سیاستهای مالی پیامبر صلی الله علیه و آله
در دوران ابتدای ظهور اسلام در مكه، جامعه مسلمانان بسیار كوچك بود و نیازی به دریافت مالیات وجود نداشت. پس از فتح مكه موقعیت دولت اسلامی تثبیتشد. پیامبر ماموران مالیاتی را برای دریافت زكات به كلیه قبایل عرب، به استثنای یك یا دو مورد، اعزام كرد. تا مطالبات را دریافت كنند. با اینكه دریافت مالیات زمین در زمان حیات پیامبر آغاز شده بود، اما مبلغ آن بسیار كم بود و فقط به دو صورت تسهیم محصولاتی زراعی از یك قبیله یهود دریافت گردید. جمع آوری جزیه نیز در زمان پیامبر آغاز شد. با اینحال، این مالیات از نظر مبلغ، زمان و نحوه دریافت قاعدهمند نشده و با شیوهای ساده و در مقیاس كوچك بود. با وجود سادگی ساختار مالی، نكته دارای اهمیت، تاكید زیاد به پولی كردن اقتصاد بود. معاملات تجاری اعراب قبل از اسلام با استفاده از سكههای سایر ملت ها انجام میشد كه بیشتر دینارهای روم شرقی و درهمهای ایرانی بود. اعراب دارای شیوه توزین پولی خاص خود بودند و این سكهها را با توجه به روش خود وزن میكردند و محاسبات ارزش پول را انجام میدادند. بدین معنا كه گویا آنها سكه نیستند. اوزان طلا و نقره به ترتیب درهم و دینار «مثقال» نامیده میشدند. وزن هفت دینار، برابر ده درهم بود. وزن هر دینار برابر 72 دانه جو و با اندازه مشخص بود. از آنجا كه این روش پولی برای جمع كردن زكات مشكلی ایجاد نمیكرد، مورد تصویب پیامبر قرار گرفت. خلفای بعدی سعی كردند واحد پولی دقیقتری ایجاد كنند. (17)
منابع مالی و روش جمع آوری و توزیع آنها در صدر اسلام
الف. خمس غنایم
نخستین درآمد مالی كه به امر خداوند عمل گردید، خمس غنایم بود، سپس جزیه و خراج و آخرین آن زكات بود كه از منابع دیگر، ثبات بیشتری داشت. پیامبر صلی الله علیه و آله برای اداره درآمدها، اداره مالی تاسیس كرد. اعضای این اداره را كارگزاران و عمال زكات و نگهبانان و كتاب (حسابداران) و همه كسانی كه وجود آنها برای اداره امور مالی، لازم بود تشكیل میداد. اداره دارایی گام به گام بر حسب رشد و تنوع درآمدهای حكومت اسلامی و مصارف آن، گسترش یافت.
نخستین اقدام پیامبر صلی الله علیه و آله در باره اولین غنیمت جنگی مسلمانان در بدر، تعیین عبدالله بن كعب برای گردآوردن و حفظ و ضبط اموال در مكان خاص و جلوگیری از پخش آن بهدست مجاهدان بود و سپس توزیع غنایم میان مجاهدان بهوسیله پیامبر انجام میشد. (18)
روایت است كه پیامبر معیقب بن ابی فاطمه را رییس مركزی ثبت غنایم در دفاتر ویژه كرد. (19) افرادی را نیز مسؤول اخماس غنایم كرد; زیرا خمس باید در بیت المال محفوظ و نگهداری میشد و در موارد نیاز، دولت آن را انفاق مینمود و نام عبدالله بن كعب و محیمة بن جزء را در میان این افراد ذكر كردهاند. در آیه 41 سوره انفال نحوه توزیع غنایم تصریح گردیده است; «و اعلموا انما غنمتم من شیء فان لله خمسه و للرسول و لذی القربی و الیتمی و المساكین و ابن السبیل ان كنتم امنتم بالله و ما انزلنا علی عبدنا یوم الفرقان یوم التقی الجمعان و الله علی كل شیء قدیر.»
«ای مؤمنان بدانید كه هر چیزی را به غنیمت گرفتید (زیاد یا كم) خمس آن خاص خدا و رسول و خویشان او و یتیمان و فقیران و در راه ماندگان استبه آنها بدهید، اگر به خدا و آنچه بر بنده خود (محمد ص) در روز فرقان و روزیكه دو سپاه اسلام و كفر، در جنگ بدر روبرو شدند نازل فرمود ایمان آوردهاید و بدانید كه خدا بر هر چیزی تواناست.»
ب. جزیه (مالیات سرانه)
جزیه، مالیاتی است كه در قرآن به صراحت از آن، سخن به میان آمده است; «قاتلوا الذین لا یؤمنون بالله و لا بالیوم الآخر و لا یحرمون ما حرم الله و رسوله و لا یدینون دین الحق من الذین اوتوا الكتاب حتی یعطوا الجزیة عن ید و هم صاغرون.» (20)
ای اهل ایمان، با هر كه از اهل كتاب كه ایمان به خدا و روز قیامت نیاورده است و آنچه (خدا و رسول حرام كرده حرام نمیدانند و به دین حق و آیین اسلام نمیگروند، كارزار كنید تا آنگاه كه با ذلت و تواضع به اسلام جزیه دهند.»
ج. خراج (مالیات بر زمین)
پیامبر صلی الله علیه و آله برای خراج كه نوعی مالیات بر زمین بود، سوادبن غزیه انصاری را عامل خراج خیبر كرد. هنگام تعیین خراج، ارزیابی كننده باید عناصر زیر را در نظر میگرفت: كیفیت زمین، نوع محصول برداشتشده و نوع آبیاری. برابر نظریه ماوردی، وقتی در مورد مبلغ خراج، بر اساس عوامل فوق; یعنی سازگاری با شرایط زمین تصمیمگیری شد، بهترین شیوه رداختخراج یكی از راههای زیر است: مالیات زمین، مكان كشتشده، تسهیم در محصول. (21)
د. زكات (مالیات صدقه)
زكات و اخذ آن با این آیه شریفه تشریع میشود:
«خذ من اموالهم صدقة تطهرهم و تزكیهم…» (22)
«ای رسول، تو از مؤمنان صدقات را دریافت كن تا بدان صفات، نفوس آنان را (از پلیدی و حب دنیا) پاك و پاكیزه سازی و آنها را به دعای خیر یاد كن كه دعای تو موجب تسلی خاطر آنان شود كه خدا (به دعای مخلصان) شنوا و (به مصالح مؤمنان) داناست.»
پس از تشریع زكات، اداره مالی از جهت نظم و توزیع مسؤولیتها، به سطح پیشرفتهای ارتقا یافت; مانند عمال صدقات، مصدقین، جابیان كه وظیفه ایشان گردآوری زكات از مالكین بود. الخارصون، المخنون كه مقدار و اندازه آن را تخمین میزدند و كتاب و محررین اموال صدقه و… (23)
در حقیقت زكات مالیاتی است كه فقط بر روی ثروتی كه از سرمایه گذاری و رشد سرمایه حاصل شده است وضع میشود. بنابراین، ثروت و داراییهایی كه برای نیل به هدفهای مختلف; از جمله مصارف شخصی مورد استفاده قرار میگیرند، مشمول پرداخت این مالیات نمیشوند. نكته دوم در باب زكات اینكه پیامبر نصاب زكات را با توجه به تعداد حیوانات تعیین كرد، نه بر اساس ارزش پولی آنها و وقتی به این نرخ ها بر حسب تعداد حیوانات توجه شود، ملاحظه میگردد كه بسیار نظام گرا هستند. نكته سوم، از آنجا كه زكات بر ارزش خالص افراد (ثروت خالص) در آخر سال وضع گردیده است، بنابراین این نوع مالیات از كالاهایی كه در مبادلات تجاری شركت دارند، گرفته نمیشود. این امر موجب میشود كه هزینههای معاملاتی را كاهش و گردش ثروت را تشویق نماید.
زكات مواد معدنی زیر زمینی نیز تحت عنوان ریكارز شناخته شده است كه در صدر اسلام از اهمیت زیادی برخوردار نبوده است.
3. سازمان بازرگانی و اقتصادی
در زمینه مدیریت اسلامی در امور اقتصادی در عهد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، اصول مبتنی بر احترام مالكیتخصوصی مشروع، بازار آزاد، آزادی تولید، آزادی عقد قرار داد، التزام به تعهدات و قراردادها و عقود و حرمت كار بدون اجر و بیكاری مقرر بود. مالكیت ملی زمین، آب، چراگاه، جنگل، معدن، دریا و… در اختیار سلطه عالیه مركزی و شخص پیامبر بود. با این همه پیامبر فعالیتهای اقتصادی را بدون كنترل و مراقبت رها نكرد مدیریت اسلامی در دو بعد از ابعاد اقتصادی دخالت میكرد:
الف. مراقبت و كنترل بازار
بازار زیر نظر دولتبوده است تا مبادا در معاملات از التزام به حدود شرع تخلف ورزد و در صورت لزوم مخالفین را ا ز ظلم باز میداشت و در بعضی حالات تنبیه میكرد. چه بسا این اقدام اداری در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله در زمانهای بعد پایه و اساس حسبه بوده باشد كه یكی از شاخههای مهم حكومت اسلامی در كنترل و مراقبت از امور بازرگانی بود.
ب. پیشگیری از احتكار
رشد جمعیتبه سبب مهاجرت و مركزیتشهر مدینه، رو به افزایش نهاد و كار به سوء استفاده تجاری از غله و مواد روغنی و خرما و غیره انجامید و كمبود مواد غذایی در بازار، بازرگانان را به احتكار آن مواد و فروش آن با قیمتهای زیاد واداشت. هر محتكری كه از عرضه كالاهای خود و فروش آن با قیمت مناسب و سودآور كه متناسب با قدرت خرید مصرف كننده باشد، امتناع میورزید، به دستور پیامبر تحت پیگرد قرار میگرفت. در عهدنامه امام علی بن ابیطالب علیه السلام به مالك اشتر (حاكم مصر) آمده است: «… از احتكار جلوگیری كن كه پیامبر صلی الله علیه و آله آن را منع كرد.» (24) ظاهرا مدیریت و كنترل بر بازار سودمند بوده است; زیرا در سیره نبوی و در حدیث چیزی كه از بحران و كمبود معیشت و اقتصاد خبر دهد، نیامده است.
4. اداره روابط خارجی (بینالملل)
آغاز فعالیت در زمینه روابط بینالمللی، اول محرم سال هفتم هجری بوده است; یعنی پس از صلح نامه حدیبیه و فراهم گشتن امكانات نشر دعوت اسلام در شبه جزیره عرب، اطراف و خارج آن، در بیزانس، ایران، مصر، حبشه، بحرین، یمن، غسان و میان دیگر سران قبایل عرب بود. اداره رسایل و ترجمه از چند نفر از صحابیان تشكیل شده بود كه بارزترین آنها عبارت بودند از: زیدبن ثابت (ترجمه از عربی به سریانی و به عكس) عبدالله بن ارقم، سرجیل بن حسنه، حنظلة بن ربیع، حنظلة بن صیفی و علی بن ابیطالب علیه السلام از اركان و رؤسای كاتبان پیامبر بوده است. مجموعه اسناد سیاسی و اداری كه صدور آنها از پیامبر وایتشده، بالغ بر 246فقره است كه شامل: نامه، عهدنامه، صلح نامه، امان نامه، دعوت نامه به قیاصره و پادشاهان و امیران و سران قبایل میباشد پس از اینكه به پیامبر صلی الله علیه و آله اطلاع دادند پادشاهان و امیران نامههای غیر ممهور را دریافت نمیكنند. مهری تهیه كردند و در سیره آمده است كه مهردار پیامبر حنظلة بن صیفی بوده است.
پیامبر در مدینه دارالضیافهای ترتیب داد تا وفود و هیاتهایی كه برای دیدار آن حضرت و تشرف به اسلام و یا مقاصد دیگر به مدینه وارد میشدند، از آنها پذیرایی شود و آن را دارالضیفان و الدار الكبری نیز میخواندند. در آغاز خانه حمید بن عبدالرحمن بن عوف بود. سپس درخانه رمله دختر حارث النجاریه استقرار یافت. در دارالضیافه ناهار و شام فراهم میكردند و بلال بن ریاح مسؤول غذای آنان بود. قبل از تهیه دارالضیافه برای پذیرایی از میهمانان از خانههای مرفه انصار و مهاجرین استفاده میشده است.
دستگاه قضایی
بارزترین و مهمترین مؤسسه در دولت اسلامی بعد از ریاست دولت، نهاد قضایی است. رسول خدا نخستین قاضی در حكومت اسلامی بود، چه در مدینه و چه در خارج آن و با حضور او هیچ كس این ولایت را عهده دار نشد. در زمینه استنابت در قضا و اجرای حدود در تاریخ ثبت نشده است كه پیامبر صلی الله علیه و آله مسؤولیت قضا در خارج مدینه را به احدی جز علی علیه السلام سپرده باشد. (25)
در خصوص سیره و تاریخ آوردهاند كه پیامبر برای جماعات نو مسلمان، یك نفر یا بیشتر از علمای صحابه را برای تعلیم قرآن و احكام اسلام میفرستادند. احتمال میرود كه این افراد در كنار وظایف آموزشی به حل و فصل و قضاوت در مرافعات و منازعات ساده میپرداختهاند و در دعاوی مهم در مدینه به پیامبر رجوع میكردهاند و اصولا نمایندگان پیامبر اختیار قضاوت در مسایل عمده را نداشتند.
سازمان قضایی اسلام در مدینه و سایر بلاد اسلامی همزمان با تشكیل حكومت اسلامی به ریاست عالیه پیامبر تشكیل شد و متناسب با نیاز جامعه اسلامی و بر حسب امكانات و وجود نیروی انسانی صلاحیت دار برای تصدی در داخل و خارج مدینه به تدریج رشد یافت.
برای نخستین بار توسط پیامبر، مسؤولیت مدنی در جرم و كیفر در میان اعراب مطرح شد. در عهد جاهلیت اگر كسی جرمی مرتكب میشد، مسؤولیت آن جرم تمام عشیره و احیانا قبیله را فرا میگرفت. اسلام با اعلان اصل «لاتزر وازرة وزر اخری» كه در حقوق جزایی امروز، مسؤولیت مدنی خوانده میشود، آن ارزش جامعه را محكوم كرد.
فرماندهی نظامی و لشكری
تشكیلات ارتش در نظام اسلام، جزو سازمان های دولتی نبوده بلكه سازمانی وابسته به امتبوده است و جنگ مجاهدان را به حساب جنگ دولتی و دفاع از دولت نباید گذاشت، بلكه جنگ، جنگامت و دفاع امتبوده است. مؤید این گفته، آیات صریح قرآن است كه جنگ برای دفاع از امت مسلمان است ضمن آنكه غنایم جنگ و اراضی مفتوحه متعلق به امت میباشد.
هزینه جهاد به عهده خود مسلمانان بوده و آنان بعنوان افراد ارتش حقوق دریافت نمیكردند. تمام دست آوردهای عظیم نظامی پیامبر در مدتی نسبتا كوتاه و در وضعیتی دشوار، بر اساس سازمان دقیق و بسیار گسترده بوده است. برای اهداف نظامی، پیامبر همواره خواهان آمار دقیق مردان مسلمان بود و برای آمار مسلمانان مرد، دفتر و سجلهای مدون بوده است. مسؤول این سجلات حذیفة بن یمان بود، كه او را صاحب سر رسولالله نامیدهاند. (26)
در زمینه تملك جنگافزار نظامی، پیامبر تدبیری اندیشید كه سلاح، اسب و سایر تجهیزات نظامی، در ملك عموم امتباشد و برای آنها قرق معین كرد. و به طور منظم و در آمادگی برای جنگ از مردان نامزد برای شركت در لشكر بازدید میكرد تا آنجا كه مساله تمرین با سلاح و فنون جنگ، جز و فرهنگ عامه جامعه آن روز بود. پیامبر مسلمانان را به یادگیری صنایع نظامی تشویق میكرد و جاسوسی نظامی را بعنوان برتری تاكتیكی در جنگ علیه دشمن در برنامه ریزی خود داشت. در تنظیم لشكر، شیوه متعارف در آن عصر را بكار برد و لشكر را به پنج گروه: قلب، میمنه، میسره، مقدمه و ساقه تقسیم كرد. پیامبر صلی الله علیه و آله به جای روشهای معمول كر و فر، روش (زحف) یا پیشروی آهسته را جایگزین كرد و در اداره لشكر، به والیان شهرها اختیارات نظامی داد.
تضمین امنیت دولت در شهرها و جلوگیری از تاخت و تاز دشمن خارجی و گردآوری جنگجو از محل ماموریتخویش در جنب مسؤولیتهای اداری والیان قرار داشت.
نتیجه گیری
حكومت اسلامی مبتنی بر مشروعیتسلطه حاكم از ناحیه حق تعالی است و پیامبر صلی الله علیه و آله بعنوان قائد و حاكم از روز آغازین به قصد بنای اجتماع سیاسی و دولت، چهارچوب كلی مسؤولیتخود را بعنوان رهبر و حاكم امت و دولت و بر اساس نبوت و رسالتی كه داشت پیریزی كرد. نتیجه این شد كه آن حضرت پس از هجرت به مدینه، بلافاصله تشكیل دولت داده و خود شخصا به رتق و فتق امور پرداختند. تشكیل سازمانهای متعدد از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله نشان دهنده این است كه اسلام علاوه بر حكومت، سازمان هم دارد و این سازمان به حكم تاسی بر پیامبر قابل اقتباس است و نوع اقتباس هم بدینگونه است كه معیارهای برگرفته شده از این سازمان قابل پیگیری در هر حكومت اسلامی در هر عصر است.
مهمترین دستاورد سازمان و دولت اسلامی پیامبر صلی الله علیه و آله ارائه این اصل میباشد كه تشكیل حكومت اسلامی و حفظ آن در صورت وجود شرایط و رفع موانع، از اهم واجبات الهی، بلكه مقدمترین فریضه دینی است و این خود خط بطلانی استبر اندیشه جدایی دین از سیاست در طول تاریخ و ما امروز مفتخریم كه پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و تاسیس جمهوری اسلامی بر مبنای ولایت عامه فقیه، طرح فرضی حكومت در اسلام را از مرحله اندیشه به عرصه عمل درآورده است.
فهرست منابع و ماخذ
1. قرآن كریم، ترجمه الهی قمشهای، (تهران انتشارات خورشید، 1370)
2. خمینی، روح الله الموسویقدس سره، «ولایت فقیه» ، (تهران، انتشارات امیركبیر، چاپ اول، 1361).
3. عمید زنجانی (آیةالله)، «فقه اسلامی» (تهران، انتشارات امیركبیر، 1362)
4. مكارم شیرازی، ناصر، (آیةالله)، «مدیریت و فرماندهی در اسلام» (قم: انتشارات هدف، بهار1369).
5. ابن ابی الحدید، «شرح نهج البلاغه» ، ترجمه محمد ابوالفضل ابراهیم، (تهران: 1303).
6. محمد بن منبع لزهری، «طبقات ابن سعد» ، ترجمه محمود مهدوی دامغانی (تهران: 1369).
7. شمس الدین، محمد مهدی، «نظام حكومت و مدیریت در اسلام» ، ترجمه دكتر سید مرتضی آیةالله زاده شیرازی، (تهران: انتشارات دانشگاه تهران، پاییز 1375)
8. استاد بیات، «جزوه درسی تشكیلات اسلامی» ، دانشكده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران.
9. احمد بن یحیی البلاذری، «فتوح البلدان» ، ترجمه دكتر آذرنوش (تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ، 1349)
10. سلیم رشید و احمد اوران، «سیاست مالی در صدر اسلام» ، ترجمه دكتر احمد مجتهد، مجله اقتصاد (تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، شماره 6 بهار 1376).
11. جریر طبری، ابوجعفر، «تاریخ طبری» ، ترجمه ابوالقاسم پاینده» (تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ، 1353)
12. ابو زید خلدون، «تاریخ ابن خلدون» ، ترجمه پروین گنابادی، (تهران: انتشارات علمی فرهنگی، چاپ پنجم، 1366)
13. ویل دورانت، «تاریخ تمدن» ، (تهران: انتشارات آموزش انقلاب اسلامی، 1365)
14. شیخ عبدالحی كتانی، «التراتیب الاداریه» ، (بیروت: نشر دارالكتاب العربی)
15. طباطبایی، محیط، «تطور حكومت در اسلام» ، (تهران: انتشارات بعثت، 1367).
16. شریف قرشی، باقر، «نظام حكومتی و اداری در اسلام» ، ترجمه عباسعلی سلطانی، (تهران: انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ اول، 1369)
17. طباطبایی، سید محمد حسین (آیةالله)، تفسیر «المیزان» ، (قم: انتشارات جامعه مدرسین)
18. نبوی، محمد حسن، «مدیریت اسلامی» ، (تهران: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ سوم، تابستان 1376).
توضیح بعضی از كلمات
1. سدنتسدن – یسدن سدنا سدانة خدمت در خانه كعبه یا بتخانهای را عهده دار شد. دربانی و پرده داری خانه كعبه
معجم الوسیط 424/فرهنگ لاروس، ص1190/المنجمد فی اللغه 327.
حجابت دربانی، پرده داری، شغل دربانی.
حجب حجبا و حجابا مانع داخل شدنش گردید.
المنجد 118/فرهنگ لاروس 807/معجم الوسیط 156
2. سقایت محل آب دادن – ظرف آبخوری، از افتخارات قریش بود، حرفه و پیشه آب دادن به حاجیان. سقاخانه – آبشخور – حرفه ساقی – ساقی گری شراب و جام شراب – مزد ساقی و سقا – آبخوری – هر شراب نوشیدنی.
فرهنگ لاروس، ج2، ص1196.
عمارت عمورا، عمارة عمرانا ملازم خانه خود شد و از آن بیرون نیامد، آن چیز را مادام العمر برای او قرار داد. سالیان درازی است.
خدای خود را بندگی كرد یا نماز و روزه بجای آورد، مال بسیار فراوان شد، هر چیزی كه روی سر باشد شامل عمامه – كلاه و مانند آن
المنجد 529/فرهنگ لاروس، ج2، ص1487/معجم الوسیط، ج2، ص627.
3. رفادت رفدا، رفادة نگهداری كردن، زین یا پالان حیوان – پارچه یا كهنهای كه روی زخم قرار داده میشود. آنچه كه قریش از زمان جاهلیت از اموالشان كنار گذاشته در هنگام حج غذا و نوشیدنی برای حاجیان فقیر میخریدند. به او اعطا كرد. او را كمك و یاری كرد.
فرهنگ لاروس 1079/المنجم الوسیط، ج1، ص359/المنجد فی اللغهه 270.
4. یسار ایسر، ایسار توانگر و بی نیاز شد، آن مرد در طلب و درخواست كردن سختی نكرد، قمار كرد، آبستن به آسانی زایید، شترش را به سمت راستسوق داد. ظاهرا ارتباط معنای لغوی ایسار با معنای اصطلاحی پیش گفته آن، در همان معنای قمار كردن باشد; یعنی در این شیوه تیر انداختن نوعی قمار صورت میگرفت كه بدان ایسار میگفتند.
فرهنگ لاروس، ج1، ص405/المنجد 924/المعجم الوسیط، 2 – 1064.
5. اموال محجره حجر – تحجیرا الارض و علیها بر روی حدود مرزهای زمین سنگ گذاشت، آن را محدود ساخت
فرهنگ لاروس ج1، ص807/المعجم الوسیط، ج1، ص157/المنجد 119.
6. اللواء درفش – بیرق – پیشوا – تعدادی از گردان های لشگر.
المنجد 741/فرهنگ لاروس، ج2، ص1791.
7. قبة لبای دایرهای شكل قوس دار تو خالی كه با آجر و مانند آن بسته میشود، خیمهای كوچك كه بالای آن مدور و دایرهای شكل است.
المعجم الوسیط، ج2، ص709/فرهنگ لاروس، ج2، ص1609/المنجد 604.
اعنه جمع (عنان) آشكار شدن – ظاهر شدن – زمان – دهانه – وسیله رام و مهار كردن.
فرهنگ لاروس، ج2، ص1492/المنجد 532.
8. قیادت فرماندهی لشگر – ستاد فرماندهی قاد… قودا – قیادة…. قیادا مقابلش حركت كرد در حالی كه افسارش را گرفت
المنجد 660 فرهنگ لاروس، ج2، ص1678.
9. مشورت پند – اندرز – نصیحت.
المنجد 408/فرهنگ لاروس، ج2، ص1908
10. اشناق اشنق – اشناقا – دست را بر گردن حلقه كرد – سر مشك را بهوسیله تسمه بست – شتر سرش را بلند كرد. بر او دراز دستی كرد. آن را بست.
المنجد 404/فرهنگ لاروس، ج1، ص207.
11. سفارت سفر – سفرا – سفاره – سفاره – میان آن گروه برای صلح میانجیگری كرد. آشتی بر قرار كرد – سفارت كرد ستسفارت.
المعجم الوسیط، ج1، ص432/فرهنگ لاروس، ج2، ص1193/المنجد فی اللغة 337.
12. ایلاف این كلمه مصدر است، هزار گردانیدن – عهد و پیمان – نیك سیاست كردن، نیك اداره كردن «لایلاف قریش ایلافهم» – برای نیك اداره كردن قریش، اداره كردن آنها..).
المنجد، ص16/فرهنگ لاروس، ج1، ص406.
13. قضا یقضی قضاء – آن چیز را محكم ساخت و اندازهگیری كرد، حاجتخود را برآورد و از آن خلاصی یافت، به آرزوی خود رسید، همه اشك خود را بیرون ریخت – وام را ادا كرد – نماز گزارد – آن امر را به او رسانید، عهد و پیمان را بجا آورد، به او توصیه و سفارش كرد – قضی علیه الامر – آن كار بر او واجب و ضروری كرد، میان طرفین دعوا داوری و حكم كرد، او را كشت، از او سخت در شگفتشد. قضی الله – خدا دستور داد. قضی الله – او را از كار خود آگاهی داد.
المنجد 436/فرهنگ لاروس، ج2، ص1647.
پینوشت:
1) عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی.
2) نساء: 105; آل عمران: 22 و مائده: 49 و 50.
3) روم: 30.
4) بررسیهای اسلامی، ص177.
5) ولایت فقیه، امام خمینیقدس سره، ص20.
6) طبقات، ابن سعد، ج1، ص70; سیرة النبی، ابن هشام، ج1، ص130; فتوح البلدان بلاذری، ص70; تاریخ طبری، ج2، ص258.
7) مراجعه شود به نمودار شماره یك.
8) منصب قضا به نقل از تاریخ ابن كثیر، جلد2، ص292.
9) بیعت دوم عقبه در سال 13 بعثت و در ماه ذی حجه بود.
10) التراتیب الاداریه، الشیخ عبدالحی الكتانی، ج1، ص385.
11) تاریخ سیاسی اسلام، حسن ابراهیم حسن، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج ششم، صص100 و 101.
12) در منابع متعدد مساجد دوران حیات پیامبر را بیستباب ذكر كردهاند التراتیب الاداریه، ج1، صص350 – 349.
13) مراجعه شود به نمودار شماره 2.
14) كتاب الوزراء و الكتاب، جهشایری، ص42 – 40.
15) تاریخ سیاسی اسلام.
16) تاریخ تمدن، ویل دورانت، كتاب دوم، فصل دهم، ص197.
17) اقتصاد، مجله علمی پژوهشی دانشكده علوم اقتصادی و سیاسی دانشگاه شهید بهشتی تهران، شماره6 – بهار 1376، صص103 – 102.
18) تاریخ طبری، ج2، ص458.
19) التراتیب الاداریه، ج1، ص381 به نقل از عقدالفرید، ج2، ص144.
20) توبه: 29.
21) اقتصاد، نشریه دانشكده علوم اقتصادی و سیاسی دانشگاه شهید بهشتی تهران، شماره 6 بهار 76، صص110 – 109.
22) توبه: 103.
23) الاحكام السلطانیه، ماوردی، ص150.
24) نهج البلاغه، شرح ابن ابی الحدید، ج3، ص100.
25) اخبار القضاة همدانی، ج1، صص89 – 88.
26) التراتیب الاداریهبه نقل از صحیح مسلم، ج1، صص221 – 220.
منبع: فصلنامه حكومت اسلامی