بر می آید بین سنوات 1160 تا 1210 هجری قمری فعالیت هنری داشته وپس از آن معلوم نشده که تا چند سال دیگر زنده بوده است .
علاوه بر آثار ی از قلمدان وقاب آیینه وجلد وآب رنگ ، چهره لطف علی خان زند بود که با چهره مردانه وقیافه زیبا ترسیم شده وکلاه مخصوص زندیه به سر گذاشته والبسه همان زمان به تن کرده ورقم دارد (رقم کمترین آقا باقر ).
محمد زمان سوم
محمد زمان سوم یا (صاحب الزمان سوم ) مشهور به آقا زمان نقاش معروف دوره سلاطین زندیه بود که آثارش بین سنوات 1132 تا 1210 هجری قمری به یادگار مانده ودر ذیل آن ها ( محمد زمان ) و( صاحبالزمان ) ترقیم نموده است . این نقاش در زمان خود به آقا زمان شهرت داشت ورقم یا صاحب الزمان را نیز که در عمده آثار وی مشاهده می کنیم همانا برداشت مذهبی وعقیدتی وی بود که نام خود را در استتار این سجع معروف تجلی داده است وبه علت اخلاص وعقیدتی که به حضرت قائم علیه السلام داشته اند سجع هنری خود را صاحب الزمان اختیار کرده وبا توکل به حرمت وپشتیبانی وی (یا صاحب الزمان ) امضاء کرده اند .
زندگی اولیه ودوران فعالیت وهمچنین سال مرگ وتولد ومرگ نقاش دقیقاً معلوم نیست وچه بسا ممکن است دوران اولیه قاجار را هم درک کرده ودر سنین کهن سالی به دنیای عقبی شتافت .قدیمی ترین سند ی که از این نقاش اسم برده کتاب معروف رستم التواریخ است که در زمان زندیه تالیف یافته ودر یکی از صفحات آن چنین درج گشته است
این هنرمند در مجلس آراییبزمی ورزمی وارائه مناظر دلپسند دست با قدرت داشت وگل ومرغ وچهره پردازی وهمچنین تذهیب وحل کاری را به نیکو ترین وجهی عمل می آورد .
آقا زمان چهره ها را واضح می ساخت وحالت نفرات را استادانه می کشید ودر صورت سازی وچهره پردازی شیوه بخصوصی داشت .قدرت قلم این نقاش در صحنه های رزمی نیز قابل تحسین بود وازدحام وجنب وجوش وهیبت خصمانه مردان جنگی را به حوصله تمام می آراست پیچش وخمش اسب ها وسایر مراحل میدان مبارزه را دقیق وپر محتوی می کشید .
تابلوی رنگ وروغنی زیبایی که در حدود سالیان اواخر زندیه واوایل قاجار به عمل آمده ورقم (کمترین محمد زمان را دارا می باشد به حدس نزدیک به یقین از آثار رنگ وروغنی این نقاش بوده است واثر رنگ وروغنی شیوایی نیز از خود به یاد گار گذارد .
شرح زندگی ورشته حیات ومدت عمر این هنرمند بر ما مکتوم است ولی آنچه از آثار به جا مانده وتاریخ دار وی بر می آید چنین می رساند که این هنر مند در سال های 1172الی 1210هجری قمری حیات داشته وضمناً اگر اولین اثر رقم دار این هنر مند را که به سال 1172 هجری قمری انجام داده است اثر دست دوران 22 سالگی نقاش بدانیم تخمیناض می توان گفت این هنرمند حدود1150هجری قمری تولد یافته وتا سالیان 1215 ویا 1220 زنده بوده ودر سنین 65 یا 70 سالگی وفات یافته وبه دنیای عقبی شتافته است .
محمد هادی دوم
نقاش زبر دست وشیرین قلم شیرازی بود که در اواسط قرن 13 هجری قمری در آن ولایت سکنی داشت وبه آثار اشتغال داشته است .
اغلب هنر شناسان داخلی وخارجی این استاد آب رنگ ساز شیرازی را که در صنعت قلمدان ومینا سازی نیز تبحر داشته با استاد محمد هادی اول که بیشتر ین آثارش را تذهیب وتشعیر وگل سازی تشکیل میداده یکی دانسته واحوال وآثار آنان را در جمع یکدیگر نوشته اند در صورتی که محمد هادی اول در اواخر قرن 12 هجری قمری رخت از جهان خاکی بر بسته ومحمد هادی دوم در آن زمان جوان 20 ساله ای بوده است .
متاسفانه احوال وخصوصیات زندگی این نقاش که در زمان خود از مشاهیر شهر به شمار می آمد وتوصیفش به خارج از شیراز نیز رسیده بود . تنها مدرک مستدلی که نامی از این هنر مند یاد کرده نامه شخصی به نام کلودیوس جیمز ریچ نماینده کمپانی هند شرقی مقیم بغداد است که در 11 سپتامبر سال 1821 مطابق 1237 هجری قمری موقعی که از بمبئی به طرف خلیج فارس حرکت می کرده وبه علت شیوع وبا چند مدتی در شیراز توقف نمود ه از آن شهر برای همسرش نوشته است .
بدین ترتیب می شود گفت که این نقاش تیز هوش وگل آرا در آن زمان ها هنر مند برجسته ای بوده وآثارش در بین خاص وعام شهرتی داشته وبا قیمت های گزافی به فروش می رسیده است وهم چنین به گفته کلودیوس که به سال 1237 هجری –ق با او ملاقات نموده هنرمند مسنی بوده ودیگر کار نمی کرده است .کریم زاده تبریزی ضمن معرفی آثار این هنر مند تاریخ تولد ووفات وی را حدود سال های 1177 هجری –ق ووفات وی را 1250 هجری –ق ذکر می کند .
فتح الله شیرازی (نقاش باشی )
نقاش باشی شیرازی بود ودر گل آرایی وشیوه های آب رنگ وسیاه قلم وکار های روغنی دست پر قدرتی داشت . عمده کارهای این استاد کار های روغنی بود ودر این شیوه ها قدرت فوق العاده وقابل تحسینی به حضور می رسانید ولیاقت نقاش باشی بودن خود را بر ملا می کرد .چون اغلب هدایا وپیش کش های آن دوره هدیه قلمدان وقاب آیینه وبر چسب دان بود روی این اصل عمده آثار این استاد که رتبه نقاش باشی را بر عهده داشت تصویر قلمدان ها بود که دست به دست می گشت . او شبیه سازی شیرین قلم بود وصورت زنان را زیبا می کشید وآرایش کار های خود را عالی انجام می داد .او زمینه ها را اغلب با نخودی وزرد حنایی می گرفت وبدین ترتیب کار های او تا حدی شناخته شده وجنبه انحصاری داشت .
گل ها را به سان لطف علی شیرازی طبیعی وبا حالت می ساخت .در شبیه پردازی وچهره سازی به سبک ایرانی وفرنگی آگاه بودوبا سایه های پرداز واستادانه خود به چهره ها حالت طبیعی می داد .
معلوم نیست که این هنر مند در چه زمانی ملقب به نقاش باشی شده ولی قدیمی ترین اثری که در ذیل آن لقب نقاش باشی بودن را درج کرده به سال 1289 اجرا شده ومعرف زبر دستی وی می باشد .
محمد علی شیرازی
شیرازی ونقاش پر قریحه گل وبوته سازی است که در شیوه لطف علی خان گل آرایی می نموده است فرزند وی نقاش پر آوازه شیرازی استاد محمد حسین است که زیر نظر پدرش فنون اولیه را یاد گرفته ودر نقاشی صاحب نام گشته است .
این نقاش علاوه بر درج نام خود از سجع ( یا امیر المومنین ) نیز سود می جست ودر مواردی ترقیم می نمود . فرصت شیرازی در کتاب آثار عجم چنین آورده است : ( مرحوم آقا محمد علی نیز در گل سازی به منتهی درجه کمال بود ووفات او به سال 1285 هجری –ق در شیراز اتفاق افتاد ودر دارالسلام مدفون می باشد .
از آثار او قلمدان خوش نقش وگل ومرغی بود که در مدالیون رویه آن تصویر زنی به شیوه روسی جلب نظر می کرد که پرداز استادانه ای داشت .
از تصویر سازی دیگر هنرمند که به روی کاشی جلب نظر می نماید تصویر پیکار رستم با دیو است که رستم با صلابت تمهم دو زانو نشسته وبا دیو مبارزه می کند ودر سال 1314 شمسی کاشی های مذکور را از انبار خارج نموده وبه روی دیوار مدخل ورزشگاه شهید شیرودی (امجدیه ) نصب نمودند ومجدداً در هنگام تعمیر وتجدید بنای مذکور کاشی های مذکور را در دیوار جایگاه مخصوص جای دادند که حالیه نیز گویا در همان جا قرار گرفته است .
رقم کاشی ها به روایت مر حوم سید محمد تقی مصطفوی ( عمل استاد محمد قلی کاشی پز شیرازی سنه 1273) بوده که آقا ی یحیی ذکاء این آثار را رقم ( محمد علی شیرازی ) یاد نموده است .
میرزا بابا نقاش باشی شیرازی
اهل شیراز واز نقاشان معروف رنگ وروغنی وآب رنگ وروغنی دوران زندیه وفتحعلی شاهی است که در شیوه های مختلف نقاشی دست داشته ونقاش باشی دوران فتحعلی شاه بوده است .
گو اینکه تیره های گوناگونی از شیوه رنگ وروغنی از دوران مانی وسپس تصاویر مختلفی از نقوش اسلیمی وتزئینات ارزنده ای به روی دیوار ها وسقف زمینه ها وزیر گنبد بعضی از مساجد ومعابر وابنیه های قدیمی وبه خصوص نقوش دیواری دوران صفویه که اغلب آن ها سالم ودست نخورده باقی مانده اند نقاشی رنگ وروغنی به حساب می آیند وبحث مفصلی در تاریخ نقاشی ایران باز می نمایند ولی در این دوره ها میرزا بابا اولین نقاشی است که هنر رنگ وروغنی را رونق بخشیده واز نفرات اولیه محسوب می گشته است .
البته در این زمان ها یعنی سالیان 1183 نقاشی رنگ وروغن زیبایی از آقا صادق به یادگار مانده که معرف دقت وهنر مندی نقاش در این شیوه ها بوده ودیگری استاد محمد باقر اصفهانی که اغلب امضای ( یا باقر العلوم ) را ترقیم می نمود وآثار رنگ وروغنی پر امتیازی دارد . شروع کار های رنگ وروغنی میرزا بابا از سال 1204 هجری –ق آغاز شده است وتا سال 1214 ادامه داشته ولی سایر آثار آب رنگی وسیاه قلمی روغنی اش تا سال 1236 دیده شده است .
عده ای از هنر شناسان این نقاش را اهل اصفهان معرفی نموده است ولی در ذیل یکی از آثارش که در سالیان 1218 هجری –ق به پایان رسانده خود را صریحاً شیرازی معرفی کرده وچنین رقم نهاده است ( رقم کمترین میرزا بابای شیرازی به تاریخ شهر ذی الحجه سنه 1218) .
لطف علی خان شیرازی
تصویر گر نامی ونقاش شیرین کار شیرازی است که به نقاش گل ها مشهور می باشد .نواده ی دانشمند آن هنر مند مرحوم دکتر لطف علی صورتگر در مجله نقش ونگار سال 1336درج شده که در مورد جد خود می نویسد :
آنچه در این مورد می شود اظهار داشت این است که پدرم رحمه الله علیه که در سال 1302 شمسی در سن 54 سالگی در گذشت می گفت که محضر پدرش را که مردی کلان سال بوده ودر حدود 65سال داشته است درک نکرده ودر کودکی یتیم شده است .با این حساب تولد لطف علی خان را می توان حدساً سال 1180 و1181 شمسی دانست .لطف علی خان آثار خود را به خط طغرا امضاء می کرد وبا نستعلیق صفحه را رقم نموده است .یگانه ماخذ قدیمی ومستندی که نویسنده آن همکار ومونس نقاش بوده فرصت الدوله شیرازی است که در کتاب آثا ر عجم خود راجع به لطف علی چنین می نویسد :
مرحوم لطف علی خان با سلسله مرحوم حاجی مشیرالملک نسبت داشت و وفاتش در سنه 1288 در دارالسلام شیراز مدفون آمد رحمه الله علیه .
لطف علی خان به غیر از تصویر انواع گل ها که به حد اعجاز ترسیم می نمود در چهره پردازی وشبیه سازی که شیوه ایرانی وفرنگی ومنظره کشی وآرایش گلستان ودشت وچمن استادی چیره دست ودر آب رنگ وسیاه قلم وکار ها روغنی وتذهیب وحل کاری وساختن انواع مرغش ها نازک قلم وبدایع نگار بود .
در زمینه فرنگی سازی نیز صاحب قلم بود ومناظر ومرایا را خوب می شناخت تصاویر دل فریبی که از صورت والبسه وآرایش زیبا رویان فرنگی به جا گذاشت مهارت وی را در امر چهره پردازی وپرداخت زیبایی ها عیان ساخته است .
چندین نمونه ماهرانه وپر لطافتی که از هنر چهره پردازی وشبیه سازی این استاد دیده ام به یقین شایسته این امتیاز است که علاوه بر این که او را نقاش گل ها بدانیم در ردیف آقا صادق وآقا نجف وسایرین محسوب بداریم .
عمده علاقه هنر مند ترتیب قلمدان وجلد های پر آذین بود که با ارائه گل های متنوعی که در باغ وراغ می دید ویا در ایینه خیالش تجسم می یافت بر روی آن ها عرضه می کرد . آثار گل ارایی لطف علی در شیوه محمد زمان وعلی اشرف بود وبعید نیست که از یاد گار های به جا مانده آن استاد ان سود ها جسته ومشق وتمرین های زیادی انجام داده است . از آثار ارزنده وکم نظیر هنر مند نگاره هایی است که در شاهنامه ای به همراهی محمد داوری ساخته است ودر موزه رضا عباسی نگه داری می شود .
این کتاب که با شماره 599 در موزه ثبت شده با 1232 صفحه به خط محمد ابن وصال متخلص به داوری به تاریخ 1274 هجری –ق با68 مجلس آن مربوط به لطف علی و13 مجلس رقم داوری را دارد .
محمد نصیرالحسینی – فرصت شیرازی
شاعر وخطاط ونقاش شیرازی بود وبه میرزا آقا وفرصت شیرازی شهرت داشت . محمد قدسی که از شاعران با ذوق وخطاط خوش رقم شیرازی به شمار می آمد در کتاب آثار عجم فرصت که به دست وی تحریر شده احوال نقاش را چنین آورده است اسم اصلی او محمد نصیر حسینی ملقب به میرزا آقا بوده وفرزند میرزا جعفر متخلص به بهجت می با شد . او به سال 1271 هجری –ق در شیراز متولد شده واز عهد بلوغ سعی در یاد گیری نحو وحکمت وهیات وحساب وهندسه داشته ، حالیه ( در زمان چاپ کتاب به سال 1310) ادیب وفاضل وعلیمی بی مانند می باشد . فرصت علاوه بر معلومات عربی وادبی وتصویر سازی تالیفات وتصنیفات گوناگونی داشته که عبارتند از : کتاب دریای کبیر – شطرنجیه – اشکال المیزان در علم منطق – بحور الحان در موسیقی – منشات نثر – مثنوی منظوم مسمی به هجر نامه – آثار عجم –دیوان اشعار که قریب ده هزار بیت شعر دارد . در مورد نگار گری وصنعت نقاشی استادی توانا در آب رنگ بود ودر چهره سازی وگل ومرغ وترسیم نقوش هندسی دستی به کمال داشت .
از استادان اولیه وی میرزا آثاشیرازی بود که سال ها در فرنگستان نقاشی کرده وقوائد علمی وریزه کاری فنی را به خوبی آموخته وبه شاگرد با استعداد خود آموزش داده است این هنر مند به سال 1339 هجری قمری ودر سن 68 سالگی در شیراز در گذشت ودر حافظیه آن شهر مدفون گردید
انجام کار
هر نقش ونگاری که مرا در نظر آید / حسنی وجمالی وجلالی بنماید
نقاشی دیواری ودیوار نگاری ایران به عنوان یکی از تجلیات فرهنگ وهنر این مرز وبوم فراز ونشیب هایی را به خود دیده است اما هیچ گاه خصلت های اصیل وسنت های پسندیده خود را از دست نداده وبا وجود فراز ونشیب های فراوان وحتی در زیر سلطه بودن باز هم اصالت خویش را حفظ کرده است .ایران بار ها زیر سلطه بیگانگان قرار گرفته وفرهنگ های مختلف بر آن تاثیر گذاشته اند اما این تاثیرات فرهنگی وهنری روح ایرانی را متزلزل نساخت بلکه باعث رونق وشکوفایی آن گشت عناصری که با این روحیات وسنت ها مطابقت داشت روح فرهنگ وهنر ایرانی را نیز دستخوش تغییر وتحول قرار دادبه گونه ای که روز به روز بر شدت آن افزوده می شد .
بدین گونه است که می بینیم تاثیر هنر غرب در ایران از زمان صفویه آغاز ودر دوره زند وقاجار یه رونق بیشتری می یابد وشئون مختلف فرهنگ وهنر خصوصاً دیوار نگاری را متاثر میکند .