زبان فارسي ميانه
فارسي ميانه زبان ايراني مانه جنوبي غربي است كه زبان ايالت پارس بود . از آن جهت كه صورت ميانه فارسي باستان و فارسي جديد است فارسي ميانه خوانده مي شود . از اين زبان با نامهاي پارسيك و پهلوي ساساني نيز ياد مي شود .
فارسي ميانه در دوره ساسانيان زبان رسمي و اداري ايراني بود . ولي براي تعيين مدت روج فارسي ميانه مي بايد چندين قرن نيز به اين تاريخ رسمي افزود زيرا يك تحول اساسي و مهم سياسي – اجتماعي بلافاصله موجب تحول زبان نمي گردد بلكه دهها سال طول مي كشد تا زبان در هر يك از دوره تحولي را پشت سر بگذارد .
زبان فارسي فارسي ميانه هم از اين قاعده مستثني نبود و تحول آن به صورت فارسي جديد در مدت زمان مديدي بيش از دو قرن به طول انجاميد و آثار و اسناد فراواني به زبان فارسي ميانه كه در بررسيهاي تاريخ زبان فارسي اهميت دارند در طول قرون اوليه هجري به رشته تحرير درامد .
بنابر گواهي هاي موجود تا اواخر قرن سوم هجري برابر با اواسط قرن دهم ميلادي هنوز اين زبان به دروه تحولي جديد خود نرسيده بود .
نخستين آثار زبان فارسي جديد كه به خط عربي نوشته شده اند و مرحله نوين تحول زبان فارسي را منعكس مي كنند به اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم مربوط اند .
بدين ترتيب دوره فارسي جديد ملاٌ هزار ساله اخير است .
خط پهلوي
خطي كه براي نوشتن متون فارسي ميانه بكار رفته بسيار شبيه خط متون پارتي است و به همان نام پهلوي خوانده مي شود .
خز پهلوي در سراسر دوره ميانه يعني از دوران اشكاني تا حدود قرن سوم هجري در سنگ نوشته ها ، سكه ها اسناد معاملات ،كتابها و رساله هاي گوناگوني كه به زبانهاي پارتي و فارسي ميانه نوشته شده بكار رفته است .
خط پهلوي در زمان اشكانيان از روي خط آرامي اقتباس شد و نسبت به قومي كه حاكم بودند (توم پرتو ) پهلوي خوانده شد و در دوره هاي ساسانيان نيز همين خط با اندكي تفاوت بكار رفت .
همانطور كه قبلاٌ گفتيم زبانهاي ايراني ميانه هم به نام پهلوي خوانده مي شدند براثر اختلاط دو مفهوم زبان و خط در اذهان ، فظ پهلوي علاوه بر زبان به خط نيز اطلاق شد .
خط پهلوي گونه هاي متعددي دارد از جمله :
الف :پهلوي اشكاني ، اين خط به صورت خطي كتيبه اي است و بروي مهره ها و سكه هاي سلاطين اشكاني ديده مي شود .
ب: پهلوي كتيبه اي ، خطي است كه در سنگنوشته ها و سكه هاي دوره ساساني بكار رفته است .
ج: پهلوي كتابي : خط تحريري كه نامه ها و كتابها را بدان مي نوشتند .
ظاهرا در دوره ساساني خطوط متعددي در ايران متداول بود كه هر يك از آنها مورد استعمال ويژه اي داشت و به جاي خط لفظ را بكار مي بردند . برخي از مورخان اسلامي از جمله حمزه اصفهاني و ابن نديم ضمن نقل مطالبي درباره خطوط ايراني در زمان ساسانيان انواع انها را بر شمرده اند و تعدادشان را هفت ذكر كرده اند .
خط پهلوي از جهت اصول شبيه خط فارسي جديد است . اين شباهت و همسانهاي موجود ميان دو خط فارسي ميانه و جديد امري اتفاقي و تصادفي نيست بلكه بدان دليل است كه هردوي آنها از يك آشبخور سرچشمه گرفته اند . خطوط ايراين ميانه از خط آرامي كه خودريشه سامي دراد . اقتباس شده بودند و خط فارسي جديد همان خط كوفي عربي است كه با تغييرات جزئي و ظاهري به صورت كنوني درامده است خط عربي خود از زمره خطوط سامي مي باشد . خواندن خط پهلوي دشواريهاي عديده اي دارد و از جمله ينكه برخي از حروف آن چند صدايي هستند و گاه يك نويسه بردو يا چند واج دلالت مي كند .
مثلا نويسه هاي د،ا،س،ن هريك نشانه واجهاي متعددي به شرح زير مي باشد :
د=ي،د،گ،ج و ذ ا= ر،ن،و
س،خ،آ ن=ف،پ
شكل ديگر اين خط ا ز پيو ستن حروف به يكد يگر نا شي مي شود توضيح اين كه گا ه بر اثر اتصا ل دو حرف شكلي حاصل ميشود كه شبيه به حرف سو مي است مثلا در خط فارسي جديدكه اگر نقطه هاي با يا نا رادر نظر نگيريم پس از پيوستن اين حروف به شكل سا در مي ايد كه شبيه س است .
همچنين در خط پهلوي همانند خط عربي نويسه اي براي ضبط مصوتهاي كوتاه يعنيَ ِ ُ وجو ندارد و همين امر خود موجب بروز شكالاتي در خواندن خط پهلوي مي شود . مهمترين عامل دشواري خط پهلوي اين است كه در اين خط هم مانند اغلب خطوط ايراني دوره ميانه عنصري به نام هزوارش وجود دارد .
هزوراش
هزوارشها كلماتي به زبان آرامي اند كه خط پهلوي نوشته مس شوند و ظاهراٌ در موقع خواندن معادل فارسي ميانه آنها تلفظ مي شود مثلاٌ:
MN مي نوشتند و از مي خواندند (من عربي )
YDE مي نوشتند ودست مي خواندند (يد)
YEMمي نوشتند وروز مي خواندند(يوم )
LYLYA مي نوشتند و شب مي خواندند (ليل)
علت وجودهزوارش در خطوط ايراني آن است كه از دوران هخامنشي كاتبان آرامي به پشت و ضبط درادين و امر دبيري و منشيگري اشتغال داشتند و همين امرموجب اقتباس خطوط ايراني از خط آرامي شد.بدين ترتسب ،كاتبان آرامي به زبان خودتسلط بيشتري داشتندهنگام نوشتن زبانهاي ايراني معادل برخي از كلمات رااز زبان خودمي نوشتند . كلمات هزوارش بيشتر شامل حروف اضافه ،ضماير بن افعال و برخي اسامي ويژه بودكه كاربردشان درزبان زيادبود و نگارشي معادلهاي آرامي براي اين دبيران متناسب ترو سهل تر مي نمود.
نكته قابل توجه درمورد هزوارشان اين است كه تنها معادل آرامي حروف اضافه ،ضماير اسمها نوشته مي شد . درحاليكه وضعيت افعال فرق مي كرد . چون دستگاه صرف و ساخت افعال درزبان فارسي با آرامي فرق داشت ناچار پس از نوشتن صورت آرامي فعل به عنوان ماده وبن ،شناسه ها و يا پسوند مصدري (جزءصرفي فعل ) مطابق روال زبان فارسي بدان افزوده مي شأ . مثلاٌ مصدر آمدن به دو بخش تقسيم مي شد يكي ماده كلمه كه آن رابه زبان آرامي YATWN ياتون مي نوشتند وديگر علامت مصدر زبان فارسي يعني تن كه آن را به دنبال صورت آرامي فعل مي افزودند درنتيجه واژه آمدن به صورت ياتونتن نوشته مي شد همچنين درصيغه هاي ديگر صرفي نظير آيم وآيد صورتهاي ياتونيم وياتونيت نوشته مي شد.
تعدادهزوارشها در متون پهلوي به مراتب فراوانترو متنوع تر از متون متاخر است در بعضي از متون متاخر براي يك واژه واحد ،گاهي هردو صورت هزوارشي غير هزوارشي بكار ميرود . مثلاٌ واژه روزدراين گونه متون به دو صورت هزوارشي (YOWM=يوم ) ر غير هزوارشي (RAZ=روز ) نوشته مي شد.
دردوره ميانه گذشته ازانواع خطوطي كه آنها را پهلوي مي خواندند براي نوشتن زبانهاي ايراني چندخط ديگرهم بكاررفته كه ظاهراٌ همه آنها از اصل آرامي مشتق بوده اند از جمله خط مانوي
خط مانوي
ماني در قرن سوم ميلادي به تبليغ آيين خويش پرداخت ر آيين مانوي درقرن سوم ر چهارم ميلادي رواج فوق الهاده اي داشت وتاقرن هفتم ميلادي از اديان رايج منطقه بود، بويژه درشمال شرقي اران اين آيين تا چنين نيزنفوذ كرد ودرسراسر آسياي شرقي انتشار يافت .
ماني ر ÷يروانش بؤاي نگاؤش آثار خوداز خطي آوا نگار استفاده مي كردند كه به خط مانوي مشهوؤ است ر البته الفاباي آن همانند خطوط ديگر اين دوره مقتبس ازآرامي است ولي ماني كه استعداد خاص درهنر نقاشي ر كتابت داشت آن را به شيوه اي ممتاز آراست .
مهمترين آثار مانوي كه برجاي مانده مكتوباتي است كه در تركستان چين در ناحيه تورفان بدست آمده است . برخي از اين كتابها به نقاشيهاي زيبايي مزين است . زبان نوشته هاي مانوي متفاوت است زيرا مانويان دين خودرا در هرمنطقه به زبان رايج درآن ديار تبليغ مي كردند ر مطالب مذهبي وادبيا ر سرودهاي مانوي را به زبان محلي حوزه تبليقي خود مي نگاشتند ولي خطي كه براي نوشتن زبانهاي مختلف بكار مي گرفتنديكي بود. همان خطي كه خط مانوي خوانده مي شد.
بخش مهمي از آثار بازمانأه از زبانهاي پارتي ر فارسي ميانه بدين خط مي باشد.
آثار بازمانده از فارسي ميانه
كهن ترين آثار موجود از زبان فارسي ميانه متعلق به آغاز دوره ساساني است . اسناد بازمانده از اين زبان نسبت به آثار دوره باستان فراوانتر ر متنوع تر ند . هم اين اسناد عبارتند از :
الف:كتيبهها يكي از مهمترين منابع بارمانده از زبان فارسي ميانه كتيبه هاي است كه در دوران فرمانروايي ساسانيان بر سنگ نگاشته شده است .
سنگ نوشته هاي فارسي ميانه اغلب مختصرند و چون صدمه زيادي ديده اند بطور كامل خوانده نمي شوند . اين كتيبه ها شامل نام و لقب و در پاره اي از موارد سلسه و شرح فتوحات و نام نواحي تحت سلطه شاهان ساساني است . اغلب اين كتيبه ها داراي نقوش و نگاره هايي هستند كه مجدو عظمت شاهان ساساني و خمايت ايزدان از ايشان و تاييد آنها بوسيله اهورا مزدا را نشان مي دهد .
نكته قابل ذكر در مورد كتيبه ها اين است كه سنگ نوشته هاي اوليه ساساني مانند كتيبه هاي هخامنشي سه زباني اند سنگ نوشته هاي اردشير و شاپور اول كه در قرن سوم ميلادي نوشته شده به زبانهاي فارسي ميانه – پارتي و يوناني است . در كتيبه هاي بعدي روايت يوناني خذف شده است و كتيبه هاي آخري تنها به زبان فارسي ميانه مي باشد .
مهمترين سنگ نوشته هاي عصر ساساني عبارتند از :
كتيبه اردشير بابكان در نقش رستم .
كتيبه شاپور اول در نقش رستم (كعبه زردتشت)
كتيبه شاپور اول در نقش رجب
كتيبه شاپور اول در حاجي آباد
كتيبه نرسي دريا يكولي (ناحيه اي است ميان قصر شيرين و سليمانيه عراق )
كتيبه نرسي در شاپور فارسي
كتيبه شاپور دوم در طاق بستان
كتيبه شاپور دوم در تخت جمشيد
كتيبه شاپور دوم در مشكين شهر
كتيبه شاپور سوم در طاق بستان
كتيبه كريتر در نقش رستم (كعبه زردشت)
كتيبه كريتر در نقش رجب
كتيبه مهر نرسي (از وزراي نامدار ساسانيان ) در فيروز آباد فارس
چندين كتيبه متعلق به اواخر دوره ساسانيان در نواحي :دربند قفقاز- استانبول – تخت طاووس – بيشاپور –مقصود آباد و چند ناحيه ديگر .
ب:سكه ها
قديم ترين سكه هايي كه نوشته روي آن به زبان فارسي ميانه است مربوط مي شود به اواسط قرن دوم پيش از ميلاد اين سكه ها توسط فرمانروايان محلي ايالت فارس پيش از آغاز سلطنت ساسانيان ضرب شده است و نوشته هاي روي سكه ها شامل است بر نام و نسب شاهي كه سكه را ضرب كردند .
نكته قابل توجهي كه مربوط به سيستم نگارشي خط پهلوي است آن است كه حتي در ميان نوشته هاي اين سكه ها نيز هزوارش وجود دارد .
از شاهان ساساني سكه هاي زر و سيم فراواني به جاي مانده كه بر روي آنها علاوه بر صورت شاه نام و لقب او نوشته شده است . برروي ديگر اين سكه ها معمولاً آتشكده اي با درنگاهبان آتش نقش شده است .
ج: مهرها و سنگهاي قيمتي و ظروف سيمين
از شاهان ساساني تعداد قابل توجهي مهر و احجار كريمه كهبرروي آنها اشكال ومطالبي به زبان فارسي ميانه كنده شده موجود است . همچنين تعدادي ظروف و آلات سيسمين كه مزين به نقشهاي زيبا و كتيبه هايي به زبان فارسي محسوب مي شوند .
د: آثلر يافت شده در دورا-اروپوسي
بر اثر تحقيقات اكتشافي از ناحيه اي درساحل رودخانه فرات واقع در سوريه كنوني نزديك مرز عراق كه صالحبه ناميده مي شود .آثاري بدست آمده كه بخشي از اين آثار به زبان فارسي ميانه است .
آن دسته از اسناد دورا-اروپوس كه به زبان فاترسي ميانه است عبارتند از :چندين ديوارنگاره مربوط به قرن سوم ميلادي و قطعاتي برروي پوست و اشياء سفالي
هـ :پاپيروسها
در حدود يك قرن پيش در مصر قطعات پاپيروسي كه به زبان فارسي ميانه نوشته شده است بدست آمده يادگار دوران كوتاه دست يافتن ايرانيان بر مصر در اوايل قرن هفتم ميلادي است ..
اين پاپيروسها هم از زمره اسناد مربوط به تاريخ زبان فارسي به شمار مي آيند .
و:ترجمه فرامير داوود
در ناحيه اي موسوم به «بلاييق» واقع در شمال تورفان ، مجموعه اي مشتمل بر قطعاتي از فرامير داوود به زبان فارسي ميانه يافت شده است . ظاهراً اين متون در اواخر دوره ساساني از سرياني به فارسي ميانه ترجمه شده است .
مانويان از نيمه دوم قرن سوم ميلادي براي رهايي از آزار و تعقيب ساسانيان مراكز تجمع و فعاليت خود را به شمال شرقي ايران و آسياي ميانه انتقال دادند و ظاهراً ديانت مانوي در ان سامان رواج و رونق بسياري يافت . ازآنجا كه در ميان مانويان آن خطه ، اقوام ايراني بسيار زياد بودند اغلب متون مانوي يافت شده در تورفان به زبانهاي ايراني از جمله : پارتي ميانه – پارتي و سغدي است .
متون فارسي ميانه كه غالباً مربوط به اواخر قرن هشتم و قرن نهم ميلادي است بخش مهمي ازآثار مكشوفه تورفان را تشكيل مي دهد .
خطي كه براي نگارش اين متون به كار رفته همانند متون پارتي و سغدي ، خط ابداعي ماني است كه نسبت به خطوط ديگر رايج در دوره ميانه مزايايي دارد از جمله اينكه در اين خط هزوارش وجود ندارد لذا تلفظ كلمات را دقيق تر و روشن تر از خط پهلوي بدست مي دهد .
متون تورفاني فارسي ميانه در بررسيهاي تاريخي زبان فارسي اهميت به سزايي دارد زيرا نه تنها مجموعه بازمانده از زبان فارسي ميانه را غني تر مي سازد . بلمه بسياري با پيدا شدن اين متون بر طرف شده است . بويژه اينكه خط پهلوي املاي تاريخي را منعكس مي كند و ازاين رو نمي تواند تحولات صوتي زبان فارسي را در طول دوره ميانه كه طي چند قرن صورت گرفته نشان بدهد .
در حاليكه متون مانوي تاحدي تلفظ رايج در قرون اخير دروه ميانه را منعكس مي كند .
متون تورفاني فارسي ميانه شامل نامه ها – قطعات ادبي – دعاها ،سرودها و نيز قطعاتي از دو كتاب معروف ماني به نامهاي« شاپور گان » و«انجيل مانوي » است .
ح: متون پهلوي
مهمترينم منابع و مدارك بازمانده از فارسي ميانه رسالات و كتابهايي است كه بخط پهلوي كتابي نوشته شده است . اكثر اين آثار به دوره متاخر ساساني تعلق دارند و برخي از انها نيز در قرون اوليه هجذري به رشته تحرير درامده اند اين كتابها رابا توجه به مطالب و مضامين شان به دو بخش تقسيم مي كنند .
الف : كتب ديني زردتشتي ب: كتب غير ديني زردتشتي
الف : كتب ديني زردتشتي
سلاطين ساساني خود را وارثان هخامنشيان مي دانستند و در بسياري از موارد سعي مي كردند تا رسوم گذشته رادوباره مرسوم بدارند . همچنين ديانت زردتشتي را دين رسمي قرار دارد .
به همين دليل كتب و. رسالات بسيار زيادي درزمينه مذهب زردشت در دوران ساساني تاليف و تدوين شد با اينكه قسمت اعظم اين مجموعه حجيم از ميان رفته همين مختصر هم كه بازمانده براي پي بردن به تحولات تاريخي زبان فارسي اهميت فوق العاده اي دارد . زيرا اين آثار علاوه بر اينكه انباشته از واژه ها هيتند و اين خود مي تواند تا حدودي تغييرات صوتي ، تحولات معنايي و مجموعه واتژگاني زباني را معين كند ،جملات و عبارات بكار رفته در اين كتابها اطلاعات جامعي درباره دستگاه زبان و ساختمان صرفي و نحوي زبان فارسي دردوره ميانه در اختيار ما مي گذارد .
آنچه به عنوانم متون مذهبي زردشتي از فارسي ميانه بر جاي مانده خود به دو بخش مشخص تقسيم مي شود .يكي متون مذهبي كه در دوره ميانه تاليف و تحرير شده و ديگر ترجمه هاي پهلوي كتاب مقدس زردشتيان به نام اوستا . اين ترجمه ها اصطلاحاٌزند خوانده ميشوند.
زند اوستا
همچنانكه پيش از اين ذكر شده اوستا كتاب ديني زردشتيان به يكي از زبانهاي باستاني ايران است كه اصطلاحاٌ زبان اوستايي خوانده مي شود. مطالب اوستا قرنهاي متمادي به همان زبان كهن به صورت شفاهي سينه به سينه نقل و حفظ مي شود و بالاخره در دوره ميانه به صورت مكتوب درآمد ولي چون زبان اوستايي كهن و باستاني بود براي عامه مردم قابل فهم و درك نبود.
لذا در دوره ساساني آنچه كه از اوستا حفظ و مدون شده بود به زبان فارسي ميانه ترجمه و به خط پهلوي نوشته شده بود. علاوه بر ترجمه ، توضيحات و تفسيرهايي نيز بر اين متون افزوده گشت كه برروي هم ترجمه وتفسيرهاي اوستا به زبان فارسي ميانه و به خط پهلوي زند اوستا خوانده مي شود.
زند و پازند
بزرگترين مشكل زند اوستا خطي است كه براي ثبت آن بكار رفته است زيرا از يكسو خط ناساز و ناقص پهلوي نمي توانست تلفظ دقيق و صحيح واژگاني را كه در نوشته هاي مقدس اوستا بكار رفته بود مشخص كند و از سويي ديگر وجود هزوارش در اين خط بر مشكل خواندن آنها مي افزود .لذا تقدس متون مذهبي و اهميت درست ودقيق خواندن آنها موجب شد تا براي رفع اين نقيصه تدبير بينديشند و از خطي استفاده كنند كه كاملاٌ آوا نگار باشد و خوانندگان را از لغزش و خطا در تلفظ برهاند.
از اين رو الفباي اوستايي كه يكي از كاملترين خطوط دنياست و چگونگي تلفظ واژگان را دقيقاٌ ثبت مي كند استفاده كرده متون زند را كه ترجمه و تفسيربه زبان فارسي ميانه بود به خط اوستايي نگاشتند . اين متون كه به زبان فارسي ميانه و به خط اوستايي هستند اصطلاحاٌ پازند خوانده ميشوند.
نكته قابل توجه اين است كه چون پازند نويسي مشكل خواندن خط پهلوي را برطرف مي كردبعدها براي نگارش متون ديگر فارسي ميانه نيز بكار رفته است .امروزه آثار قابل توجهي از زبان فارسي ميانه به صورت پازند وجود دارد .
بنابراين بخش اعظم متون مذهبي فارسي ميانه عبارت است از ترجمه و تفسيرهاي اوستا به زبان پهلوي و به خطوط پهلوي و اوستاي كه اصطلاحاٌ زند وپازند معروفند.
گذشته از ترجمه هاي اوستا، متون مذهبي فراواني به زبان پهلوي موجود است كه مهمترين آنها عبارتند از :نيكره (يعني كتاب تكاليف و اعمال ديني )پذهشن (به معناي اساس و بن خلقت)و ارداديرافنامه روايات پهلوي مينوي خرد گزارش گمان شكن جاماسب نامه پند نامه زردشت و غيره
ب-كتب غير ديني پهلوي
متون غير ديني پهلوي را نيز به دو بخش تقسيم نمود. يكي اندرزنامه هاي پهلوي و ديگر كتب و رسالاتي كه درباره موضوعات متعدد تاليف و تدوين شده اند.
اندرزنامه ها كه بخش مهمي از ادبيات فارسي ميانه را تشكيل مي دهند پيشينه و اهميت ادبيات اندرزي را در ايران كه موضوع آنها اخلاقي، پند واندرز و امثال و حكم است نشان مي دهد . اكثر اين اندرزنامه هابه بزرگان و فرزانگان و حكيمان نسبت داده شده مانند اندرز بزرگمهر ، اندرز آذر باد مهراسپندان ، اندرز دانايان به فردسينان و غيره.
گذشته از اندرزنامه ها، كتب و رسالات متعددي به زبان پهلوي در زمينه هاي غير ديني تاليف يافته كه مهمترين آنها عبارتند از : كارنامه اردشير بابكان – درخت آسودريك – شهرستانهاي ايران- خسرو تبادان دريدك- افريهاي سيستان- ماديگان شطرنج- ماديگان هزار دستان و غيره.
بطور كلي آثار ديني و غير ديني موجود از زبان فارسي ميانه كه مختصراٌ به نام متون پهلوي خوانده مي شود ، حاوي اطلاعات وآگاهيهاي فراواني درباره واژگان و دستور زبان فارسي ميانه است و اطلاعات سودمندي از چگونگي زبان فارسي در دوره ميانه در اختيار ما مي گذارد كه در بررسي تاريخ زبان بسيار با ارزش و مهم است .
به اميد آن روز كه ما هم زبان فارسي را پاس بداريم و نگذاريم با ورود لغات و واژگان فرنگي در آن خدشه اي وارد شودهمانطور كه ديگران به ما سالم تحويل دادند ما هم براي آيندگان بدون لطمه وارد ساختن به آن به دست آنها بسپاريم.
به اميد آن روز
منابع و ماخذ
1- تاريخ ادبيات ايران دكتر احمد تفضلي به كوشش دكتر ژاله آموزگار
2- تاريخ زبان فارسي دكتر مهري باقري
3- زبان فارسي در جهان غلامعلي زاده
4- دستور زبان فارسي جوليا-اس