متن اصل این مقاله توسط دوست عزیز کامران خوشی برای ترجمه و استفاه در سایت در اختیار این جانب قرار گرفته است. ضمن تشکر فراوان از ایشان، خواندن این مطلب را به کسانی که به عکاسی به چشم یک علم و هنر نگاه می کنند توصیه می کنم. البته بحث رنگها در عکاسی مبحث پیچیده و مفصلی است که در غالب یک مقاله نمی گنجد. ولی اصول اولیه و سرخط های این مبحث در این مقاله به خوبی بیان شده است.
شناخت رنگها گامي ساده و ضروري براي ترکيب بندي بهتر در عکاسي است. عکاسي مطالعه نور است و نور رنگي است! بنابر اين بهتر است که دماي رنگها، چرخه رنگ و کاربردهاي آن در عکسهايتان را بهتر بشناسيد.
چيزي که دانستن آن براي عکاسي که مي‌خواهد اين مقاله را بخواند ضروري است اين است که بداند نظريه رنگها در نور با رنگهاي نقاشي متفاوت است. رنگهاي مرسوم اصلي که نقاشان و پرينترها از آن استفاده مي‌کنند رنگهاي قرمز، آبي و زرد مي‌باشند. در حالي که در نور رنگهاي اصلي قرمز، آبي و سبز مي‌باشد. در نور با ترکيب مساوي اين رنگها نور سفيد بدست مي‌آيد، با ترکيب آبي و سبز رنگ فيروزه‌اي داريم و ترکيب قرمز و سبز، زرد مي‌شود. بنابر اين در عکاسي بنفش، فيروزه‌اي و زرد رنگهاي طفيلي هستند. د راين مقاله نحوه تشکيل رنگها و خواص آنها به تفصيل بحث شده و به چرخه رنگي مرسوم در عکاسي اشاره شده است.
دماي رنگ
دماي رنگ با درجه کلوين بيان مي‌شود و عبارتست از ميزان حرارتي که بايد به يک منبع جسم سياه داده شود تا نوري با خواص طيفي مشابه با آن رنگ ساطع نمايد.
براي توضيح اين تعريف، رنگ فلز گداخته را در نظر بگيريد. وقتي يک تکه فولاد گداخته مي‌شود، در ابتدا رنگ آن قرمز تيره مي‌شود. وقتي که گرمتر شود، داراي رنگي بين آبي و سفيد مي‌شود. اين پديده رابطه بين دما و رنگ را نشان مي‌دهد. با بالاتر رفتن دما رنگ فلز گداخته به آبي مايل به بنفش تبديل شده و سرانجام اشعه ماوراء بنفش نامرئي ساطع مي‌کند. وقتي قطعه فلز از منبع حرارت دور شود، رنگ آن زرد، سپس نارنجي و قرمز مي‌شود.
مثالهايي از دماي رنگهاي غير نور روز:
نور شمع : 1500 کلوين
لامپ نئون 40 واتي: 2680 کلوين
لامپ نئون 200 واتي: 3000 کلوين
لامپ تنگستن: 3400 کلوين
نور لامپ گزنون: 5000-4500 کلوين
نور فلاش الکترونيکي: 5500-5600 کلوين
ولي به خاطر داشته باشيد که دو منبع نور مختلف که داراي دماي رنگ مساوي هستند، لزوما داراي کيفيت بصري رنگ مشابه نيستند. دو منبع نور با رنگ مساوي نيز مي توانند داراي کيفيت به شدت متفاوتي باشند.
نور خورشيد
خورشيد مانند يک جسم سياه عمل مي‌کند. نوري که خورشيد توليد مي‌کند بايد از ميان فضا و سپس اتمسفر زمين عبور کرده تا به سطح زمين برسد. بنابر اين نور خورشيد ترکيبي از نور مستقيم خورشيد و نيز نور غير مستقيم حاصل از پخش شدن و انعکاس نور توسط اتمسفر و ابرها مي‌باشد. اين پديده باعث مي‌شود که نور خورشيد داراي دماي رنگ متفاوتي از 2000 کلوين تا 20000 کلوين شود. در جدول زير دماي معمول نور روز در شرايط زماني و آب و هوايي مختلف آورده شده است.
شرايط نور روز کمترين (K) بيشترين(K)
سايه (نور آسمان آبي) 12000 20000
سايه (نور هواي مه‌آلود) 7500 8400
نور خورشيد+نور آسمان صاف وسط روز 6000 6500
نور خورشيد+نور آسمان صاف صبح/عصر 5700 6200
نورخورشيد +نور آسمان مه آلود 5700 5900
فقط نور مستقيم خورشيد وسط روز متوسط 5400
فقط نور مستقيم خورشيد، عصر/صبح 4900 5600
نور خورشيد 1 ساعت قبل غروب يا بعد طلوع 3200 3400
نور خورشيد در غروب / طلوع 1900 2400
نور جذب شده
هنگامي که نور سفيد روي جسمي مي‌تابد، بخشي از نور جذب مي‌شود. اين جذب نور علت رنگي است که شما مي‌بينيد.
-اجسام شفاف (شيشه، آب،…) به علت اينکه اجازه مي‌دهند تمام اشعه نور سفيد از ميان آنان عبور کند بي رنگ ديده ميشوند.
-نور بازتابي از سطح اجسام کدر شامل رنگ آنهاست. اگر تمام طيفهاي نور سفيد توسط جسمي جذب شود، آن جسم سياه به نظر مي‌رسد. بر عکس، اگر تمام طيفهاي نوري توسط جسمي بازتاب شود، آن جسم سفيد ديده مي‌شود.
چرخه رنگ
يک عامل اساسي در عکاسي توانايي رسيدن به رنگ و جلوه مورد نظر در عکسهاست. براي دستيابي به اين هدف اطلاعات اوليه نظريه رنگها مورد نياز است. چرخه رنگ نشان داده شده در اينجا اين موضوع را نشان مي‌دهد.
چرخه رنگ بر اساس رنگهاي رنگين کمان تنظيم شده است: قرمز – نارنجي – زرد- سبز – آبي – بنفش. با قرار دادن اين طيفها در حول يک دايره ترکيب جدید قرمز- بنفش رنگي را نتيجه مي‌دهد که در رنگين کمان وجود ندارد، ولي در چرخه رنگي ما يافت مي‌شود. با استفاده از اين چرخه رنگ فهميدن ارتباط بين رنگهاي مختلف آسانتر مي‌شود.
اجزاء چرخه رنگ
تمام رنگها از ترکيب سفيد، سياه و رنگهاي اصلي ساخته شده‌اند. چرخه رنگ ارتباط بين رنگها را تشريح مي‌کند.
رنگهاي اصلي
رنگهاي اصلي (قرمز، زرد و آبي که با مثلث نشان داده شده‌اند) رنگهاي خالص بوده و از ترکیب هيچ رنگ ديگري به دست نمي‌آيند. اگر سه رنگ با هم مخلوط شوند نتيجه کار رنگ سياه است.
رنگهاي ثانويه
از ترکيب مساوي دو رنگ اصلي رنگهاي ثانويه به دست مي‌آيد . نارنجي، سبز و بنفش رنگهاي ثانويه هستند.
رنگهاي مرتبه سوم
رنگهاي قرمز-نارنجي، قرمز- بنفش، زرد- سبز، زرد- نارنجي، آبي- بنفش و آبي – سبز از رنگهاي اصلي و ثانويه با هم ترکيب شده و رنگهاي مرتبه سوم را تشکيل مي‌دهند.
طرح و اثر رنگها
اکنون مي‌خواهيم ببينيم اين رنگها چگونه با هم مخلوط شده و اثر آنها بر تصوير نهايي چيست؟ از آنجا که تعداد حالات مختلف رنگي بسيار زياد است، در ليست زير فقط بخش کوچکی از حالات و اثرات مهم مربوط به رنگها شرح داده شده است.
مشابهت
در اين طرح از رنگهاي همسايه (نظير قرمز، قرمز – نارنجي، و قرمز – بنفش) استفاده مي‌شود.
نقاط قوت: اين ترکيب از رنگها اثرات آرام بخش دارند و هنگامي که به طرحي جذاب و در عين حال بدون جسارت و تندي نياز داريم از آنها استفاده مي‌کنيم.
نقاط ضعف: با وجود رنگهاي مشابه زياد در کادر ايجاد تمرکز بيننده عکس به نواحي کليدي تصوير مشکل مي‌شود.
رنگهاي متمم
عبارتند از رنگهايي که در دو سوي مخالف چرخه رنگ قرار دارند (مثل آبي و نارنجي). همانند رنگهاي نقاشي وقتي متمم يک رنگ با آن ترکيب شود، باعث تمایل رنگ به خاکستري مي‌شود و حالت نيمه خنثي ايجاد مي‌کند. با اضافه شدن رنگ متمم بيشتر، مخلوط به خاکستري نزديکتر مي‌شود، تا جايي که ديگر از دو رنگ اولی چيزي ديده نمي‌شود.
نقاط قوت: با قرار دادن رنگهاي مکمل در کنار هم، همديگر را تقويت نموده و القاي حس طراوت و اشتياق مي‌نمايند و در کنتراست شديد با يکديگر واقع ميشوند. رنگ مکمل باعث مي‌شود که رنگ ديگر درخشانتر و شديدتر به نظر برسد. رنگهاي مکمل براي ايجاد عکسهاي داراي استحکام و جنبش مفيد مي‌باشند.
نقاط ضعف: اين رنگها ممکن است تمرکز بيننده عکس را از نقاط کليدي عکس منحرف نمايند. رنگهاي مکمل داراي طول موجهاي بسيار متفاوتي بوده و در نتيجه اگر در عکس نزديک به هم قرار گرفته باشند ممکن است باعث مشکل ديد براي بيننده شوند و اعوجاج اپتيکي ايجاد نمايند.
سه تايي‌ها
در اين حالت سه رنگ با فاصله مشابه با هم در چرخه رنگ (مثل قرمز، زرد و آبي) در کنار هم قرار مي‌گيرند.
نقاط قوت: اين رنگها حس خوشحالي و لذت را القاء مي‌کنند. اين رنگها خصوصا براي سوژه‌هاي بي نظم که نقاط زيادي از تصوير داراي اطلاعات کليدي است مناسب هستند.
نقاط ضعف: اين رنگها ممکن است برهم زننده تمرکز باشند.
مکمل‌هاي مجزا
عبارتند از يک رنگ اصلي و دو رنگ مخالف مکمل واقع در دو طرف ضلع روبروي آن رنگ (مثل قرمز و زرد-سبز و آبي – سبز)
نقاط قوت: اين رنگها ترکيبهاي بسيار پرمحتوا و معنوی بوده و براي القاي احساسات هنرمندانه بسيار مناسب مي‌باشند.
نقاط ضعف: رنگهاي مکمل مجزا داراي طول موجهاي شديدا متفاوتي بوده و در نتيجه اگر در عکس در نزديکي هم قرار بگيرند باعث ايجاد مشکل احساس و اعوجاج اپتيکي براي بيننده شوند.
مسايل بالا بر اساس رنگهاي نقاشي بيان شده است. ترکيب رنگ در نور، مثلا روي مانيتور کامپيوتر يا در پرينترهاي رنگي، با رنگهاي نقاشي متفاوت است. در اين حالت رنگ مشکي از ترکيب رنگهاي اصلي ايجاد مي‌شود. پروسه‌هاي پرينت 4 رنگي و برنامه‌هاي کامپيوتري که براي ايجاد آنها استفاده مي‌شود بر اساس رنگهاي اصلي متفاوتي که شامل زرد، بنفش، فيروزه‌اي و سياه مي‌باشد کار مي‌کنند.
ابعاد رنگ
براي شناخت کامل رنگ علاوه بر شناخت چرخه رنگها بايد درجه رنگ Hue، درجه اشباع رنگ Saturation و ميزان رنگ Value نيز شناخته شود.
درجه رنگ Hue: درجه رنگ در واقع مشخصه ويژه يک رنگ (نظيرقرمز، زرد و آبي) مي‌باشد. طول موجهاي خاص يک طيف رنگي ترکيب دقيق رنگي آن را مشخص مي کند. مثلا رنگ قرمز داراي اجزاء متفاوتي از رنگ قرمز-نارنجي است.
اشباعSaturation : اشباع رنگ که بنام شدت رنگ نيز شناخته مي‌شود، به قوت يا ضعف، و پربودن يا شفافيت يک رنگ اطلاق مي‌شود. وقتي گفته مي‌شود که يک رنگ درخشان و پر است يعني داراي اشباع و شدت بالا است. بر عکس هنگامي که يک رنگ ملايم و شفاف باشد داراي اشباع کم است.
ميزان رنگ Value: همانند اثر اشباع، در عکاسي سياه و سفيد، روشنايي متناظر با مقدار طيفها است. با اضافه کردن سفيدي يا سياهي، درجات مختلفي از روشنايي بدست مي‌آيد. با اضافه کردن سفيدي به يک رنگ، رنگي کمرنگ و روشن بدست مي‌آيد. با اضافه شدن سياه به يک رنگ يک رنگ تيره‌تر و سايه‌اي از رنگ اوليه بدست مي‌آيد. اگر ميزان سياهي خيلي زياد باشد، به رنگ بدست آمده رنگ تيره گفته مي‌شود. عکسهاي کم نور اين رنگها را نشان مي‌دهند. از طرف ديگر، با زياد نور ديدن عکس، رنگها رنگ و رو رفته شده و سفيدي از حد اعتدال بيشتر مي‌شود.
دماي رنگ
رنگها داراي مشخصه‌اي بنام سردي يا گرمي هستند. رنگي که ما مي‌بينيم حاصل طول موج نور منعکس شده از رنگ است. طيفهاي قابل ديدن بين مادون قرمز (در انتهاي طرف گرم) و فوق بنفش (در انتهاي طرف سرد) قرار دارند.
رنگهاي گرمنيمه قرمز چرخه رنگها به عنوان رنگهاي گرم شناخته ميشوند که شامل زرد- سبز و قرمز-بنفش مي‌باشد.
نقاط قوت: اين رنگها القاء کننده گرمي و راحتي هستند.
نقاط ضعف: رنگهاي گرم زيادي در تصوير باعث تضعيف برجستگي که بايد در تصوير وجود داشته باشد مي‌شود.
رنگهاي سرد
نيمه آبي چرخه رنگ به عنوان رنگهاي سرد شناخته شده که شامل آبي-سبز و آبي – بنفش مي‌باشد.
نقاط قوت: اين رنگها آرام و راحت هستند. اين رنگها ممکن است بصورت غير صميمي و بي تکلف و ساده ديده شوند و براي انتخاب به عنوان پس زمينه مناسب هستند.
نقاط ضعف: اين رنگها احساس منفعلانه داشته و ممکن است براي تصاوير گرافيکي قوي مناسب نباشند.
کاربردهاي عکاسي
براي انتخاب اجزاء عکاسي از سوژه‌هاي بيجان، استفاده از خواص ترکيب رنگهاي فوق به شدت بر تصوير شما و عکس العمل ايجاد شده از آن تاثير مي‌گذارد. اما در مورد رنگ و نورپردازي وضعيت چگونه است؟ رنگ بر احساسات ما تاثير مي‌گذارد. دقيقا همانند طيفهاي آبي رنگ سوژه که رنگهاي سرد و راحتي هستند، نور آبي نيز همان فضا را بر عکس ايجاد مي‌نمايد.
نور طبيعي
در سايه (حتي در وسط روز)، دماي کلوين نور خيلي بالاست و در نتيجه رنگها به سمت انتهاي آبي طيف رنگها سوق داده ميشوند. همچنين سوژه‌هاي واقع در گوشه‌هاي تاريک، شکافها يا زير يک درخت داراي طيفي از رنگ آبي ميشوند. اين اثر اگر بدرستي استفاده شود، مي‌تواند خوشايند باشد. براي برطرف کردن طيف آبي روي عکس بايد از فيلتري با رنگ متمم نظير زرد استفاده نمود. نور ماه نيز طيفي آبي رنگ روي سوژه‌ها بوجود مي‌آورد. همينطور هر اثر نوري را مي‌توان با استفاده صحيح از فيلترها تشديد و يا تضعيف کرد.
نور طبيعي در طي روز تغيير مي‌کند. نور درخشان خورشيد رنگهايي غني، درخشان و دقيق را نشان مي‌دهد. تمام سوژه‌ها با يک تراز از رنگهاي دقيق ديده ميشوند. بخار، مه يا غبار هوا بخاطر پخش کردن نور رنگها را ملايمتر مي‌کنند. سوژه‌ها ملايمتر و تقريبا روشن‌تر ديده ميشوند. همينطور در طي يک روز نيمه ابري، طيفهاي سرد نور باعث مي‌شود که رنگ پوست همانند رنگ چيني به نظر برسد، بنابر اين عيوب پوستي جزئي (مثل کک مک و جوش) در زير اين فيلتر طبيعي در عکس کمتر ديده ميشوند.
در طي طلوع يا غروب خورشيد، نور داراي رنگ قرمز، زرد و نارنجي است و اين رنگها را به سوژه‌هاي عکس شما مي‌تاباند. اين رنگهاي گرم همانطور که قبلا گفته شد احساس جذابيت و کشش بيشتري را ايجاد مي‌کنند.
نورهاي مصنوعي
بيشتر نورهاي مصنوعي حالتي شبيه به نور سفيد وسط روز ايجاد مي‌کنند، ولي تفاوتهايي بين آنها وجود دارد:
تنگستن: اين نوع لامپ به نظر مي‌رسد که نور سفيد ساطع مي‌کند، ولي در واقع يک طيف زرد روي عکس ديده مي‌شود.
فلورسانت: اين نوع نور در بين نورهاي مصنوعي تغييرات بيشتري در رنگ ايجاد مي‌نمايد. در بيشتر انواع يک طيف آبي/سبز در رنگ ايجاد نموده که نور زننده‌اي در عکس ايجاد مي‌کند. اگر از هيچ فيلتر بهبود رنگي استفاده نشود، يک لايه سبز يا آبي در عکس ايجاد مي‌شود.
نور جيوه: همانند نور لامپهاي خيابان، ممکن است به نظر سفيد بيايد. ولي ممکن است تصوير آبي /سبز به نظر بيايد.
فلاش الکترونيکي: براي ايجاد نورهاي سفيد طراحي شده‌اند، اما انواع مختلف آن با هم متفاوتند. براي اطمينان از اينکه هيچ رنگي روي عکس اضافه نمي‌شود، بررسي کنيد که نور توليدي فلاش که در منوال ذکر شده 5500K باشد.
نور يکي از اجزاء اساسي عکاسي است که نبايد هيچگاه فراموش شود. اما با اطلاع از احساسي که مي‌خواهيد بر عکس حاکم باشد و داشتن دانش ابتدايي در مورد رنگها، انتخابهاي ممکن و تاثير آنها روي ترکيب بندي عکس داراي ابزاري خواهيد بود که عکس خود را به هنر تبديل نماييد.
دسته بندی رنگها
از لحاظ فنی رنگها را به دو دسته تقسیم می کنیم:
کروماتیک و آکروماتیک. اکروماتیک آنست که در اصطلاح عام بی رنگ خوانیم مثل سفید و سیاه و خاکستری چنانکه فیلمهای سفید و سیاه سینما را آکروماتیک را تکنی کالر خوانند.
قبل از بحث از تحریک حسی لازمست ببینیم نظر گاه فیزیک و فیزیولوژی و روانشناسی از لحاظ دیدن با هم چه تفاوت دارد.
دو دایره خاکستری رنگ در شکل اول این تفاوت را نشان می دهد آنچه چشم ما از سطح خاکستری می گیرد نور منعکس شده است.
فیزیک دان اگر مقدار این نور را اندازه گیرد به ما خواهد گفت که در هر دو دایره مقدار نور منعکس شده یکسان است. اگر تنها عامل موثر دیدن عامل فیزیکی باشد پس باید هر دو دایره از لحاظ روشنی یکسان به نظر آیند اما چنین نیست زیرا دایره ای که در زمینه سیاه قرار گرفته است از دایره ای که در زمینه خاکستری قرار گرفته روشن تر بنظر می رسد.
اما اگر توسط دو لوله یا از دو روزن که فقط دایره ها را نشان می دهد به آنها نگاه کنیم (بدون اینکه اطراف آنها دیده شود) خواهیم دید همانطور که فیزیک نشان می دهدروشنی هر دو دایره با هم برابر است.
جنبه فیزیکی تحریک بینائی از هر سطحی مقدار نوریست که از آن منعکس می شود.
جنبه فیزیولوژیک آن تاثیری است که این نور منعکس شده در چشم و مغز ما می کند تاثیر نور بسته به نوع چشمی است که آن را می گیرد و نیز بسته به اینست که آن چشم با تاریکی یا با روشنائی سازگار شده است چنانکه بعداً بتفضیل خواهیم دید.
جنبه روانشناسی آن (آنچه دیده می شود) مبتنی بر جنبه فیزیکی و فیزیولوژیک است اما تنها آن نیست چنانکه در مقایسه دو دایره در شکل اول دیده می شود.
نور منعکس که از روزنی دیده شود از لحاظ فنی نور روزنی خوانده می شود مثلاً اگر توسط لوله ای به آسمان با کتاب سرخ یا چیز دیگری نگاه کنیم، به صورتی که فقط رنگ آبی یا سرخ یا رنگ دیگری را ببینیم گوئیم رنگ مجرد (رنگ روزنی) را می بینیم بیشتر آنچه در باره رنگ خواهیم گفت منظور رنگی است که بدین ترتیب دیده شود.
اما رنگهائی که در زندگی روزانه بر اشیا می بینیم رنگ سطحی خوانده می شود. چنانکه اشاره شد وقتی رنگ بدین صورت دیده شود تنها با عوامل فیزیکی و فیزیولوژیک نمی توان آنرا توجیه کرد بلکه عوامل دیگر نیز در آن دخالت می کنند.
در سالهای اخیر روانشناسان و فیزیک دان ها دو کلمه را برای این دو موضوع اصطلاح کرده اند وقتی درخشانی می گویند منظور خاصیت رنگ سطحی است پس اگر به شکل اول باز گردیم خواهیم گفت در خشانی هر دو دایره در آن شکل یکیست اما از لحاظ روشنی اختلاف دارند.
دو اصطلاح دیگر در توصیف رنگها بکار می رود:
یکی از اینها لون است و منظور آن همان رنگ در زبان عادیست رنگ سرخ و آبی و سبز و زرد که از نور آفتاب به دست می آید لون خوانده می شود اصطلاح دیگری که از خواص رنگ است سیری (یا اشباع) است. منظور از درجه سیری یا اشباع رنگی این است که از لون بخوصوص چه مقدار در آن است مثلاً زرد کمرنگی که بسختی از سفید و خاکستری تشخیص داده می شود زرد غیر سیر (اشباع نشده) است و رنگ صورتی همان سرخ غیر سیر (اشباع نشده) است. اگر در گیلاس آبی کمی رنگ سرخ بریزید اول رنگ صورتی به خود می گیرد و همین که بر مقدار رنگ بیفزائید به صورت سرخ در می آید.
ترکیبات رنگها
معمولا ترکیبات رنگی را به طرق مختلف طبقه‌بندی می‌کنند مثلا رنگهای گیاهی و غیر گیاهی ـ طبیعی و مصنوعی ـ آلی و معدنی و لی یکی از طبقه‌بندیهای جدید در مورد کاربرد رنگهاست. در اینجا رنگها را بر اساس کارایی آنها در رنگ رزی طبقه‌بندی می‌کنیم و خصوصیات هر یک و کاربردشان را مورد بررسی قرار می‌دهیم.
رنگهای بازی
این نوع رنگها، از ترکیبات آلی یا هیدروکلرید آنها می‌باشند که کرومورفور آنها بصورت کاتیونی است از این نظر این دسته رنگها را رنگهای کاتیونی نیز می‌گویند و معمولا دارای فرمول عمومی HO-R-NH2 می‌باشند. رنگ باز وقتی ظاهر می‌شود که بصورت نمک در آید. رنگهای مختلفی که به این گروه تعلق دارند عبارتند از:
• مشتقات تری‌فنیل متان نظیر مالاکیت سبز ، متیل سبز و …
• مشتقات تیازین که بارزترین نمونه آن آی‌متیلن است.
• رنگ بازی که حاوی گروه اکسازین است مانند آبی ملدولا.
• آذینها مانند قرمز خنثی
• رنگهای بازی که حاوی گروههای ازو هستند مانند قهوه‌ای بیسمارک
خصوصیات رنگهای بازی
رنگهای بازی به راحتی در الکل حل می‌شوند و لی بندرت و تحت شرایط ویژه‌ای در آب حل می‌شوند. در برخی از موارد، انحلال با تجزیه شدن مولکول رنگ همراه می‌شود. بدون استثنا همه آن با اسید تانیک ترکیب شده به جسم نا محلول تبدیل می‌شوند.
کاربرد رنگهای بازی در رنگرزی
الیاف سلولزی تمایلی به واکنش با رنگهای بازی ندارند مگر اینکه تمایل را با آغشته کردن اسید تانیک به عنوان تثبیت کننده با الیاف سلولزی ایجاد کرد. رنگهای بازی برای رنگ آمیزی ابریشم و پشم مناسب هستند. برای الیاف سنتزی نیز عملیاتی شبیه به الیاف سلولزی باید انجام داد.
رنگهای اسیدی
این رنگها نمکهای سدیم اسیدهای سولفونیک و کربوکسیلیک‌اند و برای الیاف سلولزی نامناسب‌اند اما برای الیاف پروتئینی و پلی‌آمیدی مناسب‌اند. رنگهای اسیدی فقط بکمک گرما جذب الیاف می‌شوند و در کمتر از 39C ابدا جذب الیاف نمی‌شوند و هر چه دما از 39C بالاتر رود شدت جذب رنگ توسط الیاف نیز افزایش می‌یابد.
از انواع مختلف رنگها، می‌توان نمونه‌های زیر را نام برد:
• مشتقات تری‌فنیل متان، مانند آبی زایلن.
• رنگهای نیترو که ترکیب آروماتیک موجود در ساختار آنها نیتره شده‌اند معمولا برای الیاف پروتئینی مناسب‌اند مانند زرد مفتول.
• رنگهای حاوی گروه آزو مانند آزوگرانین.
رنگهای مستقیم
این رنگها بدلیل داشتن گروههای اسید سولفونیک یا نمکهای سدیم آنها به رنگهای اسیدی شباهت دارد و بطور کلی، از ترکیبات سولفونه شده ازو می‌باشند. این رنگها مستقیما برای رنگرزی الیاف سلولزی بکار گرفته می‌شود. اما برای الیاف پروتئینی شرایط ویژه‌ای لازم است. مهمترین این سری رنگها عبارتند از:
• رنگهای مستقیم منوآزو مانند دی‌آزامین اسکارلت B
• رنگهای مستقیم دی آزو
• رنگهای مستقیم تریس آزو مانند قهوه‌ای دی آزو
• رنگهای مستقیم تترا ازو
ماهیت اتصال مولکولهای رنگ به الیاف عمدتا پیوند هیدروژنی است که بین هیدروژن گروه –OH الیاف سلولزی با گروههای NH2O-OH و –N=N- موجود بر روی رنگهای مستقیم برقرار می‌شود با افزایش دما تمایل رنگ پذیری الیاف، کاهش می‌یابد.
رنگهای دندانه‌ای
این رنگها به تنهایی روی الیاف نمی‌توانند تثبیت شوند بلکه برای این کار به ماده تثبیت کننده که اصطلاحا « دندانه » نامیده می‌شود، نیاز دارند که مهمترین آنها هیدروکسیدهای کروم، قلع، آلومینیم و آهن است. در این سیستم رنگرزی، مولکولهای رنگ در نقش لیگاند یک یا چند الکترون غیر پیوندی خود را به فلزی که دارای اوربیتالهای خالی است می‌دهند بدین صورت پیوند داتیو بین آنها تشکیل می‌شود.
رنگهای دندانه‌ای دو نوع‌اند:
• رنگهای دندانه‌ای طبیعی که از معروفترین آنها آلیزارین یا ( 1 و –2 دی هیدروکسی آنتراکینون ) را می‌توان نام برد.
• رنگهای دندانه‌ای اسیدی که نمونه معرف آنها اریوکروم سیاه آوسولوکروم نارنجی M است که در رنگرزی الیاف پشم و پلی‌آمید کاربرد وسیعی دارند و هر دو بوسیله کروم تثبیت می‌شوند.
رنگهای آزوئیکی
این سری از رنگها در آب نامحلول‌اند و در داخل الیاف بوجود می‌آیند سپس با بازدی ازوی نیتره شده ترکیب می‌شوند. عمدتا برای رنگ‌آمیزی الیاف سلولزی بکار می‌روند. اما برای الیاف پروتئین چندان مناسب بنظر نمی‌رسند. نمونه‌ای از این رنگها قرمز نیتروز امین است.
رنگهای گوگردی
این دسته از رنگها ترکیبات آلی پیچیده‌ای هستند که در ساختار آنها گوگرد شرکت دارد، براق نیستند و معمولا در رنگرزی الیاف سلولزی بکار می‌روند. در آب حل نمی‌شوند ولی در محلول سولفید سدیم حل می‌شوند. در این عمل سولفید سدیم در نقش احیا کننده مولکول اصلی را به مولکولهای کوچکتر محلول در آب تفکیک می‌کند. یکی از رنگهای گوگردی را می‌توان از حرارت دادن پارائولوئیدین با گوگرد تهیه کرد.
از حرارت دادن مخلوط دی هیدرو ـ تولوئیدن با بنزوروین و گوگرد ، نیز یک رنگ زرد که ایمدیال نامیده می‌شود، بدست می‌آید.
رنگهای خمره‌ای
این رنگها از نظر غیر محلول بودن در آب شبیه رنگهای گوگردی‌اند. بطوری که پس از واکنش با هیدرو سولفیت سدیم بصورت محلول در‌می‌آید. ایندیگو یکی از رنگهای طبیعی خمره‌ای است که امروزه در مقیاس صنعتی از قطران زغال‌سنگ (نفتالین) تهیه می‌شود. رنگهای خمره‌ای به دو دسته تقسیم می شوند.
• رنگهای خمره‌ای ایندیگویی حاوی کروموفور مثل مشتقات ایندیگویتی
• رنگهای خمره‌ای آنتراکتیونی که از آنتراکینون مشتق می‌شوند. مثل: ززدی ایندانترن
رنگهای کلوئیدی
الیاف هیدروفوبیک مانند استات سلولز نوع سوم و دوم، عمدتا رنگها غیر محلول در آب را بهتر به خود می‌گیرند. این سری رنگها هم می‌توانند از زمره ترکیبات آزو باشد (مانند زرد قند دیسپر سول G ) و هم می‌توانند از مشتقات آنتراکینون باشد (مانند آبی براق دوانول CB)
اتصال بین الیاف و رنگ از طریق پیوند هیدروژنی ، نیروهای واندروالسی و همچنین جاذبه دو قطبی ـ دو قطبی تامین می‌شود.
رنگهای فعال
رنگهایی که برای رنگ‌آمیزی الیاف سلولزی معرفی شده‌اند، پس از انتقال از حالت محلول به حالت جامد ، بر روی الیاف تثبیت می‌شوند و بعضی از آنها به علت اینکه در مقابل رطوبت مقاوم نیستند کارایی چندانی ندارند (مانند رنگهای مستقیم). از اینرو پژوهشگران تلاش کردند تا رنگ را بوسیله پیوند کووالانسی به الیاف سلولزی متصل کنند. برای این منظور ، تمام کوشش خود را بر روی کلرید سیانوریک یا به بیان دیگر به رنگهای تری ازینیل معطوف داشتند. زیرا اتمهای کلر می‌تواند به آسانی بوسیله یک ، یا دو یا سه گروه هیدروکسیل یا آمین و … جایگزین شود و مولکول رنگ را به گروههای روی الیاف متصل کند. مانند رنگهای زرد و قرمز و آبی پرویسون
منابع:
http://www.akkasee.com/digitalcamera/archives/007102.php
WWW.DANESHNAMEH.ROSHD.IR
http://dyeing.blogfa.com/