موارد توافق نظر ميان فرهنگ اسلامي و فرهنگ حقوق بشر
1) ماده ي 1072 , هر دو بند (( الف )) و (( ب)) مورد توافق فرهنگ اسلامي و فرهنگ حقوق بشر است .
2) ماده ي 1015 هر سه بند (( الف )) و (( ب )) و (( ج )) مورد توافق هر دو نظام فرهنگي است .
3) ماده هاي 2015 , 3015 , 4015 و 5 مورد توافق هر دو نظام فرهنگي است .
4) در ماده ي 13 اختلاف نظري مابين دو نظام فرهنگي وجود دارد كه ناشي از اختلاف درباره ي حقوق مرد و زن از ديدگاه غرب و ديدگاه اسلام است .
صفات و ويژگي هاي فرهنگ
هر جامعه اي فرهنگ خاص خود را دارد .فرهنگ هر جامعه داراي ويژ گي هايي است كه آن را از ساير فرهنگ ها متمايزمي كند .فرهنگ ها از ثبات ,دوام و ويژ گي ها بر خوردار هستند كه بستگي به تكتك افراد ندارد .گر چه فرهنگ زاده جامعه انساني است و خارج از ذهن افراد به طور مستقل وجود دارد ولي ورفتار جامعه را در جامعه سازمان داده و حدود و نوع آنرا مشخص مي كند .
در واقع ,فرهنگ از يك طرف محصول فعاليت انسان است كه در جامعه تحقق مي يابد و از طرف ديگر طرز تفكر و بينش افراد جامعه را تعيين و سازماندهي ميكند
1- فرهنگ امري كاملاً اكتسابي است .انسان محتواي فرهنگ را در طول مدت حيات اجتماعي خود فرا مي گيرد .به اين معنا كه جامعه ,آداب و رسوم و عقايد و طرز تفكر را بر اساس راه و روشي كه مطلوب مي داند ,به اعضاي خود مي آموزد .
2- فرهنگ قابل انتقال است .دستاورد هاي انسان بر اساس فرايند فرهنگ پذيري افراد جامعه به نسلهاي بعدي منتقل مي شود .اين امر ,يكي از خصلت هاي انسان است كه مي تواند اندوخته ها و تجربيات و تمايلات خود را به افراد ديگر انتقال دهد .با اين كه بعضي از حيوانات تكامل يافته مي توانند مطالبي فرا گيرند ,اما نمي توانند به همنوعان خود منتقل كنند .
3- فرهنگ پديده اجتماعي است .فرهنگ به خود آمده و زاده زندگي اجتماعي است .فرهنگ ,محصول انديشه ,فعاليت و كار اجتماعي انسان است و از صفات عمومي پديده هاي اجتماعي بر خوردار است .يعني ,تغيير و تحول مي يابد ,عموميت دارد و مردم از آن تبعيت مي كنند .درعين حال نسبت به افراد جامعه مستقل است .
4- فرهنگ ,نيازهاو خواسته هاي افراد جامعه را بر آورده مي سازد .اساساً فرهنگ در چنين پوششي زاده شده است تا نياز ها و شيوه بر آورد نياز ها را نظام بخشد .
5- فرهنگ امري عام است .هر جامعه –خواه ابتدايي يا پيشرفته – داراي فرهنگ است .حال ممكن است جامعه اي بر سنت هاي دير پا و خرافات بنيان گيرد و يا فرهنگ جامعه اي داراي قوانين و مقررات مدون و ستزمانهاي رسمي باشد .
6- فرهنگ هر جامعه از دو بخش معنوي (ارتباطي و انتظامي )و مادي (عيني و زير ساختي )تشكيل شده است .آداب و رسوم ,اخلاق ,مذهب وهنر و فلسفه ,بخش معنوي (ارتباطي و انتظامي )و ابنيه هاي قديم و جديد ,موسسات ,ابزارها ,تكنيكها ,سازمان شهر ها و روستا ها وفرهنگ مادي (عيني و زير ساختي )را شكل مي دهند :
7- فرهنگ ها قابل ارزش گذاري نيستند .ممكن است مطالعه فرهنگ ملتها ,موجب توسعه وتكامل بخش مادي و فرهنگ شود .اما نمي توان به ارزش گذاري فرهنگ ها پرداخت .
8- فرهنگ موجب تشكيل و تداوم نظام اجتماعي مي شود .
9- فرهنگ ,مجموعه اي از فرهنگ هاي كوچك يا خرده فرهنگ هاست .در حالت كلي ,بين خرده فرهنگ ها همبستگي وجود دارد كه در نهايت امر به صورت فرهنگ جامعه متجلي مي شود .
10- فرهنگ ,موجب همبستگي و همكاري بين افراد جامعه مي شود .
11- ابزار سازي و سخن گفتن ,دو عامل اساسي استقرار و تثبيت فرهنگ است .
12- هيچ فرهنگي ا فرهنگ ديگر برتر و بهتر نيست .
كاركرد و نقش فرهنگ
انسان براي ارضاي نياز ها و خواسته هاي اساسي خود ,قواعد و مقرراتي لازم دارد .ارزش ها و هنجار هاي اجتماعي كه خود بخشي از فرهنگ هستند ,شرايط تحقق به اين نياز ها و خواسته ها را به دست مي دهند .اين بخش از فرهنگ داراي نقش هايي است كه به بر قراري نظم در جامعه كمك مي كند .مهم ترين اين نقش ها را مي توان به طور خلاصه چنين بيان داشت :
1- كاركرد تمايز بخشي ,فرهنگ موجب تمايز جوامع از يكديگر مي شود ,به اين معنا كه هر جامعه داراي فرهنگ خاص و متفاوت با فرهنگهاي ساير جوامع است .
2- كاركرد سازماندهي به نياز ها .فرهنگ ارزش ها ,معيار هاو نظامهاي خاصي دارد كه افراد جامعه با توسل به اين ارزش ها و معيارها ,نياز هاو خواسته هاي خود را سازمان مي دهند .
3- كاركرد ايجاد همبستگي .فرهنگ موجب مي شود كه افرا جامعه با يكديگر احساس همبستگي كنند .اين كاركرد ,بقاي جامعه را تضمين مي كند .
4- كاركرد نظام بخشي به رفتارها .به رفتارها و كردهار هاي افراد جامعه نظام مي دهد و آنها را بر اساس الگو هاي خاص خود تربيت مي كند .
5- كاركرد كنترل .فرهنگ ناظر و مراقب اعمال و كردار افراد جامعه و ضامن بقاي جامعه است . زيرا ,با ايجاد ارزش هاي اجتماعي و مقرارت و آداب و رسوم به نياز هاي اساسي اعضاي جامعه پاسخ مي گويد ,و آنها را نظام مي بخشد و به آنها رنگ اجتماعي و انساني مي دهد .
6- كاركرد تكوين شخصيت .موجب تكوين شخصيت افراد جامعه مي شود .به اين معني كه شخصيت افراد هر جامعه را فرهنگ همان جامعه سازمان مي دهد .
دگرگوني فرهنگها
پاسخ به نياز ها ,انسان را وادار به كار وكوشش كرده .كار و كوشش انسان در ارتباط با تكنيكها ,شرايط اجتماعي ,اقتصادي وموقعيت طبيعي ,اشكال مختلفي به خود گرفته است كه در فرهنگ جوامع متبلور است .فرهنگ جوامع بشري ,بازگو كننده نوع تلاش و كوشش و ميزان موفقيت آنها در پاسخگويي به نياز ها و ارائه راه حلها و چگونگي همكاري و همياري افرا جامعه است .انسان در طول زندگي اجتماعي شيوه هاي گوناگوني را با توجه به شرايط اجتماعي – اقتصادي برگزيده است .اين شيو ه هاي متفاوت ,فرهنگ هاي گوناگوني را پديد آورده است .
مردم اغلب مي پندارند كه تمام فرهنگ هاي غير بايد همچون فرهنگ خودي باشد .اين طرز برخورد در ميان مردم گاهي منجر به نوعي قوم مداري شده است .قوم مداري دراين مفهوم ,عبارت است از اعتقاد به اين كه فرهنگ خودي بهترين ,مهمترين و مترقي ترين فرهنگهاست .
در مقابل چنين بينشي ,جامعه شناسان مفهوم نسبي بودن فرهنگ ها را به كار مي برند .مفهوم نسبي بودن فرهنگ ها به اين معنا است كه هر جامعه اي براي سازمان دادن افراد جامعه و زندگي اجتماعي ,از تجربيات خود و الگوها و معيار هايي بهره مي گيرد كه خاص آن جامعه است .بنابراين ,نمي توان فرهنگ ها را با صفات غير متمدن ,عقب مانده و غير اخلاقي از يكديگر متمايز ساخت . اين باور كه تمام جوامع بشري بايد يك نوع فرهنگ و يك نوع شيوه زندگي را دارا باشند ,غير علمي و غير عملي است .
هر جامعه اي اين حق را دارد كه با توجه به مقتضيات اجتماعي –اقتصادي خود ,فرهنگ خاص خود را داشته باشد و بدان ارج نهد و آن را براي رهبري جامعه به كار گيرد .خوب و بد بودن فرهنگ ها قضاوتي است ذهني و غير علمي و در بعضي مواقع ,زاده ايدئولوژي سلطه گر كه مي خواهد از طريق ناپايداري ارزشها و باور داشتهاي مردم به فرهنگ هاي انساني و ديگر اعمال نظر ونفوذ كند .
بنابر اين ,نه تنها بين فرهنگ هاي جوامع انساني تفاوت و تباين وجود دارد ,بلكه در درون يك جامعه مشخص نيز فرهنگ هاي مختلف ديده مي شود .اين واقعيت ,يكي از خصلت هاي زندگي گروهي و روابط اجتماعي منبعث از نظام اجتماعي و نوع اعمال اين روابط است كه افراد جامعه را به گروههاي جنسي ,قومي ,مذهبي ,زباني و غيره تقسيم مي كند .
تقسيم اجتماعي فوق هماهنگ با تقسيم كار اجتماعي ,نقش ها يا پايگاه ها را محقق مي سازد .از رهگذر اين تقسيم اجتماعي ,فرهنگ هايي در درون فرهنگ گسترده جامعه پديد مي آيد كه اصطلاحاً آن را ((خرده فرهنگ ))مي نامند .
خرده فرهنگ ها در درون فرهنگ جامعه ,ممكن است ازنقطه نظر ارزش ها ,باور داشتها و هنجارها با فرهنگ جامعه همزيستي داشته ,يا در ستيز باشند .وجود ستيز بين خرده فرهنگ ها و فرهنگ جامعه نشانه تنش و ناسازگاري در جامعه است .علاوه بر خرده فرهنگ هاي اشاره شده در بالا در جامعه به خرده فرهنگ هاي ديگري نيز بر مي خوريم مانند :خرده فرهنگ جوانان ,هيپي ها وصوفيهاودراويبش ,خرده فرهنگ روستايي ,سالمندان ,فقرا يا گدايان و غيره
از وسيع ترين خرده فرهنگ هايي كه گاهي فرهنگ حاكم و مسلط را تحت تاثير قرار مي دهد ,خرده فرهنگ هاي قومي .مذهبي و طبقاتي است .گرو هايي كه خرده فرهنگ هاي قومي را به وجود مي آورند ممكن اسن ساليان دراز استمرار داشته باشند .اين جريان ,يكي از مباحث و موضوعهايي اساسي فرهنگ قومي در ايران ,نمونه اي از اين خرده فرهنگ هاست .
هر خذده فرهنگي داراي ارزش ها ,نمادها ,باور داشتها و هنجارها ,جهان بيني ها و شيوه هاي زندگي و ويژه اي است كه در داخل نظام فرهنگي مسلط و حاكم بر جامعه پديد مب آيد .از ويژ گي فرهنگ هاي جوامع بشري اين است كه همگام با تحول و تكامل جامعه و پيچيده تر شدن روابط اجتماعي و تقسيم كار ,تعددو تكثير مي يابند .هر قدرنظام اجتماعي و فرهنگ آن باز و پربارتر باشد ,خرده فرهنگها جلوه بيشتري مي يابند .چنين رفتاري ممكن است از تعارض بين خرده فرهنگ ها و فرهنگ جامعه بكاهد و يا بر عكس ,ستيز فرهنگ ها را تشديدكند .و
بعضي از خرده فرهنگ ها در جهت مخالف نظام فرهنگ حاكم تشكيل مي يابند كه به آنها اصطلاحاً ((فرهنگ ستيز )) مي گويند .خرده فرهنگ هاي گرو هها مثل معتادان وازدواج كنندگان گروهي در جوامع غربي ,از جمله خرده فرهنگ هايي است كه با نظام فرهنگ موجود در ستيز است .زيرا ووجود چنين خرده فرهنگ هايي نظام موجود را از هم مي گسلد .به اين خاطر ,اين گونه خرده فرهنگ ها ,فرهنگ ستيز نام گرفته اند.
به طور كليخرده فرهنگ ها به گرو ههاي اجتماعي جامعه مجال مي دهد تا شيوه هاي متفاوت زندگي را با توجه به زمينه اجتماعي – اقتصادي و فكري جامعه ,ر گزيند .
اين عمل .از اين جهت كه به آزادي انسانها مي انجامد ,براي نظام اجتماعي مفيد است ,ليكن اگر تداوم آن به عدم انسجام اجتماعي دامن زند ,به وفاق اجتماعي صدمه خواهد زد .
ابعاد فرهنگ
فرهنگ جامعه بشري از ابعاد و سطوح مختلف تشكيل شده است .نقش هر بخش از اين ابعاد و سطوح ,در جامعه متفاوت است .به طور كلي ,فرهنگ شناسان و جامعه شناسان فرهنگ را به دو بعد مهم و كلي تقسيم مي كنند :بعد عيني و زير ساخت فرهنگ و بعد ارتباطي و انتظامي و رو ساخت فرهنگ
بعد عيني و زير ساخت فرهنگ
بعد عيني و زير ساخت فرهنگ را فرهنگ مادي و يا تمدن نيز مي گويند .اين بعد ,شامل كليه دستاورد هاي ابزاري ,تكنيكي ,صور عيني تاسيسات وتشكيلات از قبيل ساختمانها وبناها ,جاد ها ,راه آهن و غيره مي شود .هدف وجودي اين بخش از فرهنگ ,رفع نياز ها و خواسته هاي انسان بوده و هست .انسان در طول زندگي فردي و اجتماعي خود در تلاش است تا بينت نياز ها و خواسته هايش و ابزار و تكنيك تامين آنها ,تناسب برقرار كند .
دستاوردهاي ابزاري به انسان ,بيشترين كمك را در جهت تامين نياز منديهاي وي كرده است .تكنولوژي وابزار هاي توليدي و ساخته هاي توليدي و ساخته هاي ابزاري واز عوامل اصلي توليد و زمينه ساز دگر گوني ها و اتوسعه جامعه بشري و انسانها بوده است .در واقع ,بعد عيني و زير ساخت فرهنگ ,مراحل توسعه و شكل بندي اجتماعي را مشخص و تعيين مي كند .
فرهنگ عيني و زير ساخت ,دستاورد هاي رفاهي متعدد و گوناگوني را براي جامعه انساني به ارمغان آورده است . از آن جمله ,الكتريسيته ,وسايل نقليه گوناگون ,ساختمانهاي مسكوني بهداشتي ,چاپ و انتشارات در ابعاد و سطوح وسيع ,ارتباطات اجتماعي و رسانه هاي گروهي ,بهداشت و درمان ,ويا سمعي و بصري و آموزشي ,توليد,توزيع و مصرف در سطح جهاني ,مخابرات و ارتباطات ماهواره يي و غيره .
فرهنگ جامعه بشري گر چه محصول تلاش و كوشش انسان است ,ولي خود نه تنها به عنوان عامل شكل دهي و سازماندهي اجتماعي و انساني عمل ميكند بلكه ,عامل تامين نيازمنديهاي زيستي ,رواني و اجتماعي نيز به شمار مي رود .از اين رو ,فرهنگ عيني و زير ساخت ,توليد كننده نياز هاي اساسي انسان وجامعه انساني و فرهنگ انتظامي و ارتباطي ,به عنوان تنظيم كنده و نظارت كننده ي روابط و مناسبات اجتماعي ,عمل مي كنند .
بعد ارتباطي و انتظامي فرهنگ
اين بعد از فرهنگ در واقع شيوه بهره گيري از فرهنگ مادي را به انسان مي آموزد .انسان به عنوان يك موجود اجتماعي زيستمندو نيازمند ,براي كسب چگونگي بهره گيري از دستاورد هاي مادي و ابزاري خود به تجربه دست مي زند .از اين رو ,با دستاورد هاي فرهنگ ارتباطي وانتظامي وزندگي اجتماعي را نه تنها تداوم مي بخشد بلكه در جهت ثبات آن گام بر مي دارد .اين بعد از فرهنگ از سه مقوله عقايد اجتماعي ,ارزش هاي اجتماعي وهنجار هاي اجتماعي تشكيل مي شود .با اين معيار ها ,گرايش ها ,رفتارها و فعاليتهاي افراد جامعه متعادل شده ودر فرآيند جامعه پذيري و فرهنگ پذيري قرار مي گيرد .
فصل دوم
ماهيت فرهنگ تكاملي
فرهنگ حقيقتي است دو قطبي (( برون ذاتي و درون ذاتي )) :
مقصود از دو قطبي بودن فرهنگ عبارتست از اينكه هم جنبه ي درون ذاتي دارد هم جنبه ي برون ذاتي , مانند زيبايي كه مستند به دو قطب مزبور است . چنانكه دريافت حقيقت زيبايي مربوط به خصوصيت مغزي و رواني آدمي است و ديگر موجودات و جانداران از دريافت آن ناتوانند . همچنين دريافت فرهنگ داراي جنبه ي درون ذاتي است كه ناشي از (( اصل صيانت ذات تكاملي )) است .
همانگونه كه زيبايي بعد برون ذاتي دارد ، مانند نمود نشاط انگيز گل ، مهتاب ، آبشار ، و يا يك خط زيبا ، فرهنگ نيز داراي بعد برون ذاتي است ، مانند نمودهاي عيني اخلاقيات و آثار هنري و كيفيت ساختمانها كه نشان دهنده ي انواعي از دريافتها و آرمانهاي درون است . روشنترين دليل براي اثبات دو قطبي بودن فرهنگ همان است كه براي دو قطبي بودن زيبايي آورده شده است و آن عبارتست از اختصاص درك زيبايي به انسانها . يعني زندگي فرهنگي ، مخصوص به انسانها است . شما اگر در همه ي تعاريف و عناصر فرهنگي دقت كنيد ، خواهيد ديد هيچ يك از آنها منطبق با حيوانات نيست .
اصول چهار گانه ي فرهنگ :
اصل اول – در مفهوم فرهنگ با نظر به مشهورترين تعاريف آن ، كه از جوامع متمدن دنيا به دست آورده و مورد تحقيق قرار داده ايم ، (( بايستگي )) و (( شايستگي )) مستند به تعقل سليم و احساسات تصعيد شده ي مردم وجود دارد . بنابراين ، اگر در يك جامعه ، شماري از پديده ها به نام فرهنگ ناميده شود ، ولي از تعقل سليم و احساسات عالي مردم برخوردار نباشد ، نمي توان آنها را پديده هاي فرهنگي حقيقي تلقي كرد ، چه رسد به اينكه ضد تعقل و احساسات وعلم و ادب باشد . از همين جا است كه روحيه ي خود خواهي در اشكال مختلف خود ( نژاد پرستي ، پول پرستي ، قدرت پرستي ، شهرت پرستي و لذات گرايي ) را نمي توان در مفهوم فرهنگ جاي داد ، زيرا همان گونه كه در تعريف يا توصيف جامع فرهنگ گفتيم ، و از تعارف دايره المعارفهاي جوامع چشمگير دنيا ،و نظريات آگاهان و مردم متتبع به دست مي آيد ، فرهنگ كيفيت بايسته يا شيوه ي شايسته ايست براي پديده هاي حيات انسانها ، به عبارت كوتاه تر فرهنگ كلمه ايست حامل ارزشي والا . در نتيجه كساني كه به نمودها و پديده هاي شهرت پرستي ، پول پرستي ، قدرت طلبي ، لذات گرايي ، خودخواهي ، و عنان گسيختگي ، فرهنگ اطلاق مي كنند ، در حقيقت خيانت بزرگي به بزرگترين ارزشهاي انساني كرده اند . شما وقتي فردي يا جمعي را بي فرهنگ مي خوانيد در حقيقت بدترين توهين را به او روا داشته ايد .
اصل دوم – حيات انساني ،دور از فرهنگ به معنايي كه گفتيم ،شايسته ي ادامه ي بقا نيست ، زيرا زندگي بدون فرهنگ در حقيقت همان زندگي بي معني و دور از تعقل و خرد و احساسات عالي انساني است .
اصل سوم – هر اندازه كه فرهنگ يك جامعه بيشتر به اصول ثابت معقول و دريافتهاي عالي انساني متكي باشد ، آن فرهنگ از بايستگي و شايستگي و پايداري بيشتر برخوردار است .
اصل چهارم – فرهنگ حقيقتي است دو بعدي 1) نسبي 2) مطلق
واضح است كه منظور از مطلق ، معناي فلسفي آن نيست ، بلكه مقصود فراگيرتر بودن آن در برابر عناصر نسبي فرهنگهاست . از اين تقسيم بندي ، فرهنگ خاص و فرهنگ عام مستفاد مي شود . فرهنگ خاص ، ناشي از بعد نسبي فرهنگ است ، و مخصوص هر يك از اقوام و مللي است كه مستند به طرز تفكر و تعقل و احساسات خاص باشد . مانند فرهنگ گاوبازي در اسپانيا ، احتراماً مبالغه انگيز به صنف زن و يا تعطيم و تكريم بيش از اندازه به صنف مرد كه در ژاپن معمول است .فرهنگ عام ، آن كيفيت شايسته براي پديده ها و فعاليتهاي حيات مادي و معنوي انسانهاست كه مخحصوص هيچ قوم و نژادي نيست ، مانند فرهنگ علاقه به زيباييها ، احترام متقابل ميان انسانها ، حق شناسي ، علم و معرفت جويي ، قهرمان پروري در نيكيها ، از تعريف يا توصيف اخير فرهنگ ، اين نتيجه را به دست مي آوريم كه چون مقصود از فرهنگ ، كيفيت شايسته براي پديده هاي و فعاليتهاي حيات مادي و معنوي انسانهاست ، لذا پذيرش و منعكس ساختن آن دسته از حقايق و نمودها و فعاليتهاي بشري ، كه كاملاً منشأ و عوامل ضروري طبيعي دارد و از قوانين جبري پيروي مي كند ،جزء فرهنگ محسوب نمي شود . مانند خوردن غذا وآشاميدن آب ، ولي آميختگي اين گونه اعمال با دعا ، چنانكه در جوامع اسلامي و بعضي از جوامع ديني ديده مي شود ، جزئي از مفهوم فرهنگ است . همچنين دفاع از حيات و آماده كردن محيط زيست و ارتباط با واقعيات از طريق علمي و فلسفي يا به وسيله ي حواس نيز داخل در مفهوم فرهنگ است .
ارتباط عناصر بسته ي فرهنگي با عناصر شايسته ي فرهنگي :
تفكيك قطعي مابين دو نوع عنصر فرهنگي ( بايسته ها و شايسته ها ) كار بسيار دشواري است كه چه بسا به اختلال هر دو نوع عنصر بينجامد ، زيرا متهم ساختن بشر به اينكه او تنها امور ضروري زندگي را فرهنگ تلقي نموده و از عظمتها و آرمانهاي اعلاي انساني چشم پوشي مي كند ، انكار بديهيات بوده كه خود بر خلاف عقل و وجدان است . نفي عظمتها و آرمانهاي اعلاي انساني و تنزل دادن انسان تا حد زنبوران عسل ، حكم به نابودي انسان و انسانيت دادن است .
ما خود در همين دوران ( اوايل قرن بيستم ) ، شاهد تلاش بسيار جدي تعدادي از بزرگترين جوامع دنيا بوديم كه تصميم گرفته بودند واقع گرايانه ترين مكتب اقتصادي واجتماعي و حقوق و اخلاقي را در جوامع خود پياده كنند ، آنها نه تنها موفقيتي كسب نكردند بلكه همان گونه كه در تعاريف صاحبنظران آن كشورها ( مانند روسيه و چين ) خواهيم ديد . به ضرورت يك فرهنگ معنوي پيشرو با قطع نظر از چگونگي درك و برداشت مكتبي پيش ساخته ، اعتراف صريح نموده اند . اعتراف به ضروري بودن فرهنگ ، معلول يك يا چند عامل قراردادي نبوده است ، بلكه معلول انسانيت انسان است كه بدون آن انسانيتي وجود نخواهد داشت كه لازمه اش (( خروج انسان از غارهاي ماقبل تاريخ و وارد شدن در دندانه هاي ناخود آگاه ماشين ))باشد .
از اينجاست كه مي گوييم : تا بشر بوده ، فرهنگ هم بوده تا زندگي انسان را لطافت ببخشد و پاسخگوي آرمانهاي عالي روحي او باشد . آميختگي انسان با (( فرهنگ )) به اخلاق و هنر به معناي عمومي آن ، كميّت و كيفيت آزادي و مذهب و برداشتهاي خاص از جهان بيني ، به علم و معرفت واقعي و اخلاقي تابو و رسوم و حتي به قوانين حقوقي كيفيت خاص بخشيده و آنها را باردار ارزشهاي فرهنگي كرده است . پذيرش اين قضيه كه با از بين رفتن فرهنگ معنوي ، انسان حيات را وداع خواهد گفت ، سهل است و نياز به تفكر زياد ندارد .
توضيح اين مطلب و اثبات آن را در سخنان سولژنيتسين كه در جلسه اي در انجمن بين المللي فلسفه در ليشتنشتاين ترتيب داده شده بود ، مي توان مشاهده نمود .
قسمتهايي از اين سخراني از اين قرار است : (( هر آنچه كه در خصوص ويژگيهاي اخلاقي ، از انسان انتظار داريم ، مي توانيم در مقياس مهمتري از حكومتها ، دولتها ، پارلمانها ، و سياستهاي احزاب نيز انتظار داشته باشيم . اگر چنانچه سياست بر مبناي اخلاق استوار نباشد ، بايد گفت كه براي انسانيت آينده اي وجود نخواهد داشت . در بين مردم روسيه ، اين مفهوم از صدها سال پيش تا كنون به معناي واقعي كلمه به مورد اجرا گذاشته شد . متأسفانه امروزه در كشور خودم شاهد هستم كه اين گونه اهداف حتي نسبت به غرب نيز عقب مانده ترند . در ( كشور من ) بعد از هفتاد سال خفقان و فشارهاي ناباورانه ، نوعي آزادي عمل كنترل نشده در بين طبقه ي فقير به وجود آمده و انسانهاي زيادي را از مسير وجدان جداد كرده ، اما نبايد مشكل را بين كشورهاي جهان تقسيم كرد . در اواخر دومين هزاره ميلادي ، اين مشكل ، مسئله ي مشترك تمام انسانيت خواهد بود .
بحران پيشرفت – پيشرفت مي كنيم در چه موردي ؟ درباره ي پيشرفت چه چيزي صحبت مي كنيم ؟ پيشرفت فقط در سايه ي تمدن تكنولوژيك و تسهيل شرايط زندگي و اكتشافات نظامي به وجود مي آيد . ما با اشتهاي كامل در حال بلعيدن طبيعتي هستيم كه به ما تقديم شده است . اما در ميان يك جنين پيشرفتي ، معيارهاي اخلاقي ما رشد نمي كنند . احتياجات مادي با چنان سرعت بي حساب و كتاب در حال گسترش و پيشرفت هستند كه نمي دانيم چه بايد بكنيم . اشباع نمي شويم ،بي وقفه در حال گسترش تمليك خودمان هستيم ( به عبارت ساده تر از سرمايه ي هويت انساني مي خوريم ) ، لكن در هنگامي كه تمليك به ارزشهاي والاتر و اهداف معنوي مرتبط مي شود ، حيات دروني انسان را تهي مي كند ، يعني انسان به صورت واسطه ي منفعت پرستي و استثمار در مي آيد . نقل و انتقالات و ارتباطات فوق العاده آسان شده ، انسانها توانستند ا زدرون خانه ي خود با پيچاندن يا فشار دادن بر روي يك دگمه ي تلويزيون ، تمام دنيا را سير كنند . اما در اقيانوس اطلاعات سطحي ، روح انسان ، نه رو به ترقي بلكه رو به روال و انحطاط نهاده است . هر چقدر كه رفاه مادي و آسايش ، افزايش پيدا مي كند ، از حيات معنوي كاسته مي شود . پيشرفت علم ، تكنولوژي و اقتصاد ما را به بردگي سوق مي دهد ما همواره در پي اكتشافات جديدي هستيم ، اهداف را ناديده مي گيريم : آيا هدف از زندگي چيست ؟ نتوانستيم از مسئوليتهاي ابدي دور بشويم . تلفن و تلويزيون تماميت عصرمان را نابود كرد . شروع به ديكته كردن شرايط به ما كرد . رشته ي ارتباطات بين انسانها رو به گسسته شدن نهاد . افراد و در رأس آنها سالخوردگان ، (( تك زيستي )) كردند . ما در هر حال تبديل شدن به اسباب بازي تكنولوژي هستيم قادر نيستيم از آن جهت هماهنگ سازي و همانند سازي و انجام كارهاي پسنديده و نيك و نيك استفاده نماييم . پيشرفت نتوانست ما را از مسئوليتهاي جهان شمول شدن دور نگهدارد . بعلاوه اينكه براي سر و كار داشتن با اين مسئوليتها ، در حال حاضر بيشتر از گذشته در وضعيت تفرق آميز به سر مي بريم و فاقد آمادگي هستيم آهنگ خود را از دست داده ايم ، آهنگي كه با فطرت و وجود فيزيكي ما عجين بوده است و مفاهيم بد و نيك هم درد پرده ي ابهام قرار گرفته اند . آنچه كه بتواند به نحو احسن ناتواني و انحطاط معنوي ما را افاده كند ، از بين رفتن نگرشي است كه توأم با خونسردي نسبت به مسئله ي مرگ از قبل داشتيم . شرايطي كه رفاه مادي را تأمين مي كند ، هر چقدر هم افزايش مي يابد ، اما به همان اندازه ترس از مرگ باعث جاري شدن عرق سرد بر وجودمان مي شود . زندگي اشباع ناپذير و پرجنجال ، به شكل بي سابقه اي يك نگراني و ترس از مرگ را به وجود آورده است . انسانها رفته رفته تلاش مي كنند خود را در مركز طبيعت قرار داده و به جاي آنكه وجود خود را جزئي از وجود و هستي كاينات بدانند وجود را همانند جزئي از وجود خود مي بينند . اين برداشت ، يعني مرگ پايان هر چيزي است ، در وجود ما به يك نيروي برتري مبدل شده است . اواسط قرن بيستم در شرايط تهديد هسته اي سپرس شد . در پي اين تهديد ، همه چيز بي اهميت جلوه داده شد ، اما اين تهديد در راستاي تحميل دوباره ي وجود خود به جامعه ي غرب يك مفهوم وحدت بخش به وجود آورد . در پايان قرن حاضر ،كمونيزم به دليل پوسيدگي دروني و قابل توجهي از آنها به عمل بياورند !… و دهها امثال اين موارد كه چشم پوشي شرم آور اكثريت نوع بشري را از فرهنگهاي ارزشي تكاملي بخوبي اثبات مي كند .
يكي از بدترين نتايجي كه توقف و ركود فرهنگ تكاملي ارزشي براي بشريت نصيب كرد ، محروميت اسف بار اكثريت انسانها از دريافت حقايق عاليتر و تمايل آنان به ارتكاب هر گونه ضد حق و حقيقت بود . اين محروميت است كه بدون ترديد موجب محدوديت شديد درك و دريافت آنان درباره ي حقايق شده است . براي ارائه نمونه اي از اين محدوديت شديد ، مواردي را متذكر مي شويم :
الف) مردم از دريافت زيباييهاي معقول محروم مانده اند . فرهنگ ، زندگي ماشيني آنان را از درك جمال هستي ، زيبايي عدالت ، زيبايي آزادي وجدان ، زيبايي شرف و حيثيت انسانها و زيبايي اصل حيات بر كنار ساخت . به طور كلي مي توان گفت : فرهنگ زندگي ماشيني احساس زيبايي در انسانها را تا سطح درك زيبايي محدود گل ( كه يكي از زيباييهاي محسوس است ) تنزل داد .
از اين رو زيبايي حقاييقي مانند عدالت ، حق ، آزادي وجدان ، شرف و حيثيت انساني ، و اصل حيات در كتابهاي اخلاق مدفون شدند .
ب) ارتكاب به هر جرم ضد اخلاقي و خلاف وجدان به عنوان وسيله براي رسيدن به هر هدفي كه انسان آن را منظور مي دارد ، بخصوص در فرهنگ سياسي تجويز شد و از اين راه صدمات جبران ناپذيري به فرهنگ تكاملي وارد شد .
ج) دگرگون شدن منطق اقتصاد اجتماعي انساني و مبدل شدن آن به مصرف گرايي هر چه بيشتر ، كه ضرورتاً توليد هر چه بيشتر را ايجاب مي كند ، فرهنگ معيشت براي حيات نه حيات براي معاش هوسبازي خودكامگان – را نابود ساخته است . براي توجيه اين فرهنگ ضد حيات انسانها ، چنين مي گويند : امروزه وضع و موقعيت تكنولوژي ، اين شعار را ايجاب مي كند كه توليد بيشتر ، اقتصاد بهتر !
نمي فهمند يا نمي خواهند بفهمند كه توليد بيشتر در دست كيست ؟ چه كساني زير بار سنگين توليد بيشتر جان مي بازند ؟ هر گز به روي خود نمي آورند كه معادن و مواد مفيد زمين هر چه باشد . روزي تمام شدني است .
د) نژاد پرستي و اقليم پرستي ، از ديگر (( ضد فرهنگهاي تكاملي ارزشي است كه هر روز كه پيشتر مي رويم ، يعني به اصطلاح متمدن تر مي شويم ، اين پرستش شدت بيشتر به خود مي گيرد ، به طوري كه مكتبهاي اجتماعي و سياسي ، و نظريات علوم انساني يكي پس از ديگري در عرصه جوامع بروز مي كنند و چند روزي مي درخشند و پس از مدتي رهسپار نيستي مي گردند ، اما نژاد پرستي و اقليم پرستي روز به روز استحكام بيشتري مي يابد و همه را از جمله حقوق و فرهنگ و علوم و اقتصاد و قدرت جهاني بشر را بر سخره مي گيرد .
فرهنگ پيرو و فرهنگ پيشرو :
فرهنگ پيرو به آن قسم از نوع كيفيت و شيوه ي زندگي مادي و غير مادي مي گويند كه هيچ اصل و قانون اثبات شده ي قبلي را مورد تبعيت قرار نمي دهد ، بلكه صحت و مقبوليت خود را از تمايل و خواسته هاي مردم مي گيرد . به اين معني ، كه اين قسم از فرهنگ ناشي از رفتار و اميال و خواسته هاي مردم با هر انگيزه و علتي است و هيچ كاري به تطابق آنها با واقعيات مستقل از هوي و هوس و تمايلات طبيعي انسانها ندارد .
بنابراين ، هر گونه عامل فساد دين و اخلاق و شرف و منطق (( حيات معقول )) انسانها مي تواند به عنوان خواسته هاي مردم ، نام فرهنگ به خود بگيرد ! مدتي است در دوران ما اين قسم بي بند و باري به نام فرهنگ به خود بگيرد ! مدتي است در دوران ما اين قسم بي بند و باري به نام فرهنگ مورد اشاعه وترويج قرار گرفته است كه قطعاً به نابودي انسانيت منجر خواهد شد . بديهي است كه اصطلاح فرهنگ پيرو در اين موارد اگر چه مستقيماً به معناي پيروي از خواسته ها و تمايلات بشر است ، ولي نبايد از نظر دور بداريم كه در عين حال اين نوع فرهنگ ( پيرو ) ، بهترين وسيله ي فعاليت قدرت پرستان خودكامه ي جوامع نيز مي باشد . در حقيقت مي توان گفت : فرهنگ مزبور ، هم پيرو خواسته ها و تمايلات طبيعي محض اكثريت مردم است و هم پيرو خواسته هاي سلطه گران جوامع كه هم خواسته ها و تمايلات مردم را مي توانند وجيه كنند و هم هر گونه عامل ضد اخلاق و دين و شرف انساني را به نام فرهنگ ، رنگ آميزي نمايند .
به نظر مي رسد شيوه ي حقوق پيرو ، براي برخوردار ساختن مردم جامعه از يك حقوق مفيد ، قابل اصلاح و شايسته تر از شيوه ي فرهن پيرو باشد ، زيرا حقوق ، مربوط به متن اصلي زندگاني مردم است ، لذا همواره به وسيله ي نيازهاي جدي مردم در معرض تصحيح و تنظيم واقعيات مي باشد . در صورتي كه فرهنگ پيرو ، بدان جهت كه شامل زيباييها و پديده هاي خوشايند و ظرافت كاري و تجملات غير حياتي بوده و نمي تواند از طرف عوامل ذاتي و نيازهاي جدي مردم اطلاح و تنظيم شود . به همين جهت است كه مي بينيم هر گونه فعاليتها و نمودهاي مبتذل و ضد شرف و اخلاق را به نام فرهنگ مي توانند رواج بدهند . اين جمله را كه بعضي از صاحبنظران علوم انساني گفته اند . مورد دقت قرار بدهيم : (( طبيب رستورانچي نيست . شما وقتي كه وارد رستوران شديد هر چه بخواهيد او خواسته ي شما را برآورده مي كند ، در صورتي كه طبيب به قانون و مباني علمي خود عمل مي كند ، دارو مي نويسد و كاري با خواسته ي شما ندارد . و يك سياستمدار خوب و پيشرو ، طبيب است نه رستورانچي )) ملاك است كه بايد بگوييم : يك پيشتاز فرهنگي سازنده و يك پرچمدار تمدن انساني ، طبيب است نه رستورانچي .