شعارهای منتخب استاندارد (بخش دوم)

تجزيه (شكافتن) مفاهيم يا تركيبات واژه نامه
بعنوان قاعده اي كلي دو راه وجود دارد:
الف) تجزيه صرفي (واژه اي)
وقتي مفهوم با واژه اي مركب يا تركيبي از واژه ها نشان داده ميشود مي توان آنرا به عناصر سازنده اش تجزيه كرد. بهر حال وقتي واژه هائي كه از اين راه بدست ميآيد با هم تركيب شوند به شرطي مفهوم اصلي را نشان ميدهند كه تجزيه صرفي معنائي داشته باشد، تنها در اين صورت است كه از تجزيه صرفي نتيجه درست بدست ميآيد.
ب) تجزيه معنائي
در تجزيه معنائي مفهوم به عناصر سازنده خود تجزيه ميشود، عناصري كه اگر با هم تركيب شوند مفهوم اصلي را بازمي سازند. توصيف گرهائي كه بدست ميآيند ضروره جزو اصطلاحات شكافته شده هستند.
مثال براي مورد الف
روانشناسي حيواني=
روانشناس + حيوانات
براي مورد ب
باد موافق= هواشناسي + جغرافيا
نمونه منفي الف (# ب) ×××
باد موافق # باد + موافق
3020202 تركيب واژه ها يا مفاهيم
اصطلاحات ممكن است پيش ار ورود به مجموعه تركيب (يا پيش هم آراسته) شوند و به
بهمين ترتيب نيز بازيابي شوند يا آنكه در ضمن كاوش تركيب شوند (پس هم آراسته) تا
مفهوم مطلوب جستجو شده را نشان دهند تصميم در اختياركردن يكي از اين دو راه بستگي
به ملاحظات زير دارد:
الف) پس ـ هم آرائي
اين شيوه محدود به مواردي است كه توصيف گرهاي بسيط به تنهائي به كرات استعمال شود و يا آنكه توصيف گر از پيش تركيب شده چندان بكار نرود. بايد احتياط كرد تا تركيبات توصيف گرهاي بسيط واقعاً همان مفهوم را نشان دهند كه توصيف گر از پيش تركيب شده تا در نتيجه مفهوم بي هيچ ابهامي نشان داده شود.
مثال
انتقال + نفت = انتقال نفت
ب) پيش هم آرائي
توصيف گرهاي از پيش تركيب شده فقط وقتي استعمال شوند كه معناي توصيف گرهاي بسيط به تنهائي با معناي توصيف گر از پيش تركيب شده فرق نداشته باشد.
مثال
گلاب
سراب
توصيف گرهاي بسيط در ارتباطاتي مرتبه اي غير از تركيبات پيش آراسته بكار برده مي شوند.
خانه داران
چنين توصيف گر از پيش هم آراسته اي اسمي خاص محسوب شود ولي اين ترديد پيش مي آيد كه آيا تركيب توصيف گرهاي بسيط محتواي مفهومي را منحصراً و بدقت بيان ميكند يا نه؟
توصيه ميشود كه در بسياري از موارد از اصطلاحاتي كه كلي تر از ساير توصيف گرها هستند بعنوان توصيف گر از پيش آراسته استفاده شود: اگر مفهومي با تركيبي از توصيف گرهاي بسيط نشان داده‌ميشود بايد با استفاده از ارجاع USE (بكاربريد) به اين موضوع بكاربريد اشاره كرد. در زير توصيف‌گرها بسيط با علامت “UF ” (بكاربرده شده بجاي ـ) بايد به اصطلاح از پيش تركيب شده نامستعمل ارجاع داده شود (يعني به علامت UFC) مثال انگليسي:
Ships + building Use Shipbuilding
Ships Use Vessels
Vessels UF Ships
Shipbuilding UFC
Shipbuilding UFC Buiding

تركيب توصيف گرهاي ساده بايد در بخش نظام يافته واژه نامه بيابد و توصيف گر از پيش آراسته نامستعمل در بخش هاي الفبائي بعنوان غيرتوصيف گر 30202 شكل واژه
وقتي قرار بر اين شد كه اصطلاح معيني در واژه نامه وارد شود بايد دقت كرد كه اين واژه همراه با روابطي كه در واژه نامه برقرار شده است معناي مورد نظر هر چه دقيقتر برساند.
الف) املاء
رايج ترين املاي هر واژه را بايد پذيرفت در مواردي كه بعلت استعمال هاي گوناگون كلمه اي پيش از يك املاء دارد هر دو املاء بايد در واژه نامه بيايد و از يكي به ديگري ارجاع داده شود.
مثال:
ذغال
زغال
همچنين هرگاه چنين مساله اي پيش بيايد ميتوان فرهنگ معتبري را ماخذ قرار داد.
ب) ترجمه
اصطلاحات فني بسياري در اثر ترجمه از زبانهاي ديگر رواج پيدا ميكنند اما گاهي زبانهاي جديد اصطلاح لاتين يا يوناني را در واژگان اختصاصي موضوع خاصي وارد ميكنند. وقتي هم اصطلاح خارجي و هم ترجمه معروف آن با معنائي واحد رواج دارند بايد هر دو را در واژه نامه آورد و از يكي به ديگري ارجاع داد.
مثال:
بيولوژي
زيست شناسي
ج) حرف به حرف نويسي
وقتي زبان خارجي با الفباي متفاوتي نوشته ميشود مساله غموض بيشتري مييابد اين امر در مورد مشخصي كننده ها [1] كاملاً صدق ميكند از استاندارد هاي حرف به حرف نويسي كه سازمان بين المللي استاندارد گذاري پيشنهاد كرده است هر جا قابل بكار بستن باشد ميتوان استفاده كرده هر جا كه امكان داشته باشد شكل حرف بحرف نوشته شده اي را كه از علائم مميز استفاده نمي كند بايد بكاربرد.
30204 شكل اسم
توصيف گرها بايد بشكل اسم (يا عبارت اسمي باشند) يا آن شكل از فعل بكارگرفته شود كه معادل اسم باشد.
مثال:
برق بجاي برقي
بارندگي بجاي باريدن
30205 عدد
استفاده از شكل جمع يا مفرد در انتخاب توصيف گر بايد بر حسب نحوه كاربرد زبان واژه نامه باشد. لازم است كه در اين كار استانداردهاي ملي وضع شود. اگر استاندارد ملي وجود نداشته باشد بايد از شيوه معمول فرهنگ نويسي زبان استفاده كرد. گاه شكل جمع يا مفرد به مفاهيم متفاوتي اشاره ميكنند، در چنين وضعي بايد هر دو شكل را وارد واژه نامه كرد.
مثال در انگليسي:
wood چوب
Woods جنگل
در انگليسي هرگاه اسم جنس منظور باشد توصيف گر بحالت جمع باشد. (يعني وقتي توصيف گر به طبقاتي از اشياء دلالت دارد) و حالت مفرد را بايد براي مواد خاص خواص اشياء فرايندها و اسم هاي خاص و شعب علوم نگاه داشت.

مثال در انگليسي:
طبقه اشياء خاصيت فرايند
Teeth Conductivity Acidification
Stars Opacity Calendering
Pantings Texture Curing

30206 صفات
البته مواردي هست كه فقط صفت با شكل هاي غير اسم بايد بكارگرفته شود.
مثال:
اجتماعي بين المللي
بخش كوچكي از اصطلاحات تك واژه اي كه بشكل صفت هستند ميتوانند بعنوان وابسته صفتي بكار‌گرفته شوند (پيوسته، افقي) از آنجا كه صفات ميتوانند با اسم ها از پيش هم آراسته شوند و به عنوان توصيف گرهاي تركيبي وارد واژه نامه شوند، انتخاب صفت بايد بر اساس سهولت كاربرد و انعطاف پذيري باشد. هر جا وابسته صفتي در تركيب با اصطلاح خاص ديگري بسيار بچشم ميخورد بايد از شيوه از پيش هم آرائي استفاده كرد.
30207 اختصارات و سرنام ها
بطور كلي بايد از بكاربردن شكل هاي اختصاري پرهيز كرد زيرا ممكن است استعمال آنها بحد كافي عام نباشد يا معنايشان فقط به قرينه متن معلوم شود يا اينكه تشخيص آنها بر اساس درشت نويسي و نقطه گذاري باشد. در حالت اخير اگر در ارتباط با واژه نامه از چاپگر كامپيوتر يا وسايل داده‌پردازي [2] الكترونيكي استفاده شود. درشت نويسي و نقطه گذاري ايجاد محدوديت هائي خواهد كرد، بنابراين از اختصارات هنگامي ميشود استفاده كرد كه در بين استفاده كنندگان از واژه نامه بخوبي جاافتاده باشد يا رواج بين المللي داشته باشند يا اينكه در عمل معلوم شود كه بكاربردن آنها سودمند است.
شكل اختصاري و غيراختصاري هراصطلاحي مترادف محسوب ميشوند و بايد بيكديگر ارجاع داده‌شوند.
اختصاراتي كه چند معنا دارند لفظ مشترك (هم نويسه) محسوب مي شوند.
گاهي ضرورت محدود ساختن طول توصيف‌گرسبب ميشود كه اختصاراتي كه كمتر جا افتاده‌اند استعمال شوند. در چنين موارد بايد به اين اختصارات يادداشت كاربردي افزود نام سرنام هاي جا افتاده مانند توصيف گرها پذيرفتني هستند.
مثال RADAR
30208 استفاده از حروف و علائم
وضع علائم
هرگاه از تجهيزات داده پردازي استفاده شود بايد نكات زير را رعايت كرد.
ماشين كردن توصيف گرها با حروف درشت
پرهيز از بكاربردن علائم متمايز كننده كه در بالا يا زير حروف بكارميرود.
محدود كردن تعداد حروفي كه توصيف گر ميتواند داشته باشد
البته اگر تجهيزات داده پردازي با نيازهاي اطلاعاتي متناسب شوند اين محدوديت ها از ميان ميروند.
ب) علامت گذاري
علامت گذاري در توصيف گرها بايد به حداقل كاهش يابد بجز در مورد واژه هاي علمي اختصاصي، فقط پرانتز و خط تيره بشرحي كه در رهنمودهاي زير خواهد آمد، بكار توصيف گرها ميخورد.
استعمال نقطه پايان وقتي مجاز است كه بعلت محدوديت توصيف گر كلمه مرخم شده باشد. خط تيره وقتي بايد استعمال شود كه حذف آن سبب دگرگون شدن معنائي شود كه توصيف بايد افاده كند. ويرگول، دو نقطه، اپوستروف، اگر در رساندن معناي كلمه ضرورت نداشته باشند بايد حذف شوند. در حالتي كه عبارتي معكوس ميشود استعمال ويرگول مجاز است.
مقدمه
در جهان صنعتي امروز كه كشورها، دولتها، شركتها و موسسات صنعتي و تجاري تحت تاثير رقابتهاي تنگاتنگ قرار دارند، توجه به كيفيت محصول و بهبود مستمر آن از اهميتي خاص و ويژه برخوردار است. افزايش كيفيت توليد فرآورده هاي مختلف صنعتي، خدمات ارائه شده و پويايي علوم و فنون در صنايع تنها در شناخت واستفاده بهتر از قواعد و چهارچوبهاي تعيين شده پيرامون انتخاب، توليد و آزمون مواد و قطعات به عنوان راهكار اساسي در جهت نيل به فن آوري و ارتقاء صنعتي، ميسر است. به بيان ديگر، با بهره گيري مناسب از استانداردهاي تدوين شده و معتبر بين المللي و ملي براي طراحي، انتخاب و كنترل قطعات و مواد، زمينه براي نهادينه كردن كاربرد استاندارد و حركت به سوي توليدات با كيفيت بالا و بهبود مستمر كيفيت فراهم مي آيد. بديهي است با اعمال اين رويه و به كارگيري استانداردهاي معتبر، قابليت لازم براي توسعه بازارهاي داخلي و زمينه رقابت در بازارهاي بين المللي براي محصولات صنعتي هر كشوري پديد خواهد آمد. به علاوه با توجه به تغيير و تحولات كنوني در تجارت جهاني، كه از يك طرف با ايجاد سازمان تجارت جهاني (WTO) روابط اقتصادي كشورهاي جهان به سمتي غير از آنچه كه در گذشته بوده است، پيش مي رود و از طرفي ديگر، خروجي هاي حاصل از جلسات متعدد و تصميم گيري هاي اينگونه سازمانها اثري بسيار سريع در روند فعاليتهاي تجاري به وجود مي آورد، لزوم به كارگيري استانداردها ملموس تر و قوي تر شده است.

استاندارد چيست؟ استاندارد نظمي است مبتني بر نتايج استوار علوم ، فنون وتجارب بشري در رشته اي از فعاليتهاي عمومي كه به صورت قواعد، مقررات و نظامنامه و به منظور ايجاد هماهنگي و وحدت رويه، توسعه تفاهم، تسهيل ارتباطات، صرفه جويي در اقتصاد، حفظ سلامت و گسترش مبادلات بازرگاني داخلي و خارجي به كار مي رود. به طور كلي استاندارد به معناي قانون، قاعده، اصل و ضابطه مي باشد. حركت در جهت ارتقاء امور فني، صنعتي و اقتصادي در جوامع بشري نيازمند استاندارد است. تدوين و تنظيم استانداردها در سراسر جهان توسط موسسات و مراكزي تحت عنوان “موسسات و مجامع استاندارد” و امور مربوط به استانداردكردن توسط گروهي از افراد ذينفع و علاقه مند و با در نظر گرفتن موارد عمومي و يا فني مورد نظر به صورت تدوين يك يا چند استاندارد صورت مي پذيرد. البته ممكن است تدوين استاندارد ها در سطح ملي توسط موسسات دولتي و يا با همكاري بخشهاي خصوصي صورت پذيرد.

تعريف استاندارد: واژه استاندارد، هشت قرن پيش از زبان فرانسه با عنوان اتاندارد (Etandard) وارد زبان انگليسي شد و از نظر ريشه لغت، به فعل اكستند (Extend) لاتيني به معني گستره كردن و برافراشتن باز مي گردد. اما واژه استاندارد در زبان انگليسي، از نظر علمي و فني داراي دو معني كاملا متفاوت مي باشد.
الف) مقياس اندازه گيري كه در فرانسه امروزي آن را اتالون Etalon)) مي نامند.
ب) به معناي كتابچه حاوي مقررات و اصول براي تنظيم امور فني، علمي و تجاري كه در فرانسه به آن نرم (la norm) گفته و در آلمان به معناي (Norm) و در ريشه لاتين آن (Normn) يعني گونيا به كار مي رود.

نكته 1: در ايران واژه استاندارد به معني تثبيت شده، توسط مرحوم غلامحسين مصاحب پيشنهاد شد كه اين كلمه هرگز رواج نيافت.

تعاريف ديگر استاندارد: استاندارد بيان شرايطي است كه بايد براي دستيابي به يك هدف معين رعايت شود و قابل استفاده مكرر است. همچنين به معناي هر نوع نظم ثابتي كه در مجاري امور پديده ها جاري مي باشد و نيز استاندارد به معناي هر معيار و مقياسي است كه با آن بتوان كيفيت و كميت اموري را مورد سنجش قرار داد.
انواع استانداردهاي عمومي و اساسي
به طور كلي استانداردها به چهار دسته به شرح زير تقسيم مي شوند:
– استاندارد كارخانه اي Factory Standard))
– استاندارد ملي (National Standard)
– استاندارد منطقه اي (Local Standard)
– استاندارد بين المللي (International Standard)

1- استاندارد كارخانه اي : استاندارد كارخانه اي حاصل و شامل اتفاق نظرات بخشهاي مختلف يك كارخانه توليدي در زمينه طراحي، توليد، كنترل و ساير عملكردها مي باشد. تدوين و اجراي استاندارد كارخانه اي توسسط موسسات و كارخانجات صنعتي به عنوان يك موضوع مهم و اصلي مورد توجه قرار گرفته است.
علاوه بر مزاياي فراوان تدوين اين اسناد، اجراي سيستم به روز رساني و بازنگري استانداردهاي كارخانه اي همگام با توسعه و پيشرفتهاي فني عملأ زمينه همراه بودن هر سند را با آخرين فن آوريهاي موجود فراهم مي سازد. از جمله استانداردهاي كارخانه اي، مي توان استانداردهاي STD شركت ولوو، استاندارد SIA شركت ساكايي ژاپن، استاندارد مهندسي EDS شركت دوو، استانداردهاي كارخانه اي كمپاني بنز و دهها نمونه ديگر را نام برد كه بسياري از آنها مورد تاييد موسسات استاندارد كشورهاي متبوع قرار گرفته و به عنوان مبنا و بخشي از استانداردهاي ملي هر كشور مطرح شده اند. استانداردهاي كارخانه اي خود به دو دسته يعني استانداردهاي فني و تكنيكي و استانداردهاي اجرايي و مديريتي تقسيم مي شوند.

2- استانداردهاي ملي: اين استاندارد پس از بررسي و مشورت، توسط متخصصان و كارشناسان فني صنايع و بازرگاني به منظور حفظ منافع ملي (منافع توليد كننده و مصرف كننده) در هر كشوري تدوين مي شود كه البته وظيفه اصلي تدوين استانداردهاي ملي در هر كشور به عهده سازمانها و موسسات استاندارد كشور مي باشد، بديهي است ممكن است اين گونه سازمانها دولتي،‌ نيمه دولتي و يا خصوصي باشند. از جمله استانداردهاي ملي مي توان به استاندارد ملي ايران با علامت اختصاري ISIRI، استاندارد ملي آلمان (DIN)، استاندارد ملي ژاپن ( JIS)، استاندارد ملي آمريكا ( ANSI)، استاندارد ملي انگلستان (BSI)، استاندارد ملي روسيه سابق (GOST)، استاندارد ملي فرانسه (AFNOR) و … اشاره نمود.

نكته 2: در كشور ما موسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران متولي تهيه و تدوين استانداردهاي ملي مي باشد كه عمدتأ از استانداردهاي ملي كشورهاي ژاپن، آلمان و انگليس و استاندارد بين المللي ISO كمك گرفته مي شود.

3- استاندارد منطقه اي: اين استاندارد توسط گروهي از افراد ذينفع در دو يا چند كشور همجوار كه در صنايـع مشتركند و يا داراي داد
و ستد بارزگاني هستند، تدوين مي گردد. اجراي اين استاندارد باعث تسهيل در ارتباطات فني و بازرگاني با يكديگر و حتي با ساير كشورها مي شود.
از جمله اين استانداردها مي توان به استاندارد EN (Europaisches Komitee fur Norming) كه با همكاري 15 كشور اروپايي متحد تدوين شده است و يا استاندارد COPANT كه ويژه كشورهاي پان امريكن (سازمان كشورهاي آمريكايي) مي باشد، اشاره كرد.

4- استاندارد بين المللي : اين استاندارد حاصل توافق نظرات كارشناسان ذيربط ممالك عضو سازمان بين المللي استاندارد است، كه البته در ابتدا ممكن است تصور شود كه اهداف استانداردهاي ملي و منطقه اي با استانداردهاي بين المللي مشترك باشد. براي تعيين اين موضوع بايد اشاره كرد كه هدف نهايي اين استانداردها چنين بيان مي شود “توانايي عملكرد در تمام سطوح “و هدف از استاندارد كردن در سه سطح قبلي نيز مشابه تعريف ارتقاء فعاليت در مورد انواع استانداردهاي جهاني و يا تعميم استانداردهاي بين المللي در زمينه هاي علمي، فن آوري و اقتصادي مي باشد. از جمله استانداردهاي بين المللي مي توان به استانداردهاي (ISO) و استاندارد (IEC) اشاره نمود.

نكته 3: استاندارد كارخانه اي در محدوده سطح كارخانه، استاندارد ملي در محدوده سطح كشور، استاندارد منطقه اي در محدوده چند كشور و استاندارد بين المللي در كل كشورهاي جهان كاربرد دارد.

مراحل تهيه و اجراي استاندارد : تهيه و اجراي هر استاندارد شامل سه مرحله به شرح زير مي باشد.
1- تهيه، تنظيم و تدوين استاندارد
2- چاپ و نشر استاندارد
3- اجراي مفاد سند استاندارد

اصول و فوايد استاندارد كردن :
استاندارد كردن و به كارگيري استانداردها هم براي توليد كننده و هم براي مصرف كننده فوايدي به شرح زير دربردارد:

فوايد براي توليد كننده:
تعيين خواص و مشخصات مورد نظر، تعيين و تشريح روشهاي توليد، مونتاژ،‌ آزمون، نمونه برداري، نحوه بسته بندي و حمل ونقل،‌ روشهاي حفاظتي ، تعيين عبارات، اصطلاحات و علائم لازم جهت تفهيم طرفين، طبقه بندي مفاهيم و اصطلاحات،‌كاهش تنوع، افزايش سطح توليد، صرفه جويي در مواد اوليه وانرژي، كاهش ضايعات، بهبود كيفيت محصولات، تسهيل در انبارداري، بسط و گسترش بازرگاني داخلي و خارجي.

فوايد براي مصرف كننده: تامين كالاي مرغوب ، اطمينان از ايمني كالا و محصول، سهولت در سفارش، پرداخت هزينه كمتر، دسترسي آسان به كالاي مورد نظر.

مشخصات يك استاندارد: هر استاندارد تدوين شده بايد در برگيرنده موارد زير باشد:
عنوان كامل، شماره، تاريخ تدوين وتجديد نظر، مرحله تجديد نظر، دامنه، منابع، مفاهيم و اصطلاحات، جنس و مواد، نحوه توليد، كيفيت سطحي، درجه و گريد، آزمونها، تعداد آزمونها، روشهاي آزمون، مشخصات ابعادي و تلرانسها، خواص فيزيكي، مكانيكي، عمليات تكميلي و نهايي، روشهاي حفاظتي،‌ روشهاي بسته بندي، روشهاي حمل و نقل و نگهداري، مسئوليتهاي توليد كننده و خريدار، چگونگي حل اختلافات و…

نكته 4 : مراحل تكاملي و ضوابط مورد نياز براي رسيدن به يك سند استاندارد كامل به شرح شكل (1) مي باشد.

نكته 5 : اسامي تعدادي از استانداردهاي ملي و بين المللي در جدول (1) ارائه شده است.

استاندارد ويژگي مواد و خواص آنها استاندارد عملكرد استاندارد كاهش انواع

استاندارد و اصطلاحات وواژه ها استانداردکامل استانداردآزمون وبازرسي

استاندارد اساسي استاندارد واحد اندازه گيري استاندارد ابعاد

شكل 1- مراحل تكاملي و ضوابط مورد نياز براي رسيدن به يك سند استاندارد كامل

جدول 1- معرفي تعدادي از استانداردهاي ملي و بين المللي
عنوان موسسه استاندارد اختصار عنوان موسسه استاندارد اختصار
انجمن آزمون و مواد آمريكا ASTM موسسه ملي استاندارد آلمان DIN
انجمن مهندسين مكانيك آمريكا ASME كميته تدوين استاندارد اروپا EN
انجمن جوشكاري آمريكا AWS موسسه استاندارد فدراسيون روسيه GOST
موسسه ملي استاندارد آمريكا ANSI موسسه بين المللي جوشكاري IIW
انجمن آلومينيم آمريكا AA موسسه استاندارد صنعتي ژاپن UIS
موسسه آهن و فولاد آمريكا AISI موسسه بين المللي استاندارد ISO
موسسه نفت آمريكا API كميسيون بين المللي الكترونيك IEC
موسسه ملي استاندارد چين CNIS موسسه استاندارد و تحقيقات صنعتي ايران ISIRI
موسسه ملي استاندارد استراليا SAA مشخصات و استانداردهاي نظامي امريكا MIL
موسسه ملي استاندارد فرانسه AFNOR جامعه مهندسين خودرو آمريكا SAE
موسسه ملي استاندارد انگلستان BSI موسسه استاندارد پاكستان PSI
موسسه ملي استاندارد هند BIS موسسه استاندارد تركيه TSE
موسسه ملي استاندارد كانادا CSA اتحاديه بين المللي راه آهنها UIC
موسسه ملي استاندارد ايتاليا UNI موسسه راه آهنهاي آمريكا AAR