تاریخچه هنر معرق

معرق در معناي کلام «اصولاً هر چيز رگه دار را گويند » ولي مفهوم آن در اين نوع بخصوص هنر، ايجاد نقش ها و طرح هاي زيبايي است که از دوربري و تلفيق چوب هاي رنگي روي زمينه اي از چوب يا پلي استر سياه شکل مي گيرد.
تاريخ پيدايش اين هنر به درستي مشخص نيست؛ ولي از تطبيق آن با هنر کاشي کاري ، بدون شک رابطه اين دو هنر را درمي يابيم. براي آشنايي با ريشه ي اين هنر ، صحبت از تاريخ تکوين به ميان مي آيد و به عنوان مقدمه مي توان از گنبد سرخ مراغه که در زمان ايلخانيان ساخته شده است، ياد کرد؛ اين گنبد نوع بسيار ساده ي کاشي کاري بدين سبک است.
کاشي کاري معرق در دوران مغول نيز به همين منوال بود و تداول آن در عصر صفوي به اوج شکوفايي خود رسيد و آثار ارزنده اي در هنر کاشي کاري پديد آمد. اين شکوفايي در زمان افاغنه و زنديه رو به افول نهاد. در دوران قاجاريه نيز کاشي کاري معرق، تقليدي ناقص از آثار گذشتگان بود. تا اين دوران نقشهايي که در کاشي کاري معرق به کار برده مي شد نقش هاي اسليمي بود. اما با سفر عده اي از هنرمندان به اروپا و گرايش آنان به هنر و فرهنگ اروپايي، تغييرات و دگرگوني هاي بسياري در نقشهاي کاشي کاري به عمل آمد و از آن پس طرح انسان و ديگر اشکال مانند اسلحه جنگي در هنر کاشي کاري دوران قاجاريه نمايان شد .
از آن دوران تا به امروز، اين هنر، چونان گذشته رونق نداشته است و تنها عده ي کمي از هنرمندان در زنده نگهداشتن آن کوشا بوده اند
وجه تشابه کاشي کاري معرق با معرق کاري روي چوب در شيوه ي عمل است که در هر دو ، نقش ها از ترکيب قطعات رنگي جنس مورد نظر شکل مي گيرد
يکي از نمونه هاي قديمي موجود آميزه ي اين دو هنر، دري قديمي و بزرگ، متعلق به عصر قاجاريه است که در ضلع شمال غربي محوطه وزارت آموزش و پرورش فعلي قرار دارد. ارتفاع اين ساختمان در حدود چهار و نيم متر و عرض آن سه متر است و سردري نيم دايره در بالاي آن قرار گرفته است. هر طرف اين در به سه قسمت مربع شکل تقسيم شده است:
مربع بالايي آن شيشه و دو مربع پاييني چوب برجسته و مسطحي است که نقشهاي اسليمي معرق کاري شده در اين قسمت جاي گرفته است.
سابقه ي معرق کاري و آموزش آن در اداره کل هنرهاي سنتي به سال 1309 ه . ش برمي گردد. در آن سال به پايمردي استاد حسين طاهرزاده بهزاد ، گروهي از هنرمندان نام آور هنرهاي سنتي از سراسر کشور در تهران گرد هم آمده و مدرسه صنايع مستظرفه را بنياد گذاشتند. اين مؤسسه از ديرباز تا به امروز با عنوان هاي گوناگوني مانند: مدرسه صنايع قديمه و هنرستان هنرهاي ملي، اداره هنرهاي ملي و مدتي نيز به عنوان يکي از واحدهاي اداره کل آفرينش هنري و ادبي در وزارت فرهنگ و هنر سابق، در تعالي و تکامل هنرهاي سنتي سهم بسزايي داشته است. اين اداره کل در سال 1346 به اداره ي کارگاه هاي هنري تغيير نام داد و سرانجام در سال 1357 به عنوان يکي از واحدهاي دفتر پژوهش و آفرينش به حيات خود ادامه داد . پس از پيروزي انقلاب، اداره ي مذکور به اداره ي کارگاه هاي هنري تغيير نام يافت و فعاليت هاي خود را در اداره ي کل هنرهاي سنتي دنبال کرد. تا اين زمان هنرجويان آن را منحصراً افراد علاقه مندي تشکيل مي دادند که طي فراگيري به استخدام رسمي درمي آمدند.
از سال 1360 به استناد موافقتنامه معاونت فرهنگي وقت، واحد آموزش مستقلي براي تعليم هنرهاي سنتي آغاز به کارکرد و سرانجام در سال 1362 تأسيس رسمي اداره آموزش اين اداره کل، براي عموم مشتاقان به فراگيري هنرهاي سنتي، سرآغاز نويني بر تداوم اين هنرها شد و در کنارآن کارگاه منبت و معرق به سرپرستي استاد سيد کمال ميرطيبي همچنان به فعاليت هاي هنري خود ادامه داد.
در طي ساليان، معرق همپاي حرکت زمان پيشرفت کرد و تحولات و نوآوري هاي مختلفي در آن پديدار شد. براي آشنايي با مسير حرکت اين هنر، بايد به اولين کارگاه منبت و معرق اشاره کرد که در سال 1310 تحت سرپرستي استاد احمد امامي، تأسيس شد بايد اشاره کرد و همچنين از اساتيد متقدمي چون پرويز زابلي، عباس شهميرزادي ، علي و خليل امامي ، و احمد رعنا ياد کرد. ابتدا اهم فعاليت آن کارگاه، منبت کاري بود و به تدريج در کنار آن هنر معرق نيز پاي گرفت.
در آغاز براي تزئين سطح ميز، بوفه، در و تکيه گاه صندلي به کار برده مي شد، و تنها نقش هاي اسليمي يا گره يا پنج رنگ محدود چوب هاي آبنوس، فوفل ، گلابي، سنجد و توت مورد استفاده قرار مي گرفت و گاه براي تنوع، از برش هاي خاتم براي اشباع نقش ها استفاده مي کردند. رنگ خاتم ها به همان پنج رنگ فوق الذکر محدود بود و به خاتم چوبي شهرت داشت.
در آن ايام، شيوه معرق کاري در مقايسه با روش امروزي بسيار متفاوت بود و بيشتر به روش معرق هندي اجرا مي شد. بدين طريق که هنرمندان ابتدا به وسيله کارد مخصوص منبت، محل قرار گرفتن نقش ها را روي شيء مورد نظر مطابق طرح مي کندند و سپس نقش ها را از چوب هاي رنگي به وسيله ي مته اي که اختصاص به تعمير چيني داشت و سوهان هاي مخصوص و ارّه اي به نام چکي، دوربُري مي کردند و در محل مقرر قرار مي دادند.
نخستين تاريخي که در مورد اشباع نقش هاي کنده شده به وسيله چوب هاي رنگي موجود است تابلويي مربوط به سال 1313 با نقش دوسوار کار است که به وسيله احمد رعنا ساخته شده و متعاقب آن تابلوي ديگري مربوط به سال 1314 با نقش يک زن است که توسط عباس شهميرزادي اجرا شده است. هم اکنون دو تابلوي مذکور در نمايشگاه اداره کل هنرهاي سنتي نگهداري مي شوند.
عباس شهميرزادي هنگام اجراي تابلوي بعدي خود ، به جاي کندن سطح چوب به فکر ايجاد زمينه در اطراف نقش ها افتاد و از کنار هم قرار دادن قطعات چوب زمينه اي در اطراف نقش ها به وجود آورد. اين تابلو، با مقطع بيضي، نشانگر نقش دو زن بود .
نخستين نمونه هاي موجود اين روش، دو تابلوي مربوط به سالهاي 1317 و 1319 است که نقش پيکار دو سوار با يک شير را نشان مي دهد. اين تابلوها مربوط به امتحان کلاس معرق «علي و خليل امامي» است و هم اکنون در موزه هنرهاي ملي نگهداري مي شوند.
به دنبال اين دگرگوني ها، در سال 1316 احمد رعنا با اثر ابداعي خود به نام شکارگاه، معرق را از حالت مسطح خارج کرد و به صورت نيم برجسته مطرح نمود که همين شيوه تا امروز با نام منبت معرق متداول است. زمينه ي فکري اين نوآوري از نقش هاي منبت کاري شده ي درهاي کاخ مرمر شکل گرفت.
تا سال 1334 اجراي معرق با همان پنج رنگ محدود، متداول بود تا اين که محمد طاهر امامي که در پي تنوع رنگ بيشتري در معرق بود ، در انديشه ي به کارگيري مواد شيميايي رنگي شد و جهت آزمون، نقش هايي روي يک راکت تنيس روي ميز با استفاده از مواد ياد شده به وجود آورد. بدين منوال در پي شناسايي گوناگوني ِ رنگ، انواع چوب هاي صنعتي شناخته شد. ( اين پي گيري همچنان ادامه دارد. )
در سال 1335، تعدادي پاراوان و بوفه ي معرق کاري شده از طرف دولت چين به دولت ايران اهدا شد که هنگام حمل، تعدادي از آنها خسارت ديد! مرمت بعضي از آنها با زمينه سياه به محمد غفوري محول شد . وي با تهيه ماده سياهي ترکيب يافته از جوهر نيکروزين، پارافين و لاک الکل، قسمت هاي آسيب ديده را ترميم کرد. لازم به توضيح است که تا قبل از شناخته شدن جوهر نيکروزين براي سياه کردن زمينه اشياي چوبي، صفحات موسيقي را مي کوبيدند و سپس در الکل حل کرده و مقداري پارافين به آن اضافه مي کردند و ماده سياه به دست آمده را به وسيله پنبه بر روي شيء مورد نظر منتقل مي کردند.
اين گونه آزمون هاي پياپي موجب پيدايش انديشه نويني در هنر معرق شد و بدين سان در سال هاي 36 يا 37 يک پاراوان کوچک با نقش گل و مرغ توسط عزيزالله ويزايي با زمينه سياه که به شيوه ي معرق هاي چيني بود ساخته شد و بدين ترتيب اين سبک معرق در ميان انواع آن جاي گرفت.
در ادامه اين تحولات در سال 1344 محمد طاهر امامي تابلويي با عنوان مرغ و آشيانه به وجود آورد که مرغ تماماً از جنس صدف تهيه شده و کاملاً برجسته است و تنها به وسيله يکي از بالهايش به زمينه ي تابلو متصل شده است. وي با اجراي اين تابلو به معرق تمام برجسته دست يافت.
در ميان آثار معرق روي چوب که تاکنون به وجود آمده ، «معرق خاتم» چنانکه از نامش برمي آيد، ترکيبي از دو هنر بيان شده است که مقام ويژه ي خود را از دير باز حفظ کرده است. از بدو پيدايش کارگاه منبت و معرق، نوع ساده ي معرق خاتم در ميان شمسه ي نقش هاي گره با همان پنج رنگ طبيعي محدود اوليه به کار گرفته مي شد
در سال 1344 محمد طاهر امامي تابلويي با عنوان مرغ و آشيانه به وجود آورد که مرغ تماماً از جنس صدف تهيه شده و کاملاً برجسته است و تنها به وسيله يکي از بالهايش به زمينه ي تابلو متصل شده است. وي با اجراي اين تابلو به معرق تمام برجسته دست يافت.
در ميان آثار معرق روي چوب که تاکنون به وجود آمده ، «معرق خاتم» چنانکه از نامش برمي آيد، ترکيبي از دو هنر بيان شده است که مقام ويژه ي خود را از دير باز حفظ کرده است. از بدو پيدايش کارگاه منبت و معرق، نوع ساده ي معرق خاتم در ميان شمسه ي نقش هاي گره با همان پنج رنگ طبيعي محدود اوليه به کار گرفته مي شد.
در سال 1337 در کارگاه خاتم سازي ، ميز تحريري با نقش سيمرغ و اژدها، به سرپرستي شادروان علي نعمت تهيه شد و براي نقش هاي مذکور از برش هاي خاتمبا رنگهاي متنوع استفاده کردند که همه به شيوه ي معرق، دُوربري و جاسازي شده بود. اين تجربه ، انگيزه ي خلق تابلويي با طرح يک طوطي از خاتم هاي رنگي شد که در سال 1342 توسط عزيزالله ويزايي، خارج از محيط کارگاه ها به مرحله اجرا در آمد و در سال 1349 اکبر سريري نخستين هنرمندي بود که از اين شيوه جهت ايجاد نقش يک پرنده بر روي تابلو استفاده کرد و بدين ترتيب اين سبک معرق با نام «معرق خاتم» متداول شد.
در ادامه اين دگرگوني ها در سال 1349 تابلويي به سبک امپرسيونيسم از طبيعت يک روستا که توسط رضا شهابي (يکي از شاگردان کمال الملک) نقاشي شده بود، به وسيله ي محمد طاهر امامي با رعايت اصول سبک ياد شده به صورت معرق ساخته شد
از آن پس تا به امروز، شاهد تحولاتي چند در هنر معرق بوده ايم که اين تحولات عبارتند از :
– نمايش بُعد از طريق فضاسازي ، که تحولي در ترکيب بندي هاي سطح گذاشته است.(تابلو بزم درويشان)
– استفاده از فلزات و سنگ (تابلو گلدان گل و زنان عشاير)
– نمايش نقش در دو سطح (دو پلانه)
– نشان دادن عمق با استفاده از پلي استر (تابلو عقاب )