تاريخچه فرش

جانها به قدوم ملك العرش نهاديم /ما ديده و دل در گرو فرش نهاديم
نقشي شود و بر زبر فرش در آيد /هر نكته به ما از طرف عرش برآيد
تاريخچه فرش

فرش ايران داراي تاريخي بسيار طولاني است، در ايران از ديرباز بافتن انواع فرش متداول بوده و انگيزه اي اجدادي داشته است. به نوشته مورخان، جهانگردان، جنگجويان و آثار مكشوفه از گذشتگان گوياي آن است كه فرشبافي به صورت هنري دستي ، مردمي ، روستايي و عشايري در ايران سابقه بس دراز دارد.

پروفسور «رودنكو» كاشف «فرش پازيريك» معتقد است كه قالي مذكور كار مردم ماد يا پارس و پارت (خراسان بزرگ) است. توجه به نقش هاي مشابه و هم زمان اين فرش در ستون هاي تخت جمشيد نيز اين نظريه را تاييد مي نمايد. آثار ديگري از جمله نقاشيهاي برخي هنرمندان قرون وسطي حاوي نقش قاليهايي است كه گفته اند بافت ايران بوده است . برخي مورخان در مورد حمله روميان به ايران و غارت دستگرد قالي را از جمله غنايمي كه در اين غارت به دست آورده شده، قيد نموده اند و نيز منابع يوناني از قاليهاي زربفت ايران ياد كرده اند. «فرش بهارستان» با آن همه هنرمندي كه به تأييد روايات مختلف، دربافت آن به كار رفته بوده اگر چه گاه در تعريف از آن راه اغراق پيموده شده اما خود نشانگر پيشرفت صنعت فرشبافي و صنايع جنبي از جمله طراحي و رنگرزي در ايران قديم مي باشد. فرش به عنوان نمودي از فكر و انديشه بشري و متاثر از حس نوجويي او در طول تاريخ خود با نشيب و فرازهايي روبرو بوده كه گاه با فراغت فكري هنرمندان و محيط مناسبي كه براي رشد و شكوفايي هنر ايشان ايجاد گرديده به حد اعلاي خود رسيده و گاه صدماتي كه بر اثر مصائب طبيعي و غير طبيعي بر پيكر جامعه وارد شده، آن را به دوره نهفتگي و خمود سوق داده است.

عصر مغول يعني قرن هفتم هجري را مي توان دروان بس غم انگيز براي انواع هنر ايراني دانست و پس از آن قرون دهم و يازدهم هجري را كه عصر صفويان است زمان شكوفايي طبع هنري مردم ايران بايد به شمار آورد. آغاز دوران صفوي متفارن با رشد بسياري از هنرهاي دستي و توسعه آن در كليه شئون جامعه بوده است. بسياري از هنرمندان ايراني در اين دوره ظهور كرده اند كه با اغتنام فرصت از آرامش و محيط مساعدي كه به وجود آمده عمر گرانبهاي خود را بر سر ارتقاء سطح كيفي هنر و صنايع دستي نهاده اند وبا ابداع طرح ها و نقشه هاي زيبا و هنرمندانه جايگاه اين صنايع به ويژه فرش را به حد اعلاء خود رسانيده اند و نام ايران را در سراسر جهان با آثار خود پرآوازه ساخته اند. با توجه به اهميت عصر صفويه در اعتلاء هنر ايران و توجهي كه در اين زمان به صنعت قاليبافي مبذول شده، جا دارد به اين عصر و وضعيت هنرمندان و قاليباقي آن مشروح تر بپردازيم.

فرشهاي دوران صفويه را مي توان متعلق به دو گروه زماني دانست: اول: قاليهاي بافته شده در دوران سلطنت شاه اسماعيل وشاه طهماسب كه به” شاه طهماسبي” معروف است و خود مكتبي خاص دارد كه به همين نام شهرت يافته. شاه طهماسب همواره به تشويق هنرمندان و قاليبافان و طراحان مي پرداخت و خود از هنر بهره داشت و حتي نوشته اند، رنگرزي مي دانست و مستقيمأ طراحي مي نمود و بافندگان را راهنمايي مي كرد. از اين جهت در زمان پادشاهي او انواع صنايع ظريفه به ويژه قالي بافي راه ترقي پيمود و در طرح آن تغييرات كلي به وجود آمد. قاليهاي ترنجدار جانشين آن گروه از قاليهايي شد كه تا اواخر قرن 9 هجري در ايران بافته مي شد و بعدأ به طرح مغولي و تيموري شهرت يافت. علاوه بر قاليهاي ترنجدار در اين دوره بافتن قاليهايي با طرح حيوان و شكارگاه متداول شد. دوم: قاليهاي بافته شده در زمان شاه عباس كه به مكتب ” شاه عباسي” معروف است. در اين دوره با اغتنام فرصت از وجود هنرمندان عصر نقشهاي جديد به ويژه با استفاده از اسليمي ها و گلهاي مخصوص بوجود آمد برخي طرحهاي قالي در مكتب شاه عباسي عبارتند از:/ الف – طرح ترنجدار يا لچك ترنج/ ب – طرح شكارگاه/ ج – طرح درختي/ د – طرح گلداني .

اينك با توجه به سهولت ايجاد ارتباط بين هنرمندان نقاط مختلف و پيشرفت تكنيك طراحي و نقش پردازي، فرش همگام با ساير هنرها و صنايع مردمي رو به تكامل رفته است، طرحهاي محلّي به نقاط ديگر براي بافت فرستاده مي شود و هنرمندان از نتايج تجربيات ديگر همكاران خويش كاملاً با خبر مي گردند. وسايل كار طراحي پيشرفت نموده و تكنيك جديد به كمك هنرمندان آمده و ايشان به مهارت در تهيه و تكثير طرحهاي خود اقدام مي كنند. بازار هاي فرش جهاني به ويژه از اوائل قرن بيستم ميلادي رونق گرفته و اين خود تشويق دست اندركاران را در پي داشته و به ويژه در تبريز، كرمان، كاشان، اصفهان، اراك ، داد و ستد اين كالاي ارزشمند را رونق داده و در اين زمان است كه بازار صادرات فرش هاي نو و كهنه گرم شده و كارگاه هاي بزرگ براي پاسخگويي به تقاضاهاي روز افزون داير گرديده است. اين قاليها به اروپا به ويژه كشور آلمان و آمريكا حمل مي گردد و موجبات تقويت بنيه مالي كشور را در حد خود فراهم مي سازد و تجارت خارجي را به سرمايه گذاري در توليد فرشهاي مورد درخواستشان تشويق و ترغيب مي نمايد. مجموعه اين اقدام طي قرن اخير در جهت تقويت بنيه اقتصادي كشور مؤثر بوده، اما دخالت فروشندگان و صاحبان سرمايه در كار طرح و رنگ فرش و سفارشات غير مسئولانه ايشان به كيفيت اين دستباف لطمه وارد ساخته است. عدم نظارت صحيح بر كار بافت فرش و بسياري عوامل ديگر از جمله قيمت ها و چگونگي صادرات طي نيم قرن گذشته، رقباي فرش ايران را به ميدان رقابت كشانده واز سوي ديگر سودجويان را به سوء استفاده از غفلت دست اندركاران و انجام تقلباتي در مراحل مختلف تهيه موارد اوليه و توليد فرش وا داشته و در نتيجه موجبات سقوط كيفيت و كميت و گرمي بازار فرش ايران را فراهم نموده است به منظور ايجاد پيوستگي ارتفاء سطح كيفي اين دستباف ارزشمند و تداوم تاريخ پرآوازه ي آن هوشياري و كوششي همه جانبه لازم است كه اميد است عشق و علاقه عامه مردم به اين ميراث اجدادي خود آن را در ضمير كليه دست اندركاران بيدار سازد .
طرح هاي فرش (قسمت اول)
اساس تقسيم بندي شركت سهامي فرش ايران، نقشه هاي فرش ايران به 19 گروه اصلي و تعداد زيادي طرح هاي فرعي تقسيم مي شوند.

گروه 1- طرحهاي آثار باستاني و ابنيه اسلامي: اين طرحها از ساختمانها و كاشيكاري ها و اشكال هندسي و تزئيني بناها الهام گرفته شده است. در طول تاريخ طراحان فرش در طرحهاي اصلي دخل و تصرفاتي كرده و طرحهاي فرعي را بوجود آورده اند. معروفترين اين آثار عبارتند از مسجد شيخ لطف الله، محرابي كوفي، مسجد كبود، مقبره شيخ صفي، سردر امامزاده محروق، گنبد قابوس، مسجد شاه اصفهان، تخت جمشيد، طاق بستان، طاق كسري(ايوان مدائن)، و زيرخاكي.

گروه 2- طرحهاي شاه عباسي: اساس اين طرح را گلهاي طراحي شده خاصي تشكيل مي دهند كه به نام شاه عباسي مشهور شده است. اين گلهاي تجريد يافته، ضمن شاخه و برگها و گاه اسليمي ها و ختائي ها در متن و حاشيه فرش، نقشه اصلي را تشكيل مي دهند. به گروه هاي فرعي طرح اصلي نامهاي، افشان، لچك ترنج، ترنجدار، درختي، جانوري، شيخ صفي، طره دار سلسله اي، شاه عباسي تصرفي، ترنجي طره دار، بوته اي و لچك ترنج كف ساده، داده شده است.

گروه 3- طرحهاي اسليمي: شكل اصلي اين طرح را شاخه هاي دوراني در ميان برگها تشكيل مي دهد. اين شاخه ها، تجريد يافته طرح درخت مي باشند. اسليمي انواع بسيار زياد دارد و معمولا در بيشتر قالبها اين طرح تكرار مي گردد اما در بعضي فرشها اين طرح مسلط است.
معروفترين اسليمي ها ، اسليمي دهن اژدر است. در اين نوع اسليمي انتهاي هر شاخه به دو بخش متقارن منشعب مي گردد و بصورت فكين اژدها نشان داده مي شود و روي ساقه شاخه ها جوانه هايي در نقاط مختلف تزئين شده است كه بيشتر اين جوانه ها را اسليم مي نامند. شايد كلمه اسليمي از اسليم به معناي جوانه باشد و شايد هم اين لغت مصغر اسلامي باشد و مي دانيم كه در هنرهاي اسلامي از اين طرح بسيار استفاده شده است. اين طرح نيز به لحاظ تغييرات و دخل و تصرف ها به گروههاي فرعي بسيار تقسيم شده است. مانند اسليمي، اسليمي بندي، اسليمي شكسته، اسليمي دهان اژدر، اسليمي لچك ترنج، اسليمي ترنجدار و اسليمي ماري.

گروه 4- افشان: با آنكه در طرحهاي فرش معمولا كليه اجزا و اشكال، به هم پيوسته و مرتبط هستند، گفتي قلم نقاش از هنگام شروع طرح تا پايان آن تحرك و ارتباط خود را قطع نساخته است ولي طرح افشان به اين صورت است كه گل وبرگها و شاخه ها بطور پراكنده و بدون پيوستگي با يكديگر در متن فرش افشانده شده اند. به همين علت است كه اصل چنين طرحي را افشان ناميده اند. اما در طرح افشان نيز تنوع و تغيير زيادي داده شده است و طرحهاي فرعي بسياري از آن منشعب گشته است. مانند افشان اسليمي، افشان ختائي، افشان بندي، افشان شكسته، افشان گل اناري، افشان شاه عباسي، افشان شاخه پيچ، افشان دسته گل، افشان حيوان دار و افشان ترنجدار
طرح هاي فرش و نامهاي فرعي آن (قسمت دوم)

گروه 5- اقتباسي: بعضي از اين طرحها به نقشه هاي محلي و بومي مناطق مرزي ايران مربوط مي باشد.

گروه 6 بندي: منظور از استعمال واژه بندي اين است که يک قطعه کوچک از يک طرح در سرتاسر فرش چه از جهت طول و چه از سمت عرض تکرار گردد. چون اين قطعات در مرحله تکرار به هم مي پيوندند، آنرا «بند بندي» يا واگره مي نامند.
نامهاي فرعي اين گروه عبارتند از بندي اسليمي، بندي پيچک، بندي شکسته، بندي کتيبه اي، بندي مستوفي، بندي ورامين يا ميناخاني، بندي قالب خشتي يا لوزي، بندي ترنجدار، بندي درختي، بندي قابقابي، بندي شير شکري يا بازوبندي، بندي سروي ، بندي آدمکي يا ملانصرالدين، بندي بختياري، بندي مجلسي، بندي خوشه انگوري، بندي شاخه گوزن حيواندار، بندي خاتم شيرازي و بندي دسته گل.

گروه 7- بته اي: طرح بته اي تجريد يافته درخت سرو است. بته هاي سرکج فرش ايران که به بته جقه شهرت يافته است. در طرحهاي بته اي به اندازه و اشکال مختلف به چشم مي خورد. معروفترين طرحهاي بته اي عبارتند از بته جقه، بته شاخ گوزن، بته ترمه، بته سرابندي، بته خرقه اي، بته قلمکار اصفهان، هشت گل، بته کردستاني يا هشت بته، بته مير شکسته، بته لچک ترنج ، بته سنندج، بته افشاري و بته بازوبندي و بته بادامي.

گروه 8 – درختي: با وجودي که در طراحي فرش اساس کار را شاخه و برگها تشکيل مي دهند ولي در طرحهاي درختي سعي شده است تا وجه تشابه زياد با طبيعت حفظ گردد. طرحهاي معروف درختي اينطور نامگذاري شده اند: درختي جانوري يا حيوان دار، درختي سبزيکار يا آب نما، درختي ترنجدار، درختي سروي و درختي گلداني.

گروه 9- ترکمن يا بخارا : طرح فرشهاي ترکمن از لحاظ هندسي و شکستگي خطوط در رديف طرحهاي ايلي و خاص مردم کوچ نشين است که بطور ذهني و بدون نقشه بافته مي شود. ترکمني قاب يموني ، ترکمني شانه اي، ترکمني غزال گز(چشم آهو)، ترکمني آخال، ترکمني چهار قاب، ترکمني خورجيني و ترکمني قاشقي، طرحهاي فرعي اين طرح را تشکيل مي دهند.

گروه10 – شکارگاه: مشخصاتي که در مورد طرحهاي درختي ذکر شده در طرحهاي شکارگاه نيز وجود دارد، اما در اغلب طرحهاي شکارگاه، حيوانات وحشي در حال شکار نقش بسته شده است. گروه هاي فرعي اين طرح عبارتند از : شکارگاه درختي، شکارگاه ترنجدار، شکارگاه قابي، شکارگاه لچک ترنج و شکارگاه سراسري.

گروه 11- قابي: اين طرح از قابهاي چند ضلعي به وجود آمده است و از گروه هاي فرعي آن قابي اسليمي، قابي قرآني کرمان يا ستوني را مي توان نام برد

دارهاي قاليبافي

دار قاليبافي نيز از عوامل اصلي بافت يك فرش است كه بدون آن ، بافتن فرش و هرنوع زير انداز و كف پوش سنتي غيرممكن است . دارهاي قاليبافي ممكن است ابعاد مختلفي داشته باشند، اما از نظر كارايي تفاوتهاي اندكي دارند. از آنجايي كه بافت قالي گره دار، مرحله اي پيشرفته تر از ساير دستبافت هاي بي گره است ، لذا در ساخت بسياري از ابزارهاي بافندگي آن، از ابزارها و وسايل بافت ساير دستبافت ها استفاده شده است . به همين منظور دارهاي قاليبافي نيز تفاوت چنداني با دارهاي بافندگي گليم ، جاجيم و… نداشته اند. اما به مرور تا حدودي پيشرفته تر و كامل تر گرديدند.

اولين و قديمي ترين دارهاي قاليبافي بصورت زميني (افقي) بوده اند. اين نوع از دارها هم اكنون نيز در برخي از مناطق قاليبافي همچون چهارمحال و بختياري ، سيستان و بلوچستان، كرمان و… مورد استفاده مي باشند. دارهاي زميني بسيار ساده مي باشند و از اجزاي زيادي برخوردار نيستند. مهمترين ويژگي آنها آن است كه برخلاف دارهاي عمودي (ايستاده ) فاقد راست رو يا ستون هستند، و فقط متشكل از يك چوب در بالا به نام سَردار و چوب ديگري در بخش پايين به نام زيردار هستند، كه توسط ميخ هاي چوبي با طناب به
زمين مهارشده اند تا ثابت گردند. نخهاي تار نيز دور سردار و زيردار چرخانده مي شود و بافنده از ابتداي دار كه بخش پايين آن است شروع به بافت مي كند. در اين نوع از دارها از آنجايي كه بافنده بر روي دار مي نشيند و به كار بافت مي پردازد، براي جلوگيري ازفشار وزن او به تارهاي فرش در زمين زير تارها و هم سطح با آنها تخته اي چوبي قرارمي دهند كه از دو طرف بر روي سنگ يا پايه اي ديگر قرار دارد. بنابر اين وزن بافنده هيچ گونه فشار مستقيم به فرش و تارها وارد نمي كند. اين نوع از دارها فاقد ستون هاي جانبي (كه به راست رو شهرت دارند) هستند. در واقع عامل اصلي قرار گرفتن اين دارها بر روي زمين ، نداشتن ستون است تا به جاي آن قسمتهاي بالا و پايين دار قالي به زمين مهار شوند. بديهي است بسياري از دارهاي قاليبافي زميني كه امروزه در مناطق مختلف مشاهده مي شوند و داراي ستونهاي جانبي هستند، در واقع يك دار عمودي هستند. زيرا توانايي ايستادن را دارا هستند.

مهمترين بخش دارهاي زميني كمان مي باشد كه وظيفه آن جا به جا نمودن تارهاي زير و رو براي پودكشي است . كمان ، وسيله اي است كه از ابتدا بر روي انواع دارهاي بافندگي اعم از فرش گره دار و ساير دستبافتها بوده است ، اما به مرور زمان كاربرد آن فراموش گرديده وامروز ه فقط برخي از دارهاي افقي و عمودي آن را دارا مي باشند.

كمان همان گونه كه از نام آن پيدا است ، وسيله اي است كماني شكل كه همواره بااستفاده از چوب ساخته مي شود و حدود 60 الي 70 سانتيمتر طول آن است . كمان در جلوي دار قالي و با فاصله اي در حدود 1 متر از آن قرار مي گيرد. دو طرف كمان ،دو عدد طناب بسته شده است كه يكي توسط يك چوب بلند كه در جلوي سطح تارها است به تارهاي زير، و ديگري به همين صورت به تارهاي رو بسته شده است .به اين ترتيب هنگامي كه كمان بالا يا پايين رود، متعاقباً چوبهايي كه به تارهاي زير ورو بسته شده اند عقب و جلو رفته و به اين ترتيب جاي آنها عوض مي شود.

هنگام پودكشي فرش نه تنها جا به جا شدن تارهاي زير و رو نياز است ، بلكه ضربدري كه از محل تلاقي آنها بوجود آمده بايد امكان حركت به بالا و پايين را داشته باشد. اين عمل توسط يك عدد چوب لوله اي شكل كه در لا به لاي تارها قراردارد انجام مي شود. به اين چوب «هاف» گفته مي شود. چوب هاف در بالاي رديف ضربدرها قرار مي گيرد و با حركت دادن آن ، تمام ضربدرها به بالا يا پايين حركت مي كنند. لازم به ذكر است كه هنگام كشيدن پود رو كه معمولاً نازك است، چوب هاف را تاحد امكان پايين مي آورند و هنگام كشيدن پود ضخيم ، آنرا بالا مي برند. چوب هاف در تمامي دارهاي قاليبافي اعم از عمودي و افقي وجود دارد.

گروه دوم از دارهاي قاليبافي بصورت عمودي هستند. اين نوع از دارها داراي چارچوب چوب كامل هستند. يعني علاوه بر سردار و زيردار، داراي دو ستون درطرفين مي باشند كه سردار و زيردار به آنها مهار مي شوند. برخي از دارهاي عمودي داراي تفاوتهايي مي باشند. بعنوان مثال برخي از آنها فاقد ستون هستند و به جاي ستون ، ديوارهاي جانبي اتاق و يا سقف منازل را سوراخ نموده و سردار و زيردار را به آنها مهار مي نمايند. البته وجود اين قبيل از دارها مؤيد آن است كه دارهاي قاليبافي زميني در مرحله اي از پيشرفت به شكل عمودي تبديل شدند. در واقع تبديل دارهاي قاليبافي افقي به عمودي داراي مراحلي بوده است كه طي هزاران سال به وقوع پيوسته اند
انواع فرش از نظر اندازه

تذكر: با توجه به دستبافت بودن اين گونه فرش ها احتمال چند سانتي متر اختلاف را بايستي در اندازه آنها در نظر گرفت.

1- قالي:
به فرش هايي گفته مي شود كه مساحت آنها 6 متر مربع و يا از آن بيشتر باشند كه معمولاً در ابعاد 3×2، 5/3×5/2، 4×3، 5×5/3، 6×4، 7×5، 10×6 متر و… باشند.

2- كلگي:
ابعاد اين گونه فرش ها معمولاً 3×5/1، 3×70/1، 5/3×2 متر مي باشد. بافت كلگي بيشتر در قديم و در ميان چادرنشينان و روستاييان معمول بوده است.

3- كناره:
از اين نوع فرش ها در قديم براي پوشاندن فضاهاي خالي كناره فرش تا ديوار استفاده مي شده است و لكين امروزه بوسيله آن معمولاً راهروها و راه پله ها را مفروش مي نمايند و پهناي آنها عموماً از 70 تا 110 سانتي متر و طول آنها 5/2 الي 8 متر است.

4- قاليچه:
قاليچه ها، فرش هاي كوچكي هستند كه عموماً در ابعاد 20/2×40/1 متر بافته مي شوند.

5- پرده اي
اندازه فرش هاي پرده اي معمولاً 5/2×5/1 متر مي باشد. اين نوع فرش ها در مدخل اتاق يا سالن ها نصب مي گردد.

6- ذرع و نيم:
اين نوع فرش ها عموماً در ابعاد 156×104 سانتي متر تهيه مي شوند، بافت اين نوع فرش ها بيشتر در مناطق فارسي باف رايج است لذا با توجه به اندازه ذرع فارسي كه 104 سانتيمتر است و اضافه كردن نيم ذرع به آن (156 = 52+104) طول اين نوع فرش ها 156 سانتي متر مي گردد.

7- ذرع و چارك:
ابعاد اين نوع فرش ها عموماً 130×80 سانتي متر مي باشند و بافت آنها نيز بيشتر در مناطق فارسي باف رايج است.

8- پشتي:
به فرش هايي گفته مي شود كه عرض آنها از 50 تا 80 سانتي متر و طول آنها از 80 تا 120 سانتي متر مي باشد و متداولترين اندازه پشتي 90×60 و يا 120×60 سانتي متر مي باشد. در نواحي گرگان و بجنورد به نوعي از پشتي ها كه پشت آنها گليم بافي شده است و مانند يك كيسه دردار تهيه شده اند قارچين مي گويند.

9- پادري:
اين فرش به اندازه پاگرد در ورودي كه معمولاً 70×50 است بافته مي شوند

طرح هاي قالي

طرح هاي شكسته و گردان قالي
از نظر طراحان و برخي كارشناسان فرش، طرح هاي قالي به دو شيوه كاملاً متمايز از يكديگر قابل تقسيم بندي است:
1- شيوه روستايي (طرح هاي شكسته يا هندسي)
2- شيوه شهري (طرح هاي گردان يا منحني)
در بعضي طرح ها اين دو شيوه با يكديگر آميخته شده و شيوه ي تقريباً تلفيقي را با نام طرح شكسته گردان به وجود آورده كه به توضيح هر يك مي پردازيم:
طرح هاي شكسته: (روستايي يا هندسي)
اين طرح ها كه سه خط افقي، قائم و مايل را شامل مي شوند، جزء ابتدايي ترين و قديمي ترين طرح هايي هستند كه به ذهن هنرمندانِ طراح راه يافته است.
خط افقي شامل يك رديف گره است كه پهلو به پهلوي هم قرار مي گيرد.
خط عمودي (يا قائم ) مشتمل بر يك رديف گره است كه بالاي ديگري به روي يك جفت تار يا چله بسته مي شود.
خط اريب (مايل) نيز كه يك رديف گره را شامل مي شود، به تناوب يكي در بالا و يكي در كنار قرار مي گيرد و يك زاويه 45 درجه را تشكيل مي دهد.
نقشه هاي شكسته به واسطه سادگي مورد توجه بسياري از روستاييان است. اما هنوز در آسياي ميانه، تركيه، قفقاز و ايلات و عشاير ايران كاربرد فراوان دارد. شايد يكي از دلايل گرايش روستاييان به اين گونه طرح ها اين باشد كه از طرح هاي شكسته، بدون ترسيم بر روي كاغذ نيز مي توان استفاده كرد و به مهارت بسيار، نياز نيست. در صورتي كه طرح هاي گردان حتماً بايد بر روي كاغذ رسم شود، تا بتوان از آن استفاده كرد.
طرح هاي گردان: (شهري يا منحني)
طرح هاي گردان با كمك گرفتن از خطوط منحني به وجود مي آيند. اين نقش ها از ابتداي قرن نهم بسيار مورد توجه قرار گرفته اند، با استفاده از گل و بته ها و شاخه هاي دوار ساده و ابتدايي، به سرعت مراحل تكامل را پيموده اند. ايجاد نقش هاي گردان تنها توسط طراحان ماهر و بر روي كاغذهاي نقشه كشي ميسر است و بافنده نيز براي خواندن نقشه و بافت آن، بايد از مهارت ويژه اي بهره مند باشد. امروزه كاغذهاي طراحي در اندازه هاي گوناگون كار نقشه پردازي طرح هاي گردان را بسيار آسان كرده است.
واحد نقشه، ورقي است شطرنجي كه در اندازه هاي مختلف به خانه هاي مربع شكل كوچكي تقسيم شده است، هر مربع نيز به نوبه خود به مربع هايي بسيار كوچك (هر ضلع 10 خانه، جمعاً 100 خانه) تقسيم شده اند. هر خانه كوچك نشان دهنده يك جفت تار، يا يك گره است.
اوراق نقشه در طول نزديك به يك قرن مراحل مختلفي را طي كرده تا به شكل امروزي براي همگان مورد استفاده قرار گرفته است. تا دوران انقلاب مشروطيت و رواج صنعت چاپ، همه نقشه ها را با دست خط كشي مي كردند و بيشتر مرسوم بود كه اول نقاش، نقشه دلخواه را نقاشي مي كرد و بعد كسي كه كارش جدول بندي بود خط هاي عمودي و افقي را با مركب و به اندازه دلخواه – به نسبت ريزبافي قالي – روي صفحه نقاشي ترسيم مي كرد و چهارخانه هاي هر گروه و هر رنگ را در مي آورد. اين شيوه براي نقاش آسان تر و براي بافنده دشوارتر بود، چرا كه خط كش و چهارخانه سازي پس از نقاشي، گاه موجب مي شد يك گره در دو چهارخانه جا گيرد – نيم گره در يك چهارخانه و نيم ديگر در چهار خانه ديگر – و بافنده به دشواري مي توانست با اين نقشه ي ناميزان كار كند. از اين رو و از همان ابتداي كار استادان و هنرمندان سبك «نقطه زني» را ابداع كردند. اساس اين سبك بر آن بود كه روي كاغذ شطرنجي ترسيم شده، هر گره را بي كم و كاست و بي آنكه يك چهارخانه ميان دو گره مشترك باشد، به صورت يك نقطه رنگي در چهارخانه ها جاي مي دهند. رواج اين شيوه كار بافندگي را آسان تر و دقيق تر و وسيع تر كرد، هر چند كه نقطه زني براي نقاش بسيار دشوار بود. شايد همين دشواري كار سبب شد كه همه نقاشان خود را مرد اين ميدان نيافتند و شيوه ي ديگري كه كار نقاشي را آسان تر مي كرد و به سبك «دوره گيري» معروف است، پديد آوردند.
در شيوه ي دوره گيري به جاي آنكه هر گره يك نقطه شود، گره هاي همرنگ را تا چهار خانه امتداد مي دهند، بنابراين رنگها و گره ها به هم پيوسته مي شود و بافنده به دشواري مي تواند جاي درست و دقيق پاره اي از گره ها را معلوم كند و به همين سبب است كه شبيه سازي در قالي بافي بدون نقطه زني، ميسر نمي شود. پس از اين كه كاغذ هاي شطرنجي چاپي به بازار آمد، از حدود شصت سال پيش، بيشتر نقاشان به شيوه دوره گيري گرويدند
بزرگترين فرش دنيا

فرش سلطان قابوس كه 4343متر مربع مساحت دارد به سفارش سلطان قابوس پادشاه كشورعمان ، جهت مفروش نمودن مسجد اعظم سلطان قابوس در مسقط، توسط شركت سهامي فرش ايران بافته شد.
كليه امور مربوط به فرش از جمله طراحي، تأمين موارد اوليه شامل: پشم ، رنگ ، پياده سازي و بافت فرش در شركت سهامي فرش ايران انجام شد. بافت اين فرش كه اجراي آن داراي بـُعد ملي بود، ركورد بزرگترين فرش توليد شده جهان را به خود اختصاص داد.

مشخصات فني فرش سلطان قابوس
ابعاد: 90/60 متر × 50/70 متر
مساحت: 4343 متر مربع در 48 قطعه
مساحت بزرگ ترين قطعه : 1200 متر مربع
مساحت كوچك ترين قطعه: 24 متر مربع
رج شمار : 40 رج
تعداد گره : 1700000000 گره
جنس تارو پود: نخ پنبه اي
جنس پرز: نخ پشمي
تعداد رنگ : 28 نوع رنگ گياهي

نصب و نگهداري
پس از اتمام بافت كليه ي قطعات اين فرش و انجام عمليات پرداخت، روگيري ، داركشي و شستشو در تاريخ 10/10/1379 (30 دسامبر 2000 به كشور عمان حمل و طي 3 ماه كار مداوم توسط 50 نفر استادكار ماهر رفوگر كليه قطعات به هم متصل ، و فرش ِ يك پارچه در صحن مسجد اعظم سلطان قابوس در تاريخ 15/2/1380 (5 مي 2001) همزمان با افتتاح مسجد ، مورد بهره برداري قرار گرفت.

فرايند توليد
شركت سهامي فرش ايران پس از انعقاد قرارداد ، در سال 1375 (1969) با دربار كشور عمان ، ضمن تشكيل ستادي از زبده ترين كارشناسان خود نسبت به تهيه طرح هاي اوليه اقدام نمود و طرح و نقشه ي نهايي اين فرش را به تأييد مقامات كشور عمان رسانيد.
از آنجايي كه بافت چنين فرشي (نزديك به 5 هزار متر مربع) به صورت يك پارچه ، ناممكن بود و با توجه به اينكه در شبستان مسجد اعظم سلطان قابوس، 4 ستون اصلي و 18 ستون ، جهت رواق ها وجود داشت، بنابراين اجراي اين طرح، تجربه و تخصص خاصي را براي طراحي و بافت فرش طلب مي كرد.
بافت اين فرش در شهر نيشابور در استان خراسان طي سه سال كار مداوم توسط 500 نفر بافنده در دو نوبت كار روزانه با صرف 12 ميليون ساعت كار و نظارت و كنترل 300 نفر كارشناس خبره شركت صورت پذيرفت.
در رنگرزي مواد اوليه فرش از شويه ي ابداعي شركت(رنگرزي پشم قبل از ريسندگي) استفاده شده است.
طرح و نقشه ي ترنج فرش با الهام از طرح داخلي گنبد مسجد شيخ لطف الله اصفهاني تهيه شده است و در زمينه ي اين فرش ، از طرح افشان شاه عباسي كه تركيبي از شاخ و برگ است توسط طراحان و نقاشان ماهر شركت با صرف 15000 نفر ساعت و استفاده از 13500 برگ نقشه رنگي انجام شده است.
وزن پشم مصرفي در اين فرش 32 تن ، از بهترين پشم با توجه به استانداردهاي موجود است و وزن فرش بافته شده پس از انجام عمليات پرداخت به 22 تن رسيده است
قديمي ترين فرش جهان

قديمي ترين فرش دستبافت ايراني در سال 1949 ميلادي در دومين مرحله ي كاوش هاي باستان شناس روسي، “رودنكو” در منطقه” پازيريك” كشف و به نام فرش پازيريك ناميده شد.
رودنكو در كتابي كه به مناسبت اين اكتشافات در سال 1953 در روسيه منتشر كرد، درباره ي فرش كشف شده توضيحات مفصلي نگاشت و آن را صراحتاً كار ايران و قديمي ترين فرش ايراني در دنيا دانست. او نوشت: “بدون اينكه بتوانيم به طور حتم بگوييم ، اين فرش كار كدام يك از سرزمين هاي ماد- پارت(خراسان قديم) يا پارس است، تاريخ فرش مذكور و پارچه هايي كه در پازيريك كشف شد، قرن پنجم و يا اوايل قرن چهارم پيش از ميلاد تشخيص داده مي شود.”
سپس او اضافه مي كند: “تاريخ اين قالي از روي شكل اسب سواران معلوم مي شود. طرز نشان دادناسب هاي جنگي كه به جاي زين، قالي بر پشت آنها گسترانده اند و پارچه ي روي سينه ي اسب، از مشخصات آشوري هاست. اما ريزه كاريهاي مختلف و طرز گره زدن دم اسبها روي فرش پازيريك، در نقوش برجسته تخت جمشيد نيز ديده مي شود.”
در زمان تسلط مغول ها (قرن سيزدهم و چهاردهم ميلادي) قالي بافي به سطح بسيار بالايي از زيبايي وتكنيك رسيد. شكوفايي اين صنعت شايد با حكومت غازان خان مصادف بود.
اما اوج هنر قالي بافي كلاسيك ايراني را كه از آن به عنوان رنسانس قالي ايران ياد مي شود، زمان سلاطين صفوي به ويژه زمان حاكميت شاه طهماسب اول و شاه عباس ثبت كرده اند. از اين دوران حدود 3000 تخته فرش به يادگار مانده كه درموزه هاي بزرگ دنيا يا در مجموعه هاي شخصي نگهداري مي شوند.
در اين دوران در كنار قصرهاي پادشاهان، كارگاه هاي قالي بافي بنا شد و مراكز گوناگون كه قبلأ در تبريز ، اصفهان ، كاشان ، مشهد ، كرمان ، جوشقان ، يزد ، استرآباد ، هرات و ايالات شمالي، نظير شيروان ، قره باغ و گيلان وجود داشتند توسعه و رونق بيشتري گرفتند.
در همان زمان، نقاشان و نگارگران بلند پايه، طرح هاي خلاصه شده و تركيبي ترنج در وسط قالي و لچك ها را در آن وارد كردند ، يعني همان طرحي كه قبلأ به زيباترين وضعي در قرن پانزدهم روي جلد كتاب هاي ارزشمند به كار مي رفت.
با اشغال كشور به وسيله افغان ها (1722-1721 ميلادي)، اين صنعت و هنر رو به انحطاط گذاشت.
در قرن نوزدهم قالي هاي ايراني، به ويژه فرش هاي نفيس ناحيه ي تبريز به اروپا راه يافتند. از سوي كشورهاي اروپايي نمايندگاني به تمام كشورهاي مشرق زمين گسيل شدند و با رقابت بسيار فشرده ، كليه ي فرش هاي كهنه و عتيقه را گردآوري كرده به قسطنطنيه كه هنوز هم مهمترين بازار قالي مشرق زمين است فرستادند.
با به پايان رسيدن منابع فرش هاي كهنه ، شركت هاي انگليسي (زيگلر 1883 م) ، آمريكايي و آلماني به طور نامحدود اقدام به تأسيس كارگاه هايي در تبريز ، سلطان آباد (اراك) و كرمان كردند. اين روال تا جنگ جهاني اول كه توليد قالي به طور قابل توجهي افزايش يافته بود، ادامه داشت.